॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे चाणक्यसिद्धिप्राप्तिवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 156 श्रीमार्कण्डेय उवाच: नास्ति लोकेषु तत्तीर्थं पृथिव्यां यन्नरेश्वर । शुक्लतीर्थेन सदृशमुपमानेन गीयते
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe cāṇakyasiddhiprāptivarṇanaṃ nāma pañcapañcāśadadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 156 śrīmārkaṇḍeya uvāca: nāsti lokeṣu tattīrthaṃ pṛthivyāṃ yannareśvara / śuklatīrthena sadṛśamupamānena gīyate
शुक्लतीर्थं महातीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम् । प्रागुदक्प्रवणे देशे मुनिसङ्घनिषेवितम्
śuklatīrthaṃ mahātīrthaṃ narmadāyāṃ vyavasthitam / prāgudakpravaṇe deśe munisaṅghaniṣevitam
वैशाखे च तथा मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशी । कैलासादुमया सार्द्धं स्वयमायाति शङ्करः
vaiśākhe ca tathā māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśī / kailāsādumayā sārddhaṃ svayamāyāti śaṅkaraḥ
मध्याह्नसमये स्नात्वा पश्यत्यात्मानमात्मना । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसहितः शुक्लतीर्थे समाहितः
madhyāhnasamaye snātvā paśyatyātmānamātmanā / brahmaviṣṇvindrasahitaḥ śuklatīrthe samāhitaḥ
कार्त्तिक्यां तु विशेषेण वैशाख्यां च नरोत्तम । ब्रह्मविष्णुमहादेवान् स्नात्वा पश्यति तद्दिने
kārttikyāṃ tu viśeṣeṇa vaiśākhyāṃ ca narottama / brahmaviṣṇumahādevān snātvā paśyati taddine
देवराजः सुरैः सार्द्धं वायुमार्गव्यवस्थितः । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा पश्यति शङ्करम्
devarājaḥ suraiḥ sārddhaṃ vāyumārgavyavasthitaḥ / kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ snātvā paśyati śaṅkaram
गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः सिद्धविद्याधरोरगाः । तद्दिने ते ऽपि देवेशं दृष्ट्वा मुञ्चन्ति किल्बिषम्
gandharvāpsaraso yakṣāḥ siddhavidyādharoragāḥ / taddine te 'pi deveśaṃ dṛṣṭvā muñcanti kilbiṣam
अर्धयोजनविस्तारं तदर्द्धेनैव चायतम् । शुक्लतीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम्
ardhayojanavistāraṃ tadarddhenaiva cāyatam / śuklatīrthaṃ mahāpuṇyaṃ mahāpātakanāśanam
यत्र स्थितैः प्रदृश्यन्ते वृक्षाग्राणि नरोत्तमैः । तत्र स्थिता महापापैर् मुच्यन्ते पूर्वसंचितैः
yatra sthitaiḥ pradṛśyante vṛkṣāgrāṇi narottamaiḥ / tatra sthitā mahāpāpair mucyante pūrvasaṃcitaiḥ
पापोपपातकैर्युक्तो नरः स्नात्वा प्रमुच्यते । उपार्जिता विनश्येत भ्रूणहत्यापि दुस्त्यजा
pāpopapātakairyukto naraḥ snātvā pramucyate / upārjitā vinaśyeta bhrūṇahatyāpi dustyajā
यस्मात्तत्रैव देवेश उमया सह तिष्ठति । वैशाख्यां च विशेषेण कैलासादेति शङ्करः
yasmāttatraiva deveśa umayā saha tiṣṭhati / vaiśākhyāṃ ca viśeṣeṇa kailāsādeti śaṅkaraḥ
तेन तीर्थं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । कथितं ब्रह्मणा पूर्वं मया तव तथा नृप
tena tīrthaṃ mahāpuṇyaṃ sarvapātakanāśanam / kathitaṃ brahmaṇā pūrvaṃ mayā tava tathā nṛpa
रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । तथा तत्र वपुःस्नानं पुरुषस्य भवेच्छुचि
rajakena yathā dhautaṃ vastraṃ bhavati nirmalam / tathā tatra vapuḥsnānaṃ puruṣasya bhavecchuci
पूर्वे वयसि पापानि कृत्वा पुष्टानि मानवः । अहोरात्रोषितो भूत्वा शुक्लतीर्थे व्यपोहति
pūrve vayasi pāpāni kṛtvā puṣṭāni mānavaḥ / ahorātroṣito bhūtvā śuklatīrthe vyapohati
शुक्लतीर्थे महाराज राकां रेवाजलाञ्जलिम् । कल्पकोटिसहस्राणि दत्त्वा स्युः पितरः शिवाः
śuklatīrthe mahārāja rākāṃ revājalāñjalim / kalpakoṭisahasrāṇi dattvā syuḥ pitaraḥ śivāḥ
न माता न पिता बन्धुः पतनं नरकार्णवे । उद्धरन्ति यथा पुण्यं शुक्लतीर्थे नरेश्वर
na mātā na pitā bandhuḥ patanaṃ narakārṇave / uddharanti yathā puṇyaṃ śuklatīrthe nareśvara
तपसा ब्रह्मचर्येण न तां गच्छन्ति सद्गतिम् । शुक्लतीर्थे मृतो जन्तुर्देहत्यागेन यां लभेत्
tapasā brahmacaryeṇa na tāṃ gacchanti sadgatim / śuklatīrthe mṛto janturdehatyāgena yāṃ labhet
कार्त्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । घृतेन स्नापयेद् देवमुपोष्य प्रयतो नरः
kārttikasya tu māsasya kṛṣṇapakṣe caturdaśīm / ghṛtena snāpayed devamupoṣya prayato naraḥ
स्नात्वा प्रभाते रेवायां दद्यात्सघृतकम्बलम् । सहिरण्यं यथाशक्ति देवमुद्दिश्य शङ्करं
snātvā prabhāte revāyāṃ dadyātsaghṛtakambalam / sahiraṇyaṃ yathāśakti devamuddiśya śaṅkaraṃ
देवस्य पूरणं कुर्याद्घृतेन घृतकम्बलम् । स गच्छति महातेजाः शिवलोकं मृतो नरः
devasya pūraṇaṃ kuryādghṛtena ghṛtakambalam / sa gacchati mahātejāḥ śivalokaṃ mṛto naraḥ
एकविंशकुलोपेतो यावदाभूतसम्प्लवम् । शुक्लतीर्थे नरः स्नात्वा ह्युमां रुद्रं च यो ऽर्चयेत्
ekaviṃśakulopeto yāvadābhūtasamplavam / śuklatīrthe naraḥ snātvā hyumāṃ rudraṃ ca yo 'rcayet
गन्धपुष्पादिधूपैश्च सो ऽश्वमेधफलं लभेत् । मासोपवासं यः कुर्यात् तत्र तीर्थे नरेश्वर
gandhapuṣpādidhūpaiśca so 'śvamedhaphalaṃ labhet / māsopavāsaṃ yaḥ kuryāt tatra tīrthe nareśvara
मुच्यते स महत्पापैः सप्तजन्मसुसंचितैः । उष्ट्रीक्षीरमविक्षीरं नवश्राद्धे च भोजनम्
mucyate sa mahatpāpaiḥ saptajanmasusaṃcitaiḥ / uṣṭrīkṣīramavikṣīraṃ navaśrāddhe ca bhojanam
वृषलीगमनं चैव तथाभक्ष्यस्य भक्षणम् । अविक्रये ऽनृते पापं माहिषे ऽयाज्ययाजके
vṛṣalīgamanaṃ caiva tathābhakṣyasya bhakṣaṇam / avikraye 'nṛte pāpaṃ māhiṣe 'yājyayājake
वार्द्धुष्ये पङ्क्तिगरदे देवब्राह्मणदूषके । एवमादीनि पापानि तथान्यान्यपि भारत
vārddhuṣye paṅktigarade devabrāhmaṇadūṣake / evamādīni pāpāni tathānyānyapi bhārata
चान्द्रायणेन नश्यन्ति शुक्लतीर्थे न संशयः । शुक्लतीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत् पितृदेवताः
cāndrāyaṇena naśyanti śuklatīrthe na saṃśayaḥ / śuklatīrthe tu yaḥ snātvā tarpayet pitṛdevatāḥ
तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति सुतर्पिताः । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यामासनम् एव च
tasya te dvādaśābdāni tṛptiṃ yānti sutarpitāḥ / pādukopānahau chatraṃ śayyāmāsanam eva ca
सुवर्णं धनधान्यं च श्राद्धं युक्तहलं तथा । अन्नं पानीयसंहितं तस्मिंस्तीर्थे ददन्ति ये
suvarṇaṃ dhanadhānyaṃ ca śrāddhaṃ yuktahalaṃ tathā / annaṃ pānīyasaṃhitaṃ tasmiṃstīrthe dadanti ye
हृष्टाः पुष्टा मृता यान्ति शिवलोकं न संशयः । तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या शिवमुद्दिश्य भारत
hṛṣṭāḥ puṣṭā mṛtā yānti śivalokaṃ na saṃśayaḥ / tatra tīrthe tu yo bhaktyā śivamuddiśya bhārata
भिक्षामात्रं तथान्नं ये ते ऽपि स्वर्यान्ति वै नराः । यज्विनां व्रतिनां चैव तत्र तीर्थनिवासिनाम्
bhikṣāmātraṃ tathānnaṃ ye te 'pi svaryānti vai narāḥ / yajvināṃ vratināṃ caiva tatra tīrthanivāsinām
अपि वालाग्रमात्रं हि दत्तं भवति चाक्षयम् । अग्निप्रवेशं यः कुर्याच्छुक्लतीर्थे समाहितः
api vālāgramātraṃ hi dattaṃ bhavati cākṣayam / agnipraveśaṃ yaḥ kuryācchuklatīrthe samāhitaḥ
रागद्वेषविनिर्मुक्तो हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् । सर्वकामसुसम्पूर्णः स गच्छेद् वारुणं पुरम्
rāgadveṣavinirmukto hṛdi dhyātvā janārdanam / sarvakāmasusampūrṇaḥ sa gacched vāruṇaṃ puram
न रोगो न जरा तत्र यत्र देवो ऽंभसां पतिः । अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे युधिष्ठिर
na rogo na jarā tatra yatra devo 'ṃbhasāṃ patiḥ / anāśakaṃ tu yaḥ kuryāt tasmiṃstīrthe yudhiṣṭhira
अनिवर्तिका गतिस् तस्य रुद्रलोकाद् असंशयम् । अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले
anivartikā gatis tasya rudralokād asaṃśayam / avaśaḥ svavaśo vāpi jantustatkṣetramaṇḍale
मृतः स तु न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् । शुक्लतीर्थे तु यः कन्यां शक्त्या दद्याद् अलंकृताम्
mṛtaḥ sa tu na sandeho rudrasyānucaro bhavet / śuklatīrthe tu yaḥ kanyāṃ śaktyā dadyād alaṃkṛtām
विधिना यो नृपश्रेष्ठ कुरुते वृषमोक्षणम् । तस्य यत् फलम् उद्दिष्टं पुराणे रुद्रभाषितम्
vidhinā yo nṛpaśreṣṭha kurute vṛṣamokṣaṇam / tasya yat phalam uddiṣṭaṃ purāṇe rudrabhāṣitam
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप । यावन्तो रोमकूपाः स्युः सर्वाङ्गेषु पृथक्पृथक्
tadahaṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa / yāvanto romakūpāḥ syuḥ sarvāṅgeṣu pṛthakpṛthak
तावद् वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । शुक्लतीर्थे तु यद् दत्तं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः
tāvad varṣasahasrāṇi rudraloke mahīyate / śuklatīrthe tu yad dattaṃ grahaṇe candrasūryayoḥ
वर्धते तद्गुणं तावद्दिनानि दश पञ्च च । शुक्लतीर्थे शुचिर्भूत्वा यः करोति प्रदक्षिणम्
vardhate tadguṇaṃ tāvaddināni daśa pañca ca / śuklatīrthe śucirbhūtvā yaḥ karoti pradakṣiṇam
पृथ्वी प्रदक्षिणा तेन कृता यत्तस्य तत्फलम् । शोभनं मिथुनं यस्तु रुद्रम् उद्दिश्य पूजयेत्
pṛthvī pradakṣiṇā tena kṛtā yattasya tatphalam / śobhanaṃ mithunaṃ yastu rudram uddiśya pūjayet
सप्त जन्मानि तस्यैव वियोगो न च वै क्वचित् । एतत्ते कथितं राजन् संक्षेपेण फलं महत्
sapta janmāni tasyaiva viyogo na ca vai kvacit / etatte kathitaṃ rājan saṃkṣepeṇa phalaṃ mahat
शुक्लतीर्थस्य यत्पुण्यं यथा देवाच्छ्रुतं मया । य इदं शृणुयाद्भक्त्या पुराणे विहितं फलम्
śuklatīrthasya yatpuṇyaṃ yathā devācchrutaṃ mayā / ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā purāṇe vihitaṃ phalam
स लभेन्नात्र सन्देहः सत्यं सत्यं पुनः पुनः । पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम्
sa labhennātra sandehaḥ satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ / putrārthī labhate putraṃ dhanārthī labhate dhanam
मोक्षार्थी लभते मोक्षं स्नानदानफलं महत्
mokṣārthī labhate mokṣaṃ snānadānaphalaṃ mahat