इति श्रीवामनपुराणे एकोनपञ्चाशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच । गते त्रैलोक्यराज्ये तु दानवेषु पुरन्दरः । जगाम ब्रह्मसदनं सह देवैः शचीपतिः
iti śrīvāmanapurāṇe ekonapañcāśo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca / gate trailokyarājye tu dānaveṣu purandaraḥ / jagāma brahmasadanaṃ saha devaiḥ śacīpatiḥ
तत्रापश्यत् स देवेशं ब्रह्माणं कमलोद्भवम् । ऋषिभिः सार्धमासीनं पितरं स्वं च कश्यपम्
tatrāpaśyat sa deveśaṃ brahmāṇaṃ kamalodbhavam / ṛṣibhiḥ sārdhamāsīnaṃ pitaraṃ svaṃ ca kaśyapam
ततो ननाम शिरसा शक्रः सुरगणैः सह । ब्रह्माणं कश्यपं चैव तांश्च सर्वास्तपोधनान्
tato nanāma śirasā śakraḥ suragaṇaiḥ saha / brahmāṇaṃ kaśyapaṃ caiva tāṃśca sarvāstapodhanān
प्रोवाचेन्द्रः सुरैः सार्ध देवनाथं पितामहम् । पितामह हृतं राज्यं बलिना बलिना मम
provācendraḥ suraiḥ sārdha devanāthaṃ pitāmaham / pitāmaha hṛtaṃ rājyaṃ balinā balinā mama
ब्रह्मा प्रोवाच शक्रैतद् भुज्यते स्वकृतं फलम् । शक्रः पप्रच्छ भो ब्रूहि किं मया दुष्कृतं कृतम्
brahmā provāca śakraitad bhujyate svakṛtaṃ phalam / śakraḥ papraccha bho brūhi kiṃ mayā duṣkṛtaṃ kṛtam
कश्यपो ऽप्याह देवेशं भ्रूणहत्या कृता त्वया । दित्युदरात् त्वया गर्भः कृत्तो वै बहुधा बलात्
kaśyapo 'pyāha deveśaṃ bhrūṇahatyā kṛtā tvayā / dityudarāt tvayā garbhaḥ kṛtto vai bahudhā balāt
पितरं प्राह देवेन्द्रः स मातुर्देषतो विभो । कृन्तनं प्राप्तवान् गर्भो यदशौचा हि सा भवत्
pitaraṃ prāha devendraḥ sa māturdeṣato vibho / kṛntanaṃ prāptavān garbho yadaśaucā hi sā bhavat
ततो ऽब्रवीत् कश्यपस्तु मातुर्देषः स दासताम् । गतस्ततो विनिहतो दासो ऽपि कुलिशेन भो
tato 'bravīt kaśyapastu māturdeṣaḥ sa dāsatām / gatastato vinihato dāso 'pi kuliśena bho
तच्छ्रुत्वा कश्यपवचः प्राह शक्रः पितामहम् । विनाशं पाप्मनो ब्रूहि प्रायश्चित्तं विभो मम
tacchrutvā kaśyapavacaḥ prāha śakraḥ pitāmaham / vināśaṃ pāpmano brūhi prāyaścittaṃ vibho mama
ब्रह्मा प्रोवाच देवेशं वशिष्ठः कश्यपस्तथा । हितं सर्वस्य जगतः शक्रस्यापि विशेषतः
brahmā provāca deveśaṃ vaśiṣṭhaḥ kaśyapastathā / hitaṃ sarvasya jagataḥ śakrasyāpi viśeṣataḥ
शङ्खचक्रगदापाणिर्माधवः पुरुषोत्तमः । तं प्रपद्यस्व शरणं स ते श्रेयो विधास्यति
śaṅkhacakragadāpāṇirmādhavaḥ puruṣottamaḥ / taṃ prapadyasva śaraṇaṃ sa te śreyo vidhāsyati
सहस्राक्षो ऽपि वचनं गुरूणां स निशम्य वै । प्रोवाच स्वल्पकालेन कस्मिन् प्राप्यो बहूदयः । तमूचुर्देवता मर्त्ये स्वल्पकाले महोदयः
sahasrākṣo 'pi vacanaṃ gurūṇāṃ sa niśamya vai / provāca svalpakālena kasmin prāpyo bahūdayaḥ / tamūcurdevatā martye svalpakāle mahodayaḥ
इत्येवमुक्तः सुरराड् विरिञ्चिना मरीचिपुत्रेण च कश्यपेन । तथैव मित्रावरुणात्मजेन वेगान्महीपृष्ठमवाप्य तस्थौ
ityevamuktaḥ surarāḍ viriñcinā marīciputreṇa ca kaśyapena / tathaiva mitrāvaruṇātmajena vegānmahīpṛṣṭhamavāpya tasthau
कालिञ्जरस्योत्तरतः सुपुण्यस्तथा हिमाद्रेरपि दक्षिणस्थः । सुशस्थलात् पूर्वत एव विश्रुतो वसोः पुरात् पिश्चिमतो ऽवतस्थे
kāliñjarasyottarataḥ supuṇyastathā himādrerapi dakṣiṇasthaḥ / suśasthalāt pūrvata eva viśruto vasoḥ purāt piścimato 'vatasthe
पूर्वं गयेन नृवरेम यत्र यष्टो ऽश्वमेधः शतकृत्सदक्षिणः । मनुष्येमेधः शतकृत्सहस्रकृन्नरेन्द्रसूयश्च सहस्रकृद् वै
pūrvaṃ gayena nṛvarema yatra yaṣṭo 'śvamedhaḥ śatakṛtsadakṣiṇaḥ / manuṣyemedhaḥ śatakṛtsahasrakṛnnarendrasūyaśca sahasrakṛd vai
तथा पुरा दुर्यजनः सुरासुरैः ख्यातो महामेध इति प्रसिद्धः । यत्रास्य चक्रे भगवान् मुरारिः वास्तव्यमव्यक्ततनुः खमूर्तिमत् । ख्यातिं जगामाथ गदाधरेति महाघवृक्षस्य शितः कुठारः
tathā purā duryajanaḥ surāsuraiḥ khyāto mahāmedha iti prasiddhaḥ / yatrāsya cakre bhagavān murāriḥ vāstavyamavyaktatanuḥ khamūrtimat / khyātiṃ jagāmātha gadādhareti mahāghavṛkṣasya śitaḥ kuṭhāraḥ
यस्मिन् द्विजेन्द्राः श्रुतिशास्त्रवर्जिताः समत्वमायान्ति पितामहेन । सकृत् पितृन् यत्र च संप्रपूज्य भक्त्या त्वनन्येन हि चेतसैव । फलं महामेधमखस्य मानवा लभन्त्यनन्त्यं भगवत्प्रसादात्
yasmin dvijendrāḥ śrutiśāstravarjitāḥ samatvamāyānti pitāmahena / sakṛt pitṛn yatra ca saṃprapūjya bhaktyā tvananyena hi cetasaiva / phalaṃ mahāmedhamakhasya mānavā labhantyanantyaṃ bhagavatprasādāt
महानदी यत्र सुरर्षिकन्या जलापदेशाद्धिमशैलमेत्य । चक्रे जगत्पापविनष्टिमग्र्यां संदर्शनप्राशनमञ्जनेन
mahānadī yatra surarṣikanyā jalāpadeśāddhimaśailametya / cakre jagatpāpavinaṣṭimagryāṃ saṃdarśanaprāśanamañjanena
तत्र शक्रः समभ्येत्य महानद्यास्तटे ऽद्भुते । आराधनाय देवस्य कृत्वाश्रममवस्थितः
tatra śakraḥ samabhyetya mahānadyāstaṭe 'dbhute / ārādhanāya devasya kṛtvāśramamavasthitaḥ
प्रातःस्नायी त्वधःशायी एकभक्तस्त्वयाचितः । तपस्तेपे सहस्राक्षः स्तुवन् देवं गदाधरम्
prātaḥsnāyī tvadhaḥśāyī ekabhaktastvayācitaḥ / tapastepe sahasrākṣaḥ stuvan devaṃ gadādharam
तस्यैवं तप्यतः स्मयग्जितसर्वेन्द्रियस्य हि । कामक्रोधविहीनस्य साग्रः संवत्सरो गतः
tasyaivaṃ tapyataḥ smayagjitasarvendriyasya hi / kāmakrodhavihīnasya sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ
ततो गदाधरः प्रीतो वासवं प्राह नारद । गच्छ प्रीतो ऽस्मि भवतो मुक्तपापो ऽसि साम्प्रतम्
tato gadādharaḥ prīto vāsavaṃ prāha nārada / gaccha prīto 'smi bhavato muktapāpo 'si sāmpratam
निजं राज्यं च देवेश प्राप्स्यसे न चिरादिव । यतिष्यामि तथा शक्र भावि श्रेयो यता तव
nijaṃ rājyaṃ ca deveśa prāpsyase na cirādiva / yatiṣyāmi tathā śakra bhāvi śreyo yatā tava
इत्येवमुक्तो ऽथ गदाधरेण विसर्जितः स्नाप्य मनोहरायाम् । स्नातस्य देवस्य तदैनसो नरास्तं प्रोचुरस्माननुसासयस्व
ityevamukto 'tha gadādhareṇa visarjitaḥ snāpya manoharāyām / snātasya devasya tadainaso narāstaṃ procurasmānanusāsayasva
प्रोवाच तान् भीषणकर्मकारान् नाम्ना पुलिन्दान् मम पापसंभवाः । वसध्वमेवान्तरमद्रिसुख्ययोर्हिमाद्रिकालिञ्जरयोः पुलिन्दाः
provāca tān bhīṣaṇakarmakārān nāmnā pulindān mama pāpasaṃbhavāḥ / vasadhvamevāntaramadrisukhyayorhimādrikāliñjarayoḥ pulindāḥ
इत्येवमुक्त्वा सुरराट् पुलिन्दान् विमुक्तपापो ऽमरसिद्धयक्षैः । संपूज्यमानो ऽनुजगाम चमं मातुस्तदा धर्मनिवासमीड्यम्
ityevamuktvā surarāṭ pulindān vimuktapāpo 'marasiddhayakṣaiḥ / saṃpūjyamāno 'nujagāma camaṃ mātustadā dharmanivāsamīḍyam
दृष्ट्वादितिं मूर्ध्नि कृताञ्जलिस्तु विनाम्रमौलिः समुपाजगाम् । प्रणम्य पादौ कमलोदराभौ निवेदयामास तपस्तदात्मनः
dṛṣṭvāditiṃ mūrdhni kṛtāñjalistu vināmramauliḥ samupājagām / praṇamya pādau kamalodarābhau nivedayāmāsa tapastadātmanaḥ
पप्रच्छ सा कारणमीश्वरं तम् आघ्राय चालिङ्ग्य सहाश्रुदृष्ट्या । स चाचचक्षे बलिना रणे जयं तदात्मनो देवगणैश्च सार्धम्
papraccha sā kāraṇamīśvaraṃ tam āghrāya cāliṅgya sahāśrudṛṣṭyā / sa cācacakṣe balinā raṇe jayaṃ tadātmano devagaṇaiśca sārdham
श्रुत्वैव सा शोकपरिप्लुताङ्गी ज्ञात्वा जितं दैत्यसुतैः सुतं तम् । दुःखान्विता देवमनाद्यमीड्यं जगाम विष्णुं शरणं वरेण्यम्
śrutvaiva sā śokapariplutāṅgī jñātvā jitaṃ daityasutaiḥ sutaṃ tam / duḥkhānvitā devamanādyamīḍyaṃ jagāma viṣṇuṃ śaraṇaṃ vareṇyam
नारद उवाच । कस्मिन् जनित्री सुरसत्तमानां स्थाने हृषीकेशमनन्तमाद्यम् । चराचरस्य प्रभवं पुराणमाराधयामास शुभे वद त्वम्
nārada uvāca / kasmin janitrī surasattamānāṃ sthāne hṛṣīkeśamanantamādyam / carācarasya prabhavaṃ purāṇamārādhayāmāsa śubhe vada tvam
पुलस्त्य उवाच । सुरारणिः शक्रमवेक्ष्य दीनं पराजितं दानवनायकेन । सिते ऽथ पक्षे मरार्क्षगेर्ऽके घृतार्चिषः स्यादथ सप्तमे ऽह्नि । । 50.31 दृष्ट्वैवे देवं त्रिदशाधिपं तं महोदये शक्रदिशाधिरूढम् । निराशना संयतवाक् सुचिता तदोपतस्थे शरणं सुरेन्द्रम्
pulastya uvāca / surāraṇiḥ śakramavekṣya dīnaṃ parājitaṃ dānavanāyakena / site 'tha pakṣe marārkṣager'ke ghṛtārciṣaḥ syādatha saptame 'hni / / 50.31 dṛṣṭvaive devaṃ tridaśādhipaṃ taṃ mahodaye śakradiśādhirūḍham / nirāśanā saṃyatavāk sucitā tadopatasthe śaraṇaṃ surendram
अदितिरुवाच । जयस्व दिव्याम्बुजकोशचौर जयस्व संसारतरोः कुठार । जयस्व पापेन्धनजातवेदस्तमौघसंरोध नमो नमस्ते
aditiruvāca / jayasva divyāmbujakośacaura jayasva saṃsārataroḥ kuṭhāra / jayasva pāpendhanajātavedastamaughasaṃrodha namo namaste
नमो ऽसु ते भास्कर दिव्यमूर्ते त्रैलोक्यलक्ष्मीतिलकाय ते नमः । त्वं कारणं सर्वचराचरस्य नाथो ऽसि मां पालय विश्वमूर्ते
namo 'su te bhāskara divyamūrte trailokyalakṣmītilakāya te namaḥ / tvaṃ kāraṇaṃ sarvacarācarasya nātho 'si māṃ pālaya viśvamūrte
त्वया जगन्नाथ जगन्मयेन नाथेन शक्रो निजराज्यहानिम् । अवाप्तावान् शत्रुपराभवं च ततो भवन्तं शरणं प्रपन्ना
tvayā jagannātha jaganmayena nāthena śakro nijarājyahānim / avāptāvān śatruparābhavaṃ ca tato bhavantaṃ śaraṇaṃ prapannā
इत्येवमुक्त्वा सुरुपूजितं सा आलिख्य रक्तेन हि चन्दनेन । संपूजयित्वा करवीरपुष्यैः संधूप्य धूपैः कणमर्कभोज्यम्
ityevamuktvā surupūjitaṃ sā ālikhya raktena hi candanena / saṃpūjayitvā karavīrapuṣyaiḥ saṃdhūpya dhūpaiḥ kaṇamarkabhojyam
निवेद्य चैवाज्ययुतं महार्हमन्नं महेन्द्रस्य हिताय देवी । स्तवेन पुण्येन च संस्तुवन्ती स्थिता निराहारमथोपवासम्
nivedya caivājyayutaṃ mahārhamannaṃ mahendrasya hitāya devī / stavena puṇyena ca saṃstuvantī sthitā nirāhāramathopavāsam
ततो द्वितीये ऽह्नि कृतप्रणामा स्नात्वा विधानेन च पूजयित्वा । दत्त्वा द्विजेभ्यः कणकं तिलाज्यं ततो ऽग्रतः सा प्रयता बभूव
tato dvitīye 'hni kṛtapraṇāmā snātvā vidhānena ca pūjayitvā / dattvā dvijebhyaḥ kaṇakaṃ tilājyaṃ tato 'grataḥ sā prayatā babhūva
ततः प्रीतो ऽभवद् भानुर्घृतार्चिः सूर्यमण्डलात् । विनिःसृत्ययाग्रतः स्थित्वा इदं वचनमब्रवीत्
tataḥ prīto 'bhavad bhānurghṛtārciḥ sūryamaṇḍalāt / viniḥsṛtyayāgrataḥ sthitvā idaṃ vacanamabravīt
व्रतेतानेन सुप्रीतस्तवाहं दक्षनन्दिनि । प्राप्स्यसे दुर्लभं कामं मत्प्रसादान्न संशयः
vratetānena suprītastavāhaṃ dakṣanandini / prāpsyase durlabhaṃ kāmaṃ matprasādānna saṃśayaḥ
राज्यं त्वत्तनयानां वै दास्ये देवि सुरारणि । दानवान् ध्वंसयिष्यामि संभूयैवोदरे तव
rājyaṃ tvattanayānāṃ vai dāsye devi surāraṇi / dānavān dhvaṃsayiṣyāmi saṃbhūyaivodare tava
तद् वाक्यं वासुदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मन् सुरारणिः । प्रोवाच जगतां योनिं वेपमाना पुनः पुनः
tad vākyaṃ vāsudevasya śrutvā brahman surāraṇiḥ / provāca jagatāṃ yoniṃ vepamānā punaḥ punaḥ
कथं त्वामुदरेणाहं वोढुं शक्ष्यामि दुर्धरम् । यस्योदरे जगत्सर्वं वसते स्थाणुजङ्गमम्
kathaṃ tvāmudareṇāhaṃ voḍhuṃ śakṣyāmi durdharam / yasyodare jagatsarvaṃ vasate sthāṇujaṅgamam
कस्त्वां धारयितुं नाथ शक्तस्त्रैलोक्यधार्यसि । यस्य सप्तार्णवाः कुक्षौ निवसन्ति सहाद्रिभिः
kastvāṃ dhārayituṃ nātha śaktastrailokyadhāryasi / yasya saptārṇavāḥ kukṣau nivasanti sahādribhiḥ
तस्माद् यथा सुरपतिः शक्रः स्यात् सुरराडिह । यथा च न मम क्लेशस्तथा कुरु जनार्दन
tasmād yathā surapatiḥ śakraḥ syāt surarāḍiha / yathā ca na mama kleśastathā kuru janārdana
विष्णुरुवाच । सत्यमेतन्महाभागे दुर्धरो ऽस्मि सुरासुरैः । तथापि संभविष्यामि अहं देव्युदरे तव
viṣṇuruvāca / satyametanmahābhāge durdharo 'smi surāsuraiḥ / tathāpi saṃbhaviṣyāmi ahaṃ devyudare tava
आत्मानं भुवनान् शैलांस्त्वाञ्च देवि सकश्यपाम् । धारयिष्यामि योगेन मा विषादं कुथाम्बिके
ātmānaṃ bhuvanān śailāṃstvāñca devi sakaśyapām / dhārayiṣyāmi yogena mā viṣādaṃ kuthāmbike
तवोदरे ऽहं दाक्षेयि संभविष्यामि वै यदा । तदा निस्तेजसो दैत्याः सभविष्यन्त्यसंशयम्
tavodare 'haṃ dākṣeyi saṃbhaviṣyāmi vai yadā / tadā nistejaso daityāḥ sabhaviṣyantyasaṃśayam
इत्येवमुक्त्वा भगवान् विवेश तस्याश्च भूयो ऽरिगणप्रमर्दी । स्वतेजसोंऽशेन विवेश देव्याः तदोदरे शक्रहिताय विप्र
ityevamuktvā bhagavān viveśa tasyāśca bhūyo 'rigaṇapramardī / svatejasoṃ'śena viveśa devyāḥ tadodare śakrahitāya vipra