॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तदशोत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 118 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् । इन्द्रतीर्थेतिविख्यातं नर्मदादक्षिणे तटे
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe trilocanatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptadaśottaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 118 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchettu rājendra tīrthaṃ paramaśobhanam / indratīrthetivikhyātaṃ narmadādakṣiṇe taṭe
युधिष्ठिर उवाच: नर्मदादक्षिणे कूले इन्द्रतीर्थं कथं भवेत् । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र ह्यादिमध्यान्तविस्तरैः
yudhiṣṭhira uvāca: narmadādakṣiṇe kūle indratīrthaṃ kathaṃ bhavet / śrotumicchāmi viprendra hyādimadhyāntavistaraiḥ
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं धर्मपुत्रस्य धीमतः । कथयामास तद्वत्तमितिहासं पुरातनम्
etacchrutvā tu vacanaṃ dharmaputrasya dhīmataḥ / kathayāmāsa tadvattamitihāsaṃ purātanam
श्रीमार्कण्डेय उवाच: विश्वासयित्वा सुचिरं धर्मशत्रुं महाबलम् । वृत्रं जित्वाथ हत्वा तु गच्छमानं शचीपतिम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca: viśvāsayitvā suciraṃ dharmaśatruṃ mahābalam / vṛtraṃ jitvātha hatvā tu gacchamānaṃ śacīpatim
निष्क्राममाणं मार्गेण ब्रह्महत्या दुरासदा । अहोरात्रमविश्रान्ता जगाम भुवनत्रयम्
niṣkrāmamāṇaṃ mārgeṇa brahmahatyā durāsadā / ahorātramaviśrāntā jagāma bhuvanatrayam
यतोयतो ब्रह्महणं याति यानेन शोभनम् । दिशो भागं सुरैः सार्द्धं ततो हत्या न मुञ्चति
yatoyato brahmahaṇaṃ yāti yānena śobhanam / diśo bhāgaṃ suraiḥ sārddhaṃ tato hatyā na muñcati
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः । पातकानां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम्
brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaganāgamaḥ / pātakānāṃ gatirdṛṣṭā na tu viśvāsaghātinām
पापकर्ममुखं दृष्ट्वा स्नानदानैर्विशुध्यति । नारी वा पुरुषो वापि नैव विश्वासघातिनः
pāpakarmamukhaṃ dṛṣṭvā snānadānairviśudhyati / nārī vā puruṣo vāpi naiva viśvāsaghātinaḥ
एवमादीनि चान्यानि श्रुत्वा वाक्यानि देवराट् । वचनं तद्विधैरुक्तं विषादमगमत्परम्
evamādīni cānyāni śrutvā vākyāni devarāṭ / vacanaṃ tadvidhairuktaṃ viṣādamagamatparam
त्यक्त्वा राज्यं सुरैः सार्धं जगाम तप उत्तमम् । पुत्रदारगृहं राज्यं वसूनि विविधानि च
tyaktvā rājyaṃ suraiḥ sārdhaṃ jagāma tapa uttamam / putradāragṛhaṃ rājyaṃ vasūni vividhāni ca
फलान्येतानि धर्मस्य शोभयन्ति जनेश्वरम् । फलं धर्मस्य भुञ्जेति सुहृत्स्वजनबान्धवाः
phalānyetāni dharmasya śobhayanti janeśvaram / phalaṃ dharmasya bhuñjeti suhṛtsvajanabāndhavāḥ
पश्यतां सर्वम् एतेषां पापमेकेन भुज्यते । परं हि सुखमुत्सृज्य कर्शयन्वै कलेवरम्
paśyatāṃ sarvam eteṣāṃ pāpamekena bhujyate / paraṃ hi sukhamutsṛjya karśayanvai kalevaram
देवराजो जगामासौ तीर्थान्यायतनानि च । गङ्गातीर्थेषु सर्वेषु यामुनेषु तथैव च
devarājo jagāmāsau tīrthānyāyatanāni ca / gaṅgātīrtheṣu sarveṣu yāmuneṣu tathaiva ca
सारस्वतेषु सर्वेषु सामुद्रेषु पृथक्पृथक् । नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च
sārasvateṣu sarveṣu sāmudreṣu pṛthakpṛthak / nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥsu ca
पापं न मुञ्चते सर्वे पश्चाद्देवसमागमे । रेवाप्रभवतीर्थेषु कूलयोर् उभयोर् अपि
pāpaṃ na muñcate sarve paścāddevasamāgame / revāprabhavatīrtheṣu kūlayor ubhayor api
पूजयन्वै महादेवं स्कन्दतीर्थं समासदत् । तव स्थित्वोपवासैश्च कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः
pūjayanvai mahādevaṃ skandatīrthaṃ samāsadat / tava sthitvopavāsaiśca kṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ
कर्शयन्वै स्वकं देहं न लेभे शर्म वै क्वचित् । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः
karśayanvai svakaṃ dehaṃ na lebhe śarma vai kvacit / grīṣme pañcāgnimadhyastho varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ
आर्द्रवासास्तु हेमन्ते चचार विपुलं तपः । एवं तु तपतस्तस्य इन्द्रस्य विदितात्मनः
ārdravāsāstu hemante cacāra vipulaṃ tapaḥ / evaṃ tu tapatastasya indrasya viditātmanaḥ
वत्सराणां सहस्राणि गतानि दश भारत । ततस्त्वेकादशे प्राप्ते वर्षे तु नृपसत्तम
vatsarāṇāṃ sahasrāṇi gatāni daśa bhārata / tatastvekādaśe prāpte varṣe tu nṛpasattama
सहसा भगवान्देवस्तु तुतोष परमेश्वरः । तथा ब्रह्मर्षयः सिद्धा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
sahasā bhagavāndevastu tutoṣa parameśvaraḥ / tathā brahmarṣayaḥ siddhā brahmaviṣṇupurogamāḥ
तत्राजग्मुः सुराः सर्वे यत्र देवः शतक्रतुः । दृष्ट्वा समागतान् देवान् ऋषींश्चैव महामतिः
tatrājagmuḥ surāḥ sarve yatra devaḥ śatakratuḥ / dṛṣṭvā samāgatān devān ṛṣīṃścaiva mahāmatiḥ
उवाच प्रणतो भूत्वा सर्वदेवपुरोहितः । विदितं सर्वमेतेषां यथा वृत्रवधः कृतः
uvāca praṇato bhūtvā sarvadevapurohitaḥ / viditaṃ sarvameteṣāṃ yathā vṛtravadhaḥ kṛtaḥ
युष्माकं चाज्ञया पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तथाप्येवं ब्रह्महणं मत्वा पापस्य कारिणम्
yuṣmākaṃ cājñayā pūrvaṃ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / tathāpyevaṃ brahmahaṇaṃ matvā pāpasya kāriṇam
भ्रमन्तं सर्वतीर्थेषु ब्रह्महत्या न मुञ्चति । न नन्दति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
bhramantaṃ sarvatīrtheṣu brahmahatyā na muñcati / na nandati jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
यथा विहीनचन्द्रार्कं तथा राज्यमनायकम् । तस्मात्सर्वे सुरश्रेष्ठा विज्ञाप्यं मम सम्प्रति
yathā vihīnacandrārkaṃ tathā rājyamanāyakam / tasmātsarve suraśreṣṭhā vijñāpyaṃ mama samprati
कुर्वन्तु शक्रं निर्दोषं तथा सर्वे महर्षयः । बृहस्पतिमुखोद्गीर्णं श्रुत्वा तद्वचनं शुभम्
kurvantu śakraṃ nirdoṣaṃ tathā sarve maharṣayaḥ / bṛhaspatimukhodgīrṇaṃ śrutvā tadvacanaṃ śubham
ततः प्रोवाच भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः । एतत्पापं महाघोरं ब्रह्महत्यासमुद्भवम्
tataḥ provāca bhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ / etatpāpaṃ mahāghoraṃ brahmahatyāsamudbhavam
दैवतेभ्यो ऽथ भूतेभ्यश्चतुर्भागं क्षिपाम्यहम् । एवं मुक्त्वा क्षिपच्चैनो जलोपरि महामतिः
daivatebhyo 'tha bhūtebhyaścaturbhāgaṃ kṣipāmyaham / evaṃ muktvā kṣipaccaino jalopari mahāmatiḥ
अवगाह्य ततः पेया आपो वै नान्यथा बुधैः । धरायामक्षिपद्भागं द्वितीयं पद्मसंभवः
avagāhya tataḥ peyā āpo vai nānyathā budhaiḥ / dharāyāmakṣipadbhāgaṃ dvitīyaṃ padmasaṃbhavaḥ
अभक्ष्या तेन संजाता सदाकालं वसुंधरा । तदार्धमर्द्धं नारीणां द्वितीये ऽह्नि युधिष्ठिर
abhakṣyā tena saṃjātā sadākālaṃ vasuṃdharā / tadārdhamarddhaṃ nārīṇāṃ dvitīye 'hni yudhiṣṭhira
निक्षिप्य भगवान्देवः पुनरन्यज्जगाद ह । असंग्राह्या त्वसंग्राह्या तेन जाता रजस्वला
nikṣipya bhagavāndevaḥ punaranyajjagāda ha / asaṃgrāhyā tvasaṃgrāhyā tena jātā rajasvalā
चतुर्दिनानि सा प्राज्ञैः पापस्य महतो महात् । चतुर्थं तु ततो भागं विभज्य परमेश्वरः
caturdināni sā prājñaiḥ pāpasya mahato mahāt / caturthaṃ tu tato bhāgaṃ vibhajya parameśvaraḥ
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यैः शूद्रसेवाकरे द्विजे । ततो ऽभिनन्दयामासुः सर्वे देवा महर्षयः
kṛṣigorakṣyavāṇijyaiḥ śūdrasevākare dvije / tato 'bhinandayāmāsuḥ sarve devā maharṣayaḥ
देवेन्द्रं वाग्भिर् इष्टाभिर् नर्मदाजलसंस्थितम् । वरेण छन्दयामास ततस्तुष्टो महेश्वरः
devendraṃ vāgbhir iṣṭābhir narmadājalasaṃsthitam / vareṇa chandayāmāsa tatastuṣṭo maheśvaraḥ
वरं दास्यामि देवेश वरं वृणु यथेप्सितम्
varaṃ dāsyāmi deveśa varaṃ vṛṇu yathepsitam
इन्द्र उवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । अत्र संस्थापयिष्यामि सदा संनिहितो भव
indra uvāca: yadi tuṣṭo 'si deveśa yadi deyo varo mama / atra saṃsthāpayiṣyāmi sadā saṃnihito bhava
एवमस्त्विति चोक्त्वा तं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । जग्मुराकाशमाविश्य स्तूयमाना महर्षिभिः
evamastviti coktvā taṃ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / jagmurākāśamāviśya stūyamānā maharṣibhiḥ
गतेषु देवदेवेषु देवराजः शतक्रतुः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम त्रिदशालयम्
gateṣu devadeveṣu devarājaḥ śatakratuḥ / sthāpayitvā mahādevaṃ jagāma tridaśālayam
इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत् पितृदेवताः । महापातकयुक्तो ऽपि मुच्यते सर्वपातकैः
indratīrthe tu yaḥ snātvā tarpayet pitṛdevatāḥ / mahāpātakayukto 'pi mucyate sarvapātakaiḥ
इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत् परमेश्वरम् । सो ऽश्वमेधस्य यज्ञस्य पुष्कलं फलम् अश्नुते
indratīrthe tu yaḥ snātvā pūjayet parameśvaram / so 'śvamedhasya yajñasya puṣkalaṃ phalam aśnute
एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुतमात्रेण येनैव मुच्यन्ते पातकैर् नराः
etatte kathitaṃ sarvaṃ tīrthamāhātmyamuttamam / śrutamātreṇa yenaiva mucyante pātakair narāḥ