॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे धौतपापतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम दशोत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 111 श्रीमार्कण्डेय उवाच: नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । स्कन्देन निर्मितं पूर्वं तपः कृत्वा सुदारुणम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe dhautapāpatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma daśottaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 111 śrīmārkaṇḍeya uvāca: narmadādakṣiṇe kūle tīrthaṃ paramaśobhanam / skandena nirmitaṃ pūrvaṃ tapaḥ kṛtvā sudāruṇam
युधिष्ठिर उवाच: स्कन्दस्य चरितं सर्वमाजन्म द्विजसत्तम । तीर्थस्य च विधिं पुण्यं कथयस्व यथार्थतः
yudhiṣṭhira uvāca: skandasya caritaṃ sarvamājanma dvijasattama / tīrthasya ca vidhiṃ puṇyaṃ kathayasva yathārthataḥ
श्रीमार्कण्डेय उवाच: देवदेवेन वै तप्तं तपः पूर्वं युधिष्ठिर । विज्ञप्तेन सुरैः सर्वैरुमादेवी विवाहिता
śrīmārkaṇḍeya uvāca: devadevena vai taptaṃ tapaḥ pūrvaṃ yudhiṣṭhira / vijñaptena suraiḥ sarvairumādevī vivāhitā
नास्ति सेनापतिः कश्चिद्देवानां सुरसत्तम । नीयन्ते दानवैर्घोरैः सर्वे देवाः सवासवाः
nāsti senāpatiḥ kaściddevānāṃ surasattama / nīyante dānavairghoraiḥ sarve devāḥ savāsavāḥ
यथा निशा विना चन्द्रं दिवसो भास्करं विना । न शोभते मुहूर्तं वै तथा सेना विनायका
yathā niśā vinā candraṃ divaso bhāskaraṃ vinā / na śobhate muhūrtaṃ vai tathā senā vināyakā
एवं ज्ञात्वा महादेव परया दयया विभो । सेनानीर् दीयतां कश्चित्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
evaṃ jñātvā mahādeva parayā dayayā vibho / senānīr dīyatāṃ kaścittriṣu lokeṣu viśrutaḥ
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः । कामयान उमां देवीं सस्मार मनसा स्मरम्
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ devānāṃ parameśvaraḥ / kāmayāna umāṃ devīṃ sasmāra manasā smaram
तेन मूर्छितसर्वाङ्गः कामरूपो जगद्गुरुः । कामयामास रुद्राणीं दिव्यं वर्षशतं किल
tena mūrchitasarvāṅgaḥ kāmarūpo jagadguruḥ / kāmayāmāsa rudrāṇīṃ divyaṃ varṣaśataṃ kila
देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम् । संमन्त्र्य दैवतैः सार्द्धं प्रैषयज्जातवेदसम्
devarājastato jñātvā mahāmaithunagaṃ haram / saṃmantrya daivataiḥ sārddhaṃ praiṣayajjātavedasam
तेन गत्वा महादेवः परमानन्दसंस्थितः । सहसा तेन दृष्टो ऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः
tena gatvā mahādevaḥ paramānandasaṃsthitaḥ / sahasā tena dṛṣṭo 'sau hāhetyuktvā samutthitaḥ
ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाचमुवाच ह । वेपमाना महाराज शृणु यत्ते वदाम्यहम्
tataḥ kruddhā mahādevī śāpavācamuvāca ha / vepamānā mahārāja śṛṇu yatte vadāmyaham
अहं यस्मात् सुरैः सर्वैर्याचिता पुत्रजन्मनि । कृता रतिश्च विफला संप्रेष्य जातवेदसम्
ahaṃ yasmāt suraiḥ sarvairyācitā putrajanmani / kṛtā ratiśca viphalā saṃpreṣya jātavedasam
तस्मात्सर्वे पुत्रहीना भविष्यन्ति न संशयः । हरेणोक्तस्ततो वह्निरस्माकं बीजमावह
tasmātsarve putrahīnā bhaviṣyanti na saṃśayaḥ / hareṇoktastato vahnirasmākaṃ bījamāvaha
यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कर्तुम् अर्हसि । मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं नान्यः शक्तो जगत्त्रये
yathā bhavati lokeṣu tathā tvaṃ kartum arhasi / mama tejastvayā śakyaṃ gṛhītuṃ surasattama / devakāryārthasiddhyarthaṃ nānyaḥ śakto jagattraye
अग्निरुवाच: तेजसस्तव मे देव का शक्तिर्धारणे विभो । करोति भस्मसात्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
agniruvāca: tejasastava me deva kā śaktirdhāraṇe vibho / karoti bhasmasātsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
ईश्वर उवाच: उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा । तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन
īśvara uvāca: udarasthena bījena yadi te jāyate rujā / tadā kṣipasva tattejo gaṅgātoye hutāśana
एवमुक्त्वा महादेवो ऽमोघं बीजमुत्तमम् । हव्यवाहमुखे सर्वं प्रक्षिप्यान्तरधीयत
evamuktvā mahādevo 'moghaṃ bījamuttamam / havyavāhamukhe sarvaṃ prakṣipyāntaradhīyata
गते चादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः । गङ्गातोये विनिक्षिप्य जगाम स्वंनिवेशनम्
gate cādarśanaṃ deve dahyamāno hutāśanaḥ / gaṅgātoye vinikṣipya jagāma svaṃniveśanam
असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गापि सरितां वरा । शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाशु यथागतम्
asahantī tu tattejo gaṅgāpi saritāṃ varā / śarastambe vinikṣipya jagāmāśu yathāgatam
तत्र जातं तु तद्दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः । कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितुं तदा
tatra jātaṃ tu taddṛṣṭvā sarve devāḥ savāsavāḥ / kṛttikāṃ preṣayāmāsuḥ stanyaṃ pāyayituṃ tadā
दृष्ट्वा ता आगताः सर्वा गङ्गागर्भे महामतेः । षण्मुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत्स्तनम्
dṛṣṭvā tā āgatāḥ sarvā gaṅgāgarbhe mahāmateḥ / ṣaṇmukhaiḥ ṣaṇmukho bhūtvā pipāsurapibatstanam
जातकर्मादिसंस्कारान्वेदोक्तान्पद्मसम्भवः । चकार सर्वान्दाजेन्द्र विधिदृष्टेन कर्मणा
jātakarmādisaṃskārānvedoktānpadmasambhavaḥ / cakāra sarvāndājendra vidhidṛṣṭena karmaṇā
षण्मुखात्षण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात् । कुमारश्च कुमारत्वाद् गङ्गागर्भो ऽग्निजो ऽपरः
ṣaṇmukhātṣaṇmukho nāma kārttikeyastu kṛttikāt / kumāraśca kumāratvād gaṅgāgarbho 'gnijo 'paraḥ
एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनधीत्य स वेदवित् । शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः
evaṃ kumāraḥ sambhūto hyanadhītya sa vedavit / śāstrāṇyanekāni veda cacāra vipulaṃ tapaḥ
देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु च नदेषु च । पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्राद् यानि भारत
devāraṇyeṣu sarveṣu nadīṣu ca nadeṣu ca / pṛthivyāṃ yāni tīrthāni samudrād yāni bhārata
ततः पर्याययोगेन नर्मदातटमाश्रितः । नर्मदादक्षिणे कूले चचार विपुलं तपः
tataḥ paryāyayogena narmadātaṭamāśritaḥ / narmadādakṣiṇe kūle cacāra vipulaṃ tapaḥ
ऋग्यजुःसामविहितं जपञ्जाप्यमहर्निशम् । ध्यायमानो महादेवं शुचिर्धमनिसंततः
ṛgyajuḥsāmavihitaṃ japañjāpyamaharniśam / dhyāyamāno mahādevaṃ śucirdhamanisaṃtataḥ
ततो वर्षसहस्रान्ते पूर्णे देवो महेश्वरः । उमया सहितः काले तदा वचनम् अब्रवीत्
tato varṣasahasrānte pūrṇe devo maheśvaraḥ / umayā sahitaḥ kāle tadā vacanam abravīt
ईश्वर उवाच: अहं ते वरदस्तात गौरी माता पिता ह्यहम् । वरं वृणीष्व यच्चेष्टं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्
īśvara uvāca: ahaṃ te varadastāta gaurī mātā pitā hyaham / varaṃ vṛṇīṣva yacceṣṭaṃ triṣu lokeṣu durlabham
षण्मुख उवाच: यदि तुष्टो महादेव उमया सह शङ्कर । वृणोमि मातापितरौ नान्या गतिर्मतिर्मम
ṣaṇmukha uvāca: yadi tuṣṭo mahādeva umayā saha śaṅkara / vṛṇomi mātāpitarau nānyā gatirmatirmama
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पुत्रस्य वदनाच्च्युतम् । तथेत्युक्त्वा तु स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ putrasya vadanāccyutam / tathetyuktvā tu snehena premṇā taṃ pariṣasvaje
ततस्तं मूर्ध्न्युपाघ्राय ह्युमयोवाच शङ्करः
tatastaṃ mūrdhnyupāghrāya hyumayovāca śaṅkaraḥ
ईश्वर उवाच: अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस् त्वं भविष्यसि
īśvara uvāca: akṣayaścāvyayaścaiva senānīs tvaṃ bhaviṣyasi
शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य संख्ये । सुरासुरादींश्च जयेति चोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा
śikhī ca te vāhanaṃ divyarūpo datto mayā śaktidharasya saṃkhye / surāsurādīṃśca jayeti coktvā jagāma kailāsavaraṃ mahātmā
गते चादर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ
gate cādarśanaṃ deve tadā sa śikhivāhanaḥ / sthāpayitvā mahādevaṃ jagāma surasannidhau
तदाप्रभृति तत्तीर्थं स्कन्दतीर्थमिति श्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं मर्त्यानां भुवि दुर्लभम्
tadāprabhṛti tattīrthaṃ skandatīrthamiti śrutam / sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ martyānāṃ bhuvi durlabham
तत्र तीर्थे तु यो राजन्भक्त्या स्नात्वार्चयेच्छिवम् । गन्धमाल्याभिषेकैश्च याज्ञिकं स लभेत् फलम्
tatra tīrthe tu yo rājanbhaktyā snātvārcayecchivam / gandhamālyābhiṣekaiśca yājñikaṃ sa labhet phalam
स्कन्दतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत् पितृदेवताः । तिलमिश्रेण तोयेन तस्य पुण्यफलं शृणु
skandatīrthe tu yaḥ snātvā pūjayet pitṛdevatāḥ / tilamiśreṇa toyena tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
पिण्डदानेन चैकेन विधियुक्तेन भारत । द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति पितरो नात्र संशयः
piṇḍadānena caikena vidhiyuktena bhārata / dvādaśābdāni tuṣyanti pitaro nātra saṃśayaḥ
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र शुभं वा यादि वाशुभम् । इह लोके परे चैव तत्सर्वं जायते ऽक्षयम्
tatra tīrthe tu rājendra śubhaṃ vā yādi vāśubham / iha loke pare caiva tatsarvaṃ jāyate 'kṣayam
तत्र तीर्थे तु यः कश्चित् प्राणत्यागं करिष्यति । शास्त्रयुक्तेन विधिना स गच्छेच्छिवमन्दिरम्
tatra tīrthe tu yaḥ kaścit prāṇatyāgaṃ kariṣyati / śāstrayuktena vidhinā sa gacchecchivamandiram
कल्पमेकं वसित्वा तु देवगन्धर्वपूजितः । अत्र भारतवर्षे तु जायते विमले कुले
kalpamekaṃ vasitvā tu devagandharvapūjitaḥ / atra bhāratavarṣe tu jāyate vimale kule
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रसमन्वितः
vedavedāṅgatattvajñaḥ sarvavyādhivivarjitaḥ / jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ putrapautrasamanvitaḥ
इदं ते कथितं राजन्स्कन्दतीर्थस्य सम्भवम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम्
idaṃ te kathitaṃ rājanskandatīrthasya sambhavam / dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam / sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ devadevena bhāṣitam