॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शिवतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 146 मार्कण्डेय उवाच: अस्माहकं ततो गच्छेत् पितृतीर्थमनुत्तमम् । प्रेतत्वाद्यत्र मुच्यन्ते पिण्डेनैकेन पूर्वजाः
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śivatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśadadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 146 mārkaṇḍeya uvāca: asmāhakaṃ tato gacchet pitṛtīrthamanuttamam / pretatvādyatra mucyante piṇḍenaikena pūrvajāḥ
युधिष्ठिर उवाच: अस्माहकस्य माहात्म्यं कथयस्व ममानघ । स्नानदानेन यत्पुण्यं तथा पिण्डोदकेन च
yudhiṣṭhira uvāca: asmāhakasya māhātmyaṃ kathayasva mamānagha / snānadānena yatpuṇyaṃ tathā piṇḍodakena ca
श्रीमार्कण्डेय उवाच: पुरा कल्पे नृपश्रेष्ठ ऋषिदेवसमागमे । प्रश्नः पृष्टो मया तात यथा त्वमनुपृच्छसि
śrīmārkaṇḍeya uvāca: purā kalpe nṛpaśreṣṭha ṛṣidevasamāgame / praśnaḥ pṛṣṭo mayā tāta yathā tvamanupṛcchasi
एकत्र सागराः सप्त सप्रयागाः सपुष्कराः । नास्य साम्यं लभन्ते ते नात्र कार्या विचारणा
ekatra sāgarāḥ sapta saprayāgāḥ sapuṣkarāḥ / nāsya sāmyaṃ labhante te nātra kāryā vicāraṇā
सोमनाथं तु विख्यातं यत्सोमेन प्रतिष्ठितम् । तत्र सोमग्रहे पुण्यं तत्पुण्यं लभते नरः
somanāthaṃ tu vikhyātaṃ yatsomena pratiṣṭhitam / tatra somagrahe puṇyaṃ tatpuṇyaṃ labhate naraḥ
मासान्ते पितरो नृणां वीक्षन्ते सन्ततिं स्वकाम् । कश्चिद् अस्मत्कुले ऽस्माकं पिण्डमत्र प्रदास्यति
māsānte pitaro nṛṇāṃ vīkṣante santatiṃ svakām / kaścid asmatkule 'smākaṃ piṇḍamatra pradāsyati
प्रपितामहास्तथादित्याः श्रुतिरेषा सनातनी । एवं ब्रुवन्ति देवाश्च ऋषयः सतपोधनाः
prapitāmahāstathādityāḥ śrutireṣā sanātanī / evaṃ bruvanti devāśca ṛṣayaḥ satapodhanāḥ
सकृत्पिण्डोदकेनैव शृणु पार्थिव यत्फलम् । द्वादशाब्दानि राजेन्द्र योगं भुक्त्वा सुशोभनम्
sakṛtpiṇḍodakenaiva śṛṇu pārthiva yatphalam / dvādaśābdāni rājendra yogaṃ bhuktvā suśobhanam
युगे युगे महाराज अस्माहके पितामहाः । सर्वदा ह्यवलोकन्त आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्
yuge yuge mahārāja asmāhake pitāmahāḥ / sarvadā hyavalokanta āgacchantaṃ svagotrajam
भविष्यति किम् अस्माकम् अमावास्याप्यमाहके । स्नानं दानं च ये कुर्युः पित्ःणां तिलतर्पणम्
bhaviṣyati kim asmākam amāvāsyāpyamāhake / snānaṃ dānaṃ ca ye kuryuḥ pitḥṇāṃ tilatarpaṇam
ते सर्वपापनिर्मुक्ताः सर्वान्कामांल्लभति वै । जलमध्ये ऽत्र भूपाल अग्नितीर्थं च तिष्ठति
te sarvapāpanirmuktāḥ sarvānkāmāṃllabhati vai / jalamadhye 'tra bhūpāla agnitīrthaṃ ca tiṣṭhati
दर्शनात् तस्य तीर्थस्य पापराशिर्विलीयते । स्नानमात्रेण राजेन्द्र ब्रह्महत्यां व्यपोहति
darśanāt tasya tīrthasya pāparāśirvilīyate / snānamātreṇa rājendra brahmahatyāṃ vyapohati
शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः स जितेन्द्रियः । एककालं तु भुञ्जानो मासं तीर्थस्य सन्निधौ
śuklāmbaradharo nityaṃ niyataḥ sa jitendriyaḥ / ekakālaṃ tu bhuñjāno māsaṃ tīrthasya sannidhau
सुवर्णालंकृतानां तु कन्यानां शतदानजम् । फलमाप्नोति सम्पूर्णं पितृलोके महीयते
suvarṇālaṃkṛtānāṃ tu kanyānāṃ śatadānajam / phalamāpnoti sampūrṇaṃ pitṛloke mahīyate
पृथिव्याम् आसमुद्रायां महाभोगपतिर्भवेत् । धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति धार्मिकः
pṛthivyām āsamudrāyāṃ mahābhogapatirbhavet / dhanadhānyasamāyukto dātā bhavati dhārmikaḥ
उपवासी शुचिर्भूत्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् । अस्माहकं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत्
upavāsī śucirbhūtvā brahmalokamavāpnuyāt / asmāhakaṃ samāsādya yastu prāṇān parityajet
कोटिवर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः
koṭivarṣasahasrāṇi rudraloke mahīyate / tataḥ svargāt paribhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ
सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले जायेत रूपवान् । कृत्वाभिषेकविधिना हयमेधफलं लभेत्
suvarṇamaṇimuktāḍhye kule jāyeta rūpavān / kṛtvābhiṣekavidhinā hayamedhaphalaṃ labhet
धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः । चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम्
dhanāḍhyo rūpavāndakṣo dātā bhavati dhārmikaḥ / caturvedeṣu yatpuṇyaṃ satyavādiṣu yatphalam
तत्फलं लभते नूनं तत्र तीर्थे ऽभिषेचनात् । तीर्थानां परमं तीर्थं निर्मितं शम्भुना पुरा
tatphalaṃ labhate nūnaṃ tatra tīrthe 'bhiṣecanāt / tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ nirmitaṃ śambhunā purā
हृदयेशः स्वयं विष्णुर् जपेद्देवं महेश्वरम् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव मरुतो मारुतास्तथा
hṛdayeśaḥ svayaṃ viṣṇur japeddevaṃ maheśvaram / gandharvāpsarasaścaiva maruto mārutāstathā
विश्वेदेवाश्च पितरः सचन्द्राः सदिवाकराः । मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
viśvedevāśca pitaraḥ sacandrāḥ sadivākarāḥ / marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
प्रचेताश्च वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव च । च्यवनो गालवश्चैव वामदेवो महामुनिः
pracetāśca vasiṣṭhaśca bhṛgurnārada eva ca / cyavano gālavaścaiva vāmadevo mahāmuniḥ
वालखिल्याश्च गन्धारास्तृणबिन्दुश्च जाजलिः । उद्दालकश्चर्ष्यशृङ्गो वसिष्ठश्च सनन्दनः
vālakhilyāśca gandhārāstṛṇabinduśca jājaliḥ / uddālakaścarṣyaśṛṅgo vasiṣṭhaśca sanandanaḥ
शुक्रश्चैव भरद्वाजो वात्स्यो वात्स्यायनस्तथा । अगस्तिर्मित्रावरुणौ विश्वामित्रो मुनीश्वरः
śukraścaiva bharadvājo vātsyo vātsyāyanastathā / agastirmitrāvaruṇau viśvāmitro munīśvaraḥ
गौतमश्च पुलस्त्यश्च पौलस्त्यः पुलहः क्रतुः । सनातनस्तु कपिलो वाह्निः पञ्चशिखस्तथा
gautamaśca pulastyaśca paulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / sanātanastu kapilo vāhniḥ pañcaśikhastathā
अन्ये ऽपि बहवस्तत्र मुनयः शंसितव्रताः । क्रीडन्ति देवताः सर्व ऋषयः सतपोधनाः
anye 'pi bahavastatra munayaḥ śaṃsitavratāḥ / krīḍanti devatāḥ sarva ṛṣayaḥ satapodhanāḥ
मनुष्याश्चैव योगीन्द्राः पितरः सपितामहाः । अस्माहके ऽत्र तिष्ठन्ति सर्व एव न संशयः
manuṣyāścaiva yogīndrāḥ pitaraḥ sapitāmahāḥ / asmāhake 'tra tiṣṭhanti sarva eva na saṃśayaḥ
पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः । येषां दत्तमुपस्थायि सुकृतं वापि दुष्कृतम्
pitaraḥ pitāmahāścaiva tathaiva prapitāmahāḥ / yeṣāṃ dattamupasthāyi sukṛtaṃ vāpi duṣkṛtam
अक्षयं तत्र तत्सर्वं यत्कृतं योधनीपुरे । मातरं पितरं त्यक्त्वा सर्वबन्धुसुहृज्जनान्
akṣayaṃ tatra tatsarvaṃ yatkṛtaṃ yodhanīpure / mātaraṃ pitaraṃ tyaktvā sarvabandhusuhṛjjanān
धनं धान्यं प्रियान्पुत्रांस् तथा देहं नृपोत्तम । गच्छते वायुभूतस्तु शुभाशुभसमन्वितः
dhanaṃ dhānyaṃ priyānputrāṃs tathā dehaṃ nṛpottama / gacchate vāyubhūtastu śubhāśubhasamanvitaḥ
अदृश्यः सर्वभूतानां परमात्मा महत्तरः । शुभाशुभगतिं प्राप्तः कर्मणा स्वेन पार्थिव
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ paramātmā mahattaraḥ / śubhāśubhagatiṃ prāptaḥ karmaṇā svena pārthiva
युधिष्ठिर उवाच: शुभाशुभं न बन्धूनां जायते केन हेतुना । एकः प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते
yudhiṣṭhira uvāca: śubhāśubhaṃ na bandhūnāṃ jāyate kena hetunā / ekaḥ prasūyate jantureka eva pralīyate
एको हि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव हि दुष्कृतम्
eko hi bhuṅkte sukṛtameka eva hi duṣkṛtam
मार्कण्डेय उवाच: एष त्वयोक्तो नृपते महाप्रश्नः स्मृतो मया
mārkaṇḍeya uvāca: eṣa tvayokto nṛpate mahāpraśnaḥ smṛto mayā
पितामहमुखोद्गीतं श्रुतं ते कथयाम्यहम् । यन्मे पितामहात्पूर्वं विज्ञातम् ऋषिसंसदि
pitāmahamukhodgītaṃ śrutaṃ te kathayāmyaham / yanme pitāmahātpūrvaṃ vijñātam ṛṣisaṃsadi
न माता न पिता बन्धुः कस्यचिन्न सुहृत्क्वचित् । कस्य न ज्ञायते रूपं वायुभूतस्य देहिनः
na mātā na pitā bandhuḥ kasyacinna suhṛtkvacit / kasya na jñāyate rūpaṃ vāyubhūtasya dehinaḥ
यद्येवं न भवेत्तात लोकस्य तु नरेश्वर । अमर्यादं भवेन्नूनं विनश्यति चराचरम्
yadyevaṃ na bhavettāta lokasya tu nareśvara / amaryādaṃ bhavennūnaṃ vinaśyati carācaram
एवं ज्ञात्वा पूरा राजन्समस्तैर्लोककर्तृभिः । मर्यादा स्थापिता लोके यथा धर्मो न नश्यति
evaṃ jñātvā pūrā rājansamastairlokakartṛbhiḥ / maryādā sthāpitā loke yathā dharmo na naśyati
धर्मे नष्टे मनुष्याणाम् अधर्मो ऽभिभवेत् पुनः । ततः स्वधर्मचलनान्नरके गमनं ध्रुवम्
dharme naṣṭe manuṣyāṇām adharmo 'bhibhavet punaḥ / tataḥ svadharmacalanānnarake gamanaṃ dhruvam
लोको निरङ्कुशः सर्वो मर्यादालङ्घने रतः । मर्यादा स्थापिता तेन शास्त्रं वीक्ष्य महर्षिभिः
loko niraṅkuśaḥ sarvo maryādālaṅghane rataḥ / maryādā sthāpitā tena śāstraṃ vīkṣya maharṣibhiḥ
स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । पिण्डोदकप्रदानं च तथैवातिथिपूजनम्
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam / piṇḍodakapradānaṃ ca tathaivātithipūjanam
पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः । त्रयो देवाः स्मृतास्तात ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
pitaraḥ pitāmahāścaiva tathaiva prapitāmahāḥ / trayo devāḥ smṛtāstāta brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
पूजितैः पूजिताः सर्वे तथा मातामहास्त्रयः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्रुतिस्मृत्यर्थनोदितान्
pūjitaiḥ pūjitāḥ sarve tathā mātāmahāstrayaḥ / tasmāt sarvaprayatnena śrutismṛtyarthanoditān
धर्मं समाचरन्नित्यं पापांशेन न लिप्यते । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं मनसापि न लङ्घयेत्
dharmaṃ samācarannityaṃ pāpāṃśena na lipyate / śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ manasāpi na laṅghayet
इह लोके परे चैव यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः । पितापुत्रौ सदाप्येकौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतौ
iha loke pare caiva yadīcchecchreya ātmanaḥ / pitāputrau sadāpyekau bimbādbimbamivoddhṛtau
विभक्तौ वाविभक्तौ वा श्रुतिस्मृत्यर्थतस्तथा । उद्धरेदात्मनात्मानम् आत्मानम् अवसादयेत्
vibhaktau vāvibhaktau vā śrutismṛtyarthatastathā / uddharedātmanātmānam ātmānam avasādayet
पिण्डोदकप्रदानाभ्यामृते पार्थ न संशयः । एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन पिण्डोदकप्रदो भवेत्
piṇḍodakapradānābhyāmṛte pārtha na saṃśayaḥ / evaṃ jñātvā prayatnena piṇḍodakaprado bhavet
आयुर्धर्मो यशस्तेजः सन्ततिश्चैव वर्धते । पृथिव्यां सागरान्तायां पितृक्षेत्राणि यानि च
āyurdharmo yaśastejaḥ santatiścaiva vardhate / pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ pitṛkṣetrāṇi yāni ca
तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि येषु दत्तं महाफलम् । गयायां पुष्करे ज्येष्ठे प्रयागे नैमिषे तथा
tāni te sampravakṣyāmi yeṣu dattaṃ mahāphalam / gayāyāṃ puṣkare jyeṣṭhe prayāge naimiṣe tathā
संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे प्रभासे कुरुनन्दन । पिण्डोदकप्रदानेन यत्फलं कथितं बुधैः
saṃnihatyāṃ kurukṣetre prabhāse kurunandana / piṇḍodakapradānena yatphalaṃ kathitaṃ budhaiḥ
अस्माहके तदाप्नोति नर्मदायां न संशयः । तत्र ब्रह्मा मुरारिश्च रुद्रश्च उमया सह
asmāhake tadāpnoti narmadāyāṃ na saṃśayaḥ / tatra brahmā murāriśca rudraśca umayā saha
इन्द्राद्या देवताः सर्वे पितरो मुनयस्तथा । सागराः सरितश्चैव पर्वताश्च बलाहकाः
indrādyā devatāḥ sarve pitaro munayastathā / sāgarāḥ saritaścaiva parvatāśca balāhakāḥ
तिष्ठन्ति पितरः सर्वे सर्वतीर्थाधिकं ततः । स्थिता ब्रह्मशिला तत्र गजकुम्भनिभा नृप
tiṣṭhanti pitaraḥ sarve sarvatīrthādhikaṃ tataḥ / sthitā brahmaśilā tatra gajakumbhanibhā nṛpa
कलौ न दृश्या भवति प्रधानं यद्गयाशिरः । वैशाखे मासि सम्प्राप्ते ऽमावास्यां नृपोत्तम
kalau na dṛśyā bhavati pradhānaṃ yadgayāśiraḥ / vaiśākhe māsi samprāpte 'māvāsyāṃ nṛpottama
व्याप्य सा तिष्ठते तीर्थं गजकुम्भनिभा शिला । तच्च गव्यूतिमात्रं हि तीर्थं ततः प्रवक्षते
vyāpya sā tiṣṭhate tīrthaṃ gajakumbhanibhā śilā / tacca gavyūtimātraṃ hi tīrthaṃ tataḥ pravakṣate
तस्मिन्दिने तत्र गत्वा यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । पित्ःणाम् अक्षया तृप्तिर्जायते शतवार्षिकी
tasmindine tatra gatvā yastu śrāddhaprado bhavet / pitḥṇām akṣayā tṛptirjāyate śatavārṣikī
अन्यस्यामप्यमावास्यां यः स्नात्वा विजितेन्द्रियः । करोति मनुजः श्राद्धं विधिवन्मन्त्रसंयुतम्
anyasyāmapyamāvāsyāṃ yaḥ snātvā vijitendriyaḥ / karoti manujaḥ śrāddhaṃ vidhivanmantrasaṃyutam
तस्य पुण्यफलं यत्स्यात् तच्छृणुष्व नराधिप । अग्निष्टोमाश्वमेधाभ्यां वाजपेयस्य यत्फलम्
tasya puṇyaphalaṃ yatsyāt tacchṛṇuṣva narādhipa / agniṣṭomāśvamedhābhyāṃ vājapeyasya yatphalam
तत्फलं समवाप्नोति यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत् । रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु व्यवस्थिताः
tatphalaṃ samavāpnoti yathā me śaṅkaro 'bravīt / rauravādiṣu sarveṣu narakeṣu vyavasthitāḥ
पिता पितामहाद्याश्च पितृके मातृके तथा । पिण्डोदकेन चैकेन तर्पणेन विशेषतः
pitā pitāmahādyāśca pitṛke mātṛke tathā / piṇḍodakena caikena tarpaṇena viśeṣataḥ
क्रीडन्ति पितृलोकस्था यावद् आभूतसम्प्लवम् । ये कर्मस्था विकर्मस्था ये जाताः प्रेतकल्मषाः
krīḍanti pitṛlokasthā yāvad ābhūtasamplavam / ye karmasthā vikarmasthā ye jātāḥ pretakalmaṣāḥ
पिण्डेनैकेन मुच्यन्ते ते ऽपि तत्र न संशयः । अस्माहके शिला दिव्या तिष्ठते गजसन्निभा
piṇḍenaikena mucyante te 'pi tatra na saṃśayaḥ / asmāhake śilā divyā tiṣṭhate gajasannibhā
ब्रह्मणा निर्मिता पूर्वं सर्वपापक्षयंकरी । उपर्यस्या यथान्यायं पित्ःन् उद्दिश्य भारत
brahmaṇā nirmitā pūrvaṃ sarvapāpakṣayaṃkarī / uparyasyā yathānyāyaṃ pitḥn uddiśya bhārata
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दद्यात्पिण्डान्विचक्षणः । भूमौ चान्नेन सिद्धेन श्राद्धं कृत्वा यथाविधि
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu dadyātpiṇḍānvicakṣaṇaḥ / bhūmau cānnena siddhena śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhi
श्राद्धिभ्यो वस्त्रयुग्मानि छत्रोपानत्कमण्डलु । दक्षिणा विविधा देया पित्ःन् उद्दिश्य भारत
śrāddhibhyo vastrayugmāni chatropānatkamaṇḍalu / dakṣiṇā vividhā deyā pitḥn uddiśya bhārata
यो ददाति द्विजश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति न संशयः
yo dadāti dvijaśreṣṭha tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu / tasya te dvādaśābdāni tṛptiṃ yānti na saṃśayaḥ
अस्माहके महाराज पितरश्च पितामहाः । वायुभूता निरीक्षन्ते आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्
asmāhake mahārāja pitaraśca pitāmahāḥ / vāyubhūtā nirīkṣante āgacchantaṃ svagotrajam
अत्र तीर्थे सुतो ऽभ्येत्य स्नात्वा तोयं प्रदास्यति । श्राद्धं वा पिण्डदानं वा तेन यास्याम सद्गतिम्
atra tīrthe suto 'bhyetya snātvā toyaṃ pradāsyati / śrāddhaṃ vā piṇḍadānaṃ vā tena yāsyāma sadgatim
स्नाने कृते तु ये केचिज् जायन्ते वस्त्रविप्लुषः । प्रीणयेन्नरकस्थांस्तु तैः पित्ःन् नात्र संशयः
snāne kṛte tu ye kecij jāyante vastravipluṣaḥ / prīṇayennarakasthāṃstu taiḥ pitḥn nātra saṃśayaḥ
केशोदबिन्दवस् तस्य ये चान्ये लेपभाजिनः । तृप्यन्त्यनग्निनसंस्कारा यं मृताः स्युः स्वगोत्रजाः
keśodabindavas tasya ye cānye lepabhājinaḥ / tṛpyantyanagninasaṃskārā yaṃ mṛtāḥ syuḥ svagotrajāḥ
तत्र तीर्थे तु ये केचिच् छ्राद्धं कृत्वा विधानतः । नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्तः पितृसंहिताम्
tatra tīrthe tu ye kecic chrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ / narakāduddharantyāśu japantaḥ pitṛsaṃhitām
वनस्पतिगते सोमे यदा सोमदिनं भवेत् । अक्षयाल्लभते लोकान्पिण्डेनैकेन मानवः
vanaspatigate some yadā somadinaṃ bhavet / akṣayāllabhate lokānpiṇḍenaikena mānavaḥ
अक्षयं तत्र वै सर्वं जायते नात्र संशयः । नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्ते पितृसंहिताम्
akṣayaṃ tatra vai sarvaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ / narakāduddharantyāśu japante pitṛsaṃhitām
तस्मिंस्तीर्थे त्वमावास्यां पित्ःन् उद्दिश्य भारत । नीलं सर्वाङ्गसम्पूर्णं यो ऽभिषिच्य समुत्सृजेत्
tasmiṃstīrthe tvamāvāsyāṃ pitḥn uddiśya bhārata / nīlaṃ sarvāṅgasampūrṇaṃ yo 'bhiṣicya samutsṛjet
तस्य पुण्यफलं वक्तुं न तु वाचस्पतिः क्षमः । अस्माहके वृषोत्सर्गाद्यत्पुण्यं समवाप्यते
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ na tu vācaspatiḥ kṣamaḥ / asmāhake vṛṣotsargādyatpuṇyaṃ samavāpyate
तव शुश्रूषणात् सर्वं तत्प्रवक्ष्यामि भारत । रौरवादिषु ये किंचित् पच्यन्ते तस्य पूर्वजाः
tava śuśrūṣaṇāt sarvaṃ tatpravakṣyāmi bhārata / rauravādiṣu ye kiṃcit pacyante tasya pūrvajāḥ
वृषोत्सर्गेण तान्सर्वांस्तारयेदेकविंशतिम् । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः
vṛṣotsargeṇa tānsarvāṃstārayedekaviṃśatim / lohito yastu varṇena mukhe pucche ca pāṇḍuraḥ
पिङ्गः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते । यस्तु सर्वाङ्गपिङ्गश्च श्वेतः पुच्छखुरेषु च
piṅgaḥ khuraviṣāṇābhyāṃ sa nīlo vṛṣa ucyate / yastu sarvāṅgapiṅgaśca śvetaḥ pucchakhureṣu ca
स पिङ्गो वृष इत्याहुः पित्ःणां प्रीतिवर्धनः । पारावतसवर्णश्च ललाटे तिलको भवेत्
sa piṅgo vṛṣa ityāhuḥ pitḥṇāṃ prītivardhanaḥ / pārāvatasavarṇaśca lalāṭe tilako bhavet
तं वृषं बभ्रुमित्याहुः पूर्णं सर्वाङ्गशोभनम् । सर्वाङ्गेष्व् एकवर्णो यः पिङ्गः पुच्छखुरेषु च
taṃ vṛṣaṃ babhrumityāhuḥ pūrṇaṃ sarvāṅgaśobhanam / sarvāṅgeṣv ekavarṇo yaḥ piṅgaḥ pucchakhureṣu ca
खुरपिङ्गं तमित्याहुः पित्ःणां सद्गतिप्रदम् । नीलं सर्वशरीरेण स्वारक्तनयनं दृढम्
khurapiṅgaṃ tamityāhuḥ pitḥṇāṃ sadgatipradam / nīlaṃ sarvaśarīreṇa svāraktanayanaṃ dṛḍham
तमेव नीलमित्याहुर्नीलः पञ्चविधः स्मृतः । यस्तु वैश्यगृहे जातः स वै नीलो विशिष्यते
tameva nīlamityāhurnīlaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ / yastu vaiśyagṛhe jātaḥ sa vai nīlo viśiṣyate
न वाहयेद्गृहे जातं वत्सकं तु कदाचन । तेनैव च वृषोत्सर्गे पित्ःणाम् अनृणो भवेत्
na vāhayedgṛhe jātaṃ vatsakaṃ tu kadācana / tenaiva ca vṛṣotsarge pitḥṇām anṛṇo bhavet
जातं तु स्वगृहे वत्सं द्विजन्मा यस्तु वाहयेत् । पतन्ति पितरस्तस्य ब्रह्मकोकगता अपि
jātaṃ tu svagṛhe vatsaṃ dvijanmā yastu vāhayet / patanti pitarastasya brahmakokagatā api
यथायथा हि पिबति पीत्वा धूनाति मस्तकम् । पिबन्पित्ःन् प्रीणयति नरकादुद्धरेद् धुनन्
yathāyathā hi pibati pītvā dhūnāti mastakam / pibanpitḥn prīṇayati narakāduddhared dhunan
यथा पुच्छाभिघातेन स्कन्धं गच्छन्ति बिन्दवः । नरकादुद्धरन्त्याशु पतितान् गोत्रिणस् तथा
yathā pucchābhighātena skandhaṃ gacchanti bindavaḥ / narakāduddharantyāśu patitān gotriṇas tathā
गर्जन्प्रावृषि काले तु विषाणाभ्यां भुवं लिखन् । खुरेभ्यो या मृदुद्भूता तया संप्रीणयेद् ऋषीन्
garjanprāvṛṣi kāle tu viṣāṇābhyāṃ bhuvaṃ likhan / khurebhyo yā mṛdudbhūtā tayā saṃprīṇayed ṛṣīn
पिबन्पित्ःन् प्रीणयते खादनोल्लेखने सुरान् । गर्जन्नृषिमनुष्यांश्च धर्मरूपो हि धर्मज
pibanpitḥn prīṇayate khādanollekhane surān / garjannṛṣimanuṣyāṃśca dharmarūpo hi dharmaja
भूतैर्वापि पिशाचैर्वा चातुर्थिकज्वरेण वा । गृहीतो ऽस्माहकं गच्छेत् सर्वेषाम् आधिनाशनम्
bhūtairvāpi piśācairvā cāturthikajvareṇa vā / gṛhīto 'smāhakaṃ gacchet sarveṣām ādhināśanam
स्नात्वा तु विमले तोये दर्भग्रन्थिं निबन्धयेत् । मस्तके बाहुमूले वा नाभ्यां वा गलके ऽपि वा
snātvā tu vimale toye darbhagranthiṃ nibandhayet / mastake bāhumūle vā nābhyāṃ vā galake 'pi vā
गत्वा देवसमीपं च प्रादक्षिण्येन केशवम् । ततः समुच्चरन् मन्त्रं गायत्र्या वाथ वैष्णवम्
gatvā devasamīpaṃ ca prādakṣiṇyena keśavam / tataḥ samuccaran mantraṃ gāyatryā vātha vaiṣṇavam
नारायणं शरण्येशं सर्वदेवनमस्कृतम् । नमो यज्ञाङ्गसम्भूत सर्वव्यापिन्नमो ऽस्तु ते
nārāyaṇaṃ śaraṇyeśaṃ sarvadevanamaskṛtam / namo yajñāṅgasambhūta sarvavyāpinnamo 'stu te
नमो नमस्ते देवेश पद्मगर्भ सनातन । दामोदर जयानन्त रक्ष मां शरणागतम्
namo namaste deveśa padmagarbha sanātana / dāmodara jayānanta rakṣa māṃ śaraṇāgatam
त्वं कर्ता त्वं च हर्ता च जगत् यस्मिंश्चराचरे । त्वं पालयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च
tvaṃ kartā tvaṃ ca hartā ca jagat yasmiṃścarācare / tvaṃ pālayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca
प्रसीद देवदेवेश सुप्तमङ्गं प्रबोधय । त्वद्ध्याननिरतो नित्यं त्वद्भक्तिपरमो हरे
prasīda devadeveśa suptamaṅgaṃ prabodhaya / tvaddhyānanirato nityaṃ tvadbhaktiparamo hare
इति स्तुतो मया देव प्रसादं कुरु मे ऽच्युत । मां रक्ष रक्ष पापेभ्यस्त्रायस्व शरणागतम्
iti stuto mayā deva prasādaṃ kuru me 'cyuta / māṃ rakṣa rakṣa pāpebhyastrāyasva śaraṇāgatam
एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् । पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत्
evaṃ stutvā ca deveśaṃ dānavāntakaraṃ harim / punaruktena vai snātvā tato viprāṃstu bhojayet
वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि । पिण्डनिर्वपणं कृत्वा वाचयेत्स्वस्तिकं ततः
vedoktena vidhānena snānaṃ kṛtvā yathāvidhi / piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtvā vācayetsvastikaṃ tataḥ
एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् । पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत्
evaṃ stutvā ca deveśaṃ dānavāntakaraṃ harim / punaruktena vai snātvā tato viprāṃstu bhojayet
वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि । एवं तान्वाचयित्वा तु ततो विप्रान्विसर्जयेत्
vedoktena vidhānena snānaṃ kṛtvā yathāvidhi / evaṃ tānvācayitvā tu tato viprānvisarjayet
यत्तत्रोच्चरितं किंचित्तद्विप्रेभ्यो निवेदयेत् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा नारी वा भक्तितत्परा । शक्तितो दक्षिणां दद्यात्कृत्वा श्राद्धं यथाविधि
yattatroccaritaṃ kiṃcittadviprebhyo nivedayet / tatra tīrthe naraḥ snātvā nārī vā bhaktitatparā / śaktito dakṣiṇāṃ dadyātkṛtvā śrāddhaṃ yathāvidhi
तत्र तीर्थे नरो यावत् स्नापयेद् विधिपूर्वकम् । क्षीरेण मधुना वापि दध्ना वा शीतवारिणा
tatra tīrthe naro yāvat snāpayed vidhipūrvakam / kṣīreṇa madhunā vāpi dadhnā vā śītavāriṇā
तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम् । अयने विषुवे चैव युगादौ सूर्यसंक्रमे
tāvatpuṣkarapātreṣu pibanti pitaro jalam / ayane viṣuve caiva yugādau sūryasaṃkrame
पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं नैवेद्यं यः प्रदापयेत् । सो ऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्
puṣpaiḥ sampūjya deveśaṃ naivedyaṃ yaḥ pradāpayet / so 'śvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam
तत्र तीर्थे तु यो राजन् सूर्यग्रहणम् आचरेत् । सूर्यतेजोनिभैर्यानैर्विष्णुलोके महीयते
tatra tīrthe tu yo rājan sūryagrahaṇam ācaret / sūryatejonibhairyānairviṣṇuloke mahīyate
तत्र तीर्थे तु यः श्राद्धं पितृभ्यः सम्प्रयच्छति । सत्पुत्रेण च तेनैव सम्प्राप्तं जन्मनः फलम्
tatra tīrthe tu yaḥ śrāddhaṃ pitṛbhyaḥ samprayacchati / satputreṇa ca tenaiva samprāptaṃ janmanaḥ phalam
इति श्रुत्वा ततो देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च स्थापयांचक्रुर् ईश्वरम्
iti śrutvā tato devāḥ sarve śakrapurogamāḥ / brahmaviṣṇumaheśāśca sthāpayāṃcakrur īśvaram
सर्वरोगोपशमनं सर्वपातकनाशनम् । यस्तु संवत्सरं पूर्णममावास्यां तु भावितः
sarvarogopaśamanaṃ sarvapātakanāśanam / yastu saṃvatsaraṃ pūrṇamamāvāsyāṃ tu bhāvitaḥ
पितृभ्यः पिण्डदानं च कुर्यादस्माहके नृप । त्रिपुष्करे गयायां च प्रभासे नैमिषे तथा
pitṛbhyaḥ piṇḍadānaṃ ca kuryādasmāhake nṛpa / tripuṣkare gayāyāṃ ca prabhāse naimiṣe tathā
यत्पुण्यं श्राद्धकर्त्ःणां तदिहैव भवेद्ध्रुवम् । तिलोदकं कुशैर्मिश्रं यो दद्याद्दक्षिणामुखः
yatpuṇyaṃ śrāddhakartḥṇāṃ tadihaiva bhaveddhruvam / tilodakaṃ kuśairmiśraṃ yo dadyāddakṣiṇāmukhaḥ
मन्वादौ च युगादौ च व्यतीपाते दिनक्षये । यो दद्यात् पितृमातृभ्यः सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
manvādau ca yugādau ca vyatīpāte dinakṣaye / yo dadyāt pitṛmātṛbhyaḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet
अस्माहके नरो यस्तु स्नात्वा सम्पूजयेद्धरिम् । ब्रह्माणं शङ्करं भक्त्या कुर्याज् जागरणक्रियाम्
asmāhake naro yastu snātvā sampūjayeddharim / brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ bhaktyā kuryāj jāgaraṇakriyām
सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रातिथ्यमवाप्नुयात् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यः पश्यति जनार्दनम्
sarvapāpavinirmuktaḥ śakrātithyamavāpnuyāt / tatra tīrthe naraḥ snātvā yaḥ paśyati janārdanam
विशेषविधिनाभ्यर्च्य प्रणम्य च पुनःपुनः । सपुत्रेण च तेनैव पित्ःणां विहिता गतिः
viśeṣavidhinābhyarcya praṇamya ca punaḥpunaḥ / saputreṇa ca tenaiva pitḥṇāṃ vihitā gatiḥ
एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सत्कार्यकारणोपेताः सुसूक्ष्माः सुमहाफलाः
ekamūrtistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / satkāryakāraṇopetāḥ susūkṣmāḥ sumahāphalāḥ
एतत्ते कथितं राजन्महापातकनाशनम् । अस्माहकस्य माहात्म्यं किमन्यत् परिपृच्छसि
etatte kathitaṃ rājanmahāpātakanāśanam / asmāhakasya māhātmyaṃ kimanyat paripṛcchasi