॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कल्पानुकथने कालरात्रिकृतजगत्संहरणवर्णनं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 15 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो मातृसहस्रैश्च रौद्रैश्च परिवारिता । कालरात्रिर् जगत्सर्वं हरते दीप्तलोचना
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye kalpānukathane kālarātrikṛtajagatsaṃharaṇavarṇanaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 15 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato mātṛsahasraiśca raudraiśca parivāritā / kālarātrir jagatsarvaṃ harate dīptalocanā
ततस्ता मातरो घोरा ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः । वाय्विन्द्रानलकौबेरा यमतोयेशशक्तयः
tatastā mātaro ghorā brahmaviṣṇuśivātmikāḥ / vāyvindrānalakauberā yamatoyeśaśaktayaḥ
स्कन्दक्रोडनृसिंहानां विचरन्त्यो भयानकाः । चक्रशूलगदाखड्गवज्रशक्त्यृष्टिपट्टिशैः
skandakroḍanṛsiṃhānāṃ vicarantyo bhayānakāḥ / cakraśūlagadākhaḍgavajraśaktyṛṣṭipaṭṭiśaiḥ
खट्वाङ्गैरुल्मुकैर्दीप्तैर्व्यचरन्मातरः क्षये । उमासंनोदिता सर्वाः प्रधावन्त्यो दिशो दश
khaṭvāṅgairulmukairdīptairvyacaranmātaraḥ kṣaye / umāsaṃnoditā sarvāḥ pradhāvantyo diśo daśa
तासां चरणविक्षेपैर् हुङ्कारोद्गारनिस्वनैः । त्रैलोक्यमेतत्सकलं विप्रदग्धं समन्ततः
tāsāṃ caraṇavikṣepair huṅkārodgāranisvanaiḥ / trailokyametatsakalaṃ vipradagdhaṃ samantataḥ
हाहारवाक्रन्दितनिस्वनैश्च प्रभिन्नरथ्यागृहगोपुरैश्च । बभूव घोरा धरणी समन्तात् कपालकोशाकुलकर्बुराङ्गी
hāhāravākranditanisvanaiśca prabhinnarathyāgṛhagopuraiśca / babhūva ghorā dharaṇī samantāt kapālakośākulakarburāṅgī
यदेतच्छतसाहस्रं जम्बूद्वीपं निगद्यते । सर्वमेव तद् उच्छन्नं समाधृष्य नृपोत्तम
yadetacchatasāhasraṃ jambūdvīpaṃ nigadyate / sarvameva tad ucchannaṃ samādhṛṣya nṛpottama
जम्बुं शाकं कुशं क्रौञ्चं गोमेदं शाल्मलिस्तथा । पुष्करद्वीपसहिता ये च पर्वतवासिनः
jambuṃ śākaṃ kuśaṃ krauñcaṃ gomedaṃ śālmalistathā / puṣkaradvīpasahitā ye ca parvatavāsinaḥ
ते ग्रस्ता मृत्युना सर्वे भूतैर्मातृगणैस्तथा । महासुरकपालैश्च मांसमेदोवसोत्कटैः
te grastā mṛtyunā sarve bhūtairmātṛgaṇaistathā / mahāsurakapālaiśca māṃsamedovasotkaṭaiḥ
रुधिरोद्गारशोणाङ्गी महामाया सुभीषणा । पिबन्ती रुधिरं तत्र महामांसवसाप्रिया
rudhirodgāraśoṇāṅgī mahāmāyā subhīṣaṇā / pibantī rudhiraṃ tatra mahāmāṃsavasāpriyā
कपालहस्ता विकटा भक्षयन्ती सुरासुरान् । नृत्यन्ती च हसन्ती च विपरीता महारवा
kapālahastā vikaṭā bhakṣayantī surāsurān / nṛtyantī ca hasantī ca viparītā mahāravā
त्रैलोक्यसंत्रासकरी विद्युत्संस्फोटहासिनी । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां भक्षयित्वा च मेदिनीम्
trailokyasaṃtrāsakarī vidyutsaṃsphoṭahāsinī / saptadvīpasamudrāntāṃ bhakṣayitvā ca medinīm
ततः स्वस्थानमगमद्यत्र देवो महेश्वरः । नर्मदातीरम् आश्रित्यावसन्मातृगणैः सह
tataḥ svasthānamagamadyatra devo maheśvaraḥ / narmadātīram āśrityāvasanmātṛgaṇaiḥ saha
अमराणां कटे तुङ्गे नृत्यन्ती हसितानना । अमरा देवताः प्रोक्ताः शरीरं कटमुच्यते
amarāṇāṃ kaṭe tuṅge nṛtyantī hasitānanā / amarā devatāḥ proktāḥ śarīraṃ kaṭamucyate
तैः कटैरावृतो यस्मात् पर्वतो ऽयं नृपोत्तम । छिन्नभिन्नास्थिनिकरैर् वसामेदोऽस्रविप्लुतैः
taiḥ kaṭairāvṛto yasmāt parvato 'yaṃ nṛpottama / chinnabhinnāsthinikarair vasāmedo'sraviplutaiḥ
अमरंकट इत्येवं तेन प्रोक्तो मनीषिभिः । महापवित्रो लोकेषु शम्भुना स विनिर्मितः
amaraṃkaṭa ityevaṃ tena prokto manīṣibhiḥ / mahāpavitro lokeṣu śambhunā sa vinirmitaḥ
नित्यं संनिहितस्तत्र शङ्करो ह्युमया सह । ततो ऽहं नियतस्तत्र तस्य पादाग्रसंस्थितः
nityaṃ saṃnihitastatra śaṅkaro hyumayā saha / tato 'haṃ niyatastatra tasya pādāgrasaṃsthitaḥ
प्रह्वः प्रणतभावेन स्तौमि तं नीललोहितम् । ततस् तालकसम्पातैर् गणैर् मातृगणैः सह
prahvaḥ praṇatabhāvena staumi taṃ nīlalohitam / tatas tālakasampātair gaṇair mātṛgaṇaiḥ saha
संप्रनृत्यति संहृष्टो मृत्युना सह शङ्करः । खट्वाङ्गैरुल्मुकैश्चैव पट्टिशैः परिघैस् तथा
saṃpranṛtyati saṃhṛṣṭo mṛtyunā saha śaṅkaraḥ / khaṭvāṅgairulmukaiścaiva paṭṭiśaiḥ parighais tathā
मांसमेदोवसाहस्ता हृष्टा नृत्यन्ति संघशः । वामना जटिला मुण्डा लम्बग्रीवोष्ठमूर्द्धजाः
māṃsamedovasāhastā hṛṣṭā nṛtyanti saṃghaśaḥ / vāmanā jaṭilā muṇḍā lambagrīvoṣṭhamūrddhajāḥ
महाशिश्नोदरभुजा नृत्यन्ति च हसन्ति च । विकृतैराननैर् घोरैर् अर्भुजोल्बणमुखादिभिः
mahāśiśnodarabhujā nṛtyanti ca hasanti ca / vikṛtairānanair ghorair arbhujolbaṇamukhādibhiḥ
अमरं कण्टकं चक्रुः प्राप्ते कालविपर्यये । तेषां मध्ये महाघोरं जगत्सन्त्रासकारणम्
amaraṃ kaṇṭakaṃ cakruḥ prāpte kālaviparyaye / teṣāṃ madhye mahāghoraṃ jagatsantrāsakāraṇam
मृत्युं पश्यामि नृत्यन्तं तडित्पिङ्गलमूर्द्धजम् । तस्य पार्श्वे स्थितां देवीं विमलाम्बरभूषिताम्
mṛtyuṃ paśyāmi nṛtyantaṃ taḍitpiṅgalamūrddhajam / tasya pārśve sthitāṃ devīṃ vimalāmbarabhūṣitām
कुण्डलोद्घुष्टगण्डां तां नागयज्ञोपवीतिनीम् । विचित्रैरुपहारैश्च पूजयन्तीं महेश्वरम्
kuṇḍalodghuṣṭagaṇḍāṃ tāṃ nāgayajñopavītinīm / vicitrairupahāraiśca pūjayantīṃ maheśvaram
अपश्यं नर्मदां तत्र मातरं विश्ववन्दिताम् । नानातरङ्गां सावर्तां सुवेलार्णवसंनिभाम्
apaśyaṃ narmadāṃ tatra mātaraṃ viśvavanditām / nānātaraṅgāṃ sāvartāṃ suvelārṇavasaṃnibhām
महासरःसरित्पातैर् अदृश्यां दृश्यरूपिणीम् । वन्द्यमानां सुरैः सिद्धैर्मुनिसङ्घैश्च भारत
mahāsaraḥsaritpātair adṛśyāṃ dṛśyarūpiṇīm / vandyamānāṃ suraiḥ siddhairmunisaṅghaiśca bhārata
एतस्मिन्नन्तरे घोरां सप्तसप्तकसंज्ञिताम् । महावीच्यौघफेनाढ्यां कुर्वन्तीं सजलं जगत्
etasminnantare ghorāṃ saptasaptakasaṃjñitām / mahāvīcyaughaphenāḍhyāṃ kurvantīṃ sajalaṃ jagat
दृष्टवान्नर्मदां देवीं मृगकृष्णाम्बरां पुनः । सधूमाशनिनिर्ह्रादैर् वहन्तीं सप्तधा तदा
dṛṣṭavānnarmadāṃ devīṃ mṛgakṛṣṇāmbarāṃ punaḥ / sadhūmāśaninirhrādair vahantīṃ saptadhā tadā
इति संहारमतुलं दृष्टवान्राजसत्तम । नष्टचन्द्रार्ककिरणम् अभूद् एतच्चराचरम्
iti saṃhāramatulaṃ dṛṣṭavānrājasattama / naṣṭacandrārkakiraṇam abhūd etaccarācaram
महोत्पातसमुद्भूतं नष्टनक्षत्रमण्डलम् । अलातचक्रवत् तूर्णम् अशेषं भ्रामयंस्ततः
mahotpātasamudbhūtaṃ naṣṭanakṣatramaṇḍalam / alātacakravat tūrṇam aśeṣaṃ bhrāmayaṃstataḥ
विमानकोटिसंकीर्णः स किंनरमहोरगः । महावातः सनिर्घातो येनाकम्पच्चराचरम्
vimānakoṭisaṃkīrṇaḥ sa kiṃnaramahoragaḥ / mahāvātaḥ sanirghāto yenākampaccarācaram
रुद्रवक्त्रात्समुद्भूतः संवर्तो नाम विश्रुतः । वायुः संशोषयामास विततन् सप्तसागरान्
rudravaktrātsamudbhūtaḥ saṃvarto nāma viśrutaḥ / vāyuḥ saṃśoṣayāmāsa vitatan saptasāgarān
उद्धूलिताङ्गः कपिलाक्षमूर्द्धजो जटाकलापैर् अवबद्धमूर्द्धजः । महारवो दीप्तविशालशूलधृक्स पातु युष्मांश्च दिने दिने हरः
uddhūlitāṅgaḥ kapilākṣamūrddhajo jaṭākalāpair avabaddhamūrddhajaḥ / mahāravo dīptaviśālaśūladhṛksa pātu yuṣmāṃśca dine dine haraḥ
शूली धनुष्मान्कवची किरीटी श्मशानभस्मोक्षितसर्वगात्रः । कपालमालाकुलकण्ठनालो महाहिसूत्रैरवबद्धमौलिः
śūlī dhanuṣmānkavacī kirīṭī śmaśānabhasmokṣitasarvagātraḥ / kapālamālākulakaṇṭhanālo mahāhisūtrairavabaddhamauliḥ
स गोनसौघैः परिवेष्टिताङ्गो विषाग्निचन्द्रामरसिन्धुमौलिः । पिनाकखण्टूवाङ्गकरालपाणिः स कृत्तिवासा डमरुप्रणादः
sa gonasaughaiḥ pariveṣṭitāṅgo viṣāgnicandrāmarasindhumauliḥ / pinākakhaṇṭūvāṅgakarālapāṇiḥ sa kṛttivāsā ḍamarupraṇādaḥ
स सप्तलोकान्तरनिःसृतात्मा महभुजावेष्टितसर्वगात्रः । नेत्रेण सूर्योदयसन्निभेन प्रवालकाङ्कूरनिभोदरेण
sa saptalokāntaraniḥsṛtātmā mahabhujāveṣṭitasarvagātraḥ / netreṇa sūryodayasannibhena pravālakāṅkūranibhodareṇa
सन्ध्याभ्ररक्तोत्पलपद्मरागसिन्दूरविद्युत्प्रकरारुणेन । ततेन लिङ्गेन च लोचनेन चिक्रीडमानः स युगान्तकाले
sandhyābhraraktotpalapadmarāgasindūravidyutprakarāruṇena / tatena liṅgena ca locanena cikrīḍamānaḥ sa yugāntakāle
हिरण्मयेनैव समुत्सृजन् स दण्डेन यद्वद् भगवान् समेरुः । पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत् सो ऽपि जगाम तत्र
hiraṇmayenaiva samutsṛjan sa daṇḍena yadvad bhagavān sameruḥ / pādāgravikṣepaviśīrṇaśailaḥ kurvañjagat so 'pi jagāma tatra
संहर्तुकामस्त्रिदिवं त्वशेषं प्रमुञ्चमानो विकृताट्टहासम् । जहार सर्वं त्रिदिवं महात्मा संक्षोभयन्वै जगदीश एकः
saṃhartukāmastridivaṃ tvaśeṣaṃ pramuñcamāno vikṛtāṭṭahāsam / jahāra sarvaṃ tridivaṃ mahātmā saṃkṣobhayanvai jagadīśa ekaḥ
तं देवमीशानमजं वरेण्यं दृष्ट्वा जगत्संहरणं महेशम् । सा कालरात्रिः सह मातृभिश्च गणाश्च सर्वे शिवमर्चयन्ति
taṃ devamīśānamajaṃ vareṇyaṃ dṛṣṭvā jagatsaṃharaṇaṃ maheśam / sā kālarātriḥ saha mātṛbhiśca gaṇāśca sarve śivamarcayanti
नन्दी च भृङ्गी च गणादयश्च तं सर्वभूतं प्रणमन्ति देवम् । जागद्वरं सर्वजनस्य कारणं हरं स्मरारातिम् अहर्निशं ते
nandī ca bhṛṅgī ca gaṇādayaśca taṃ sarvabhūtaṃ praṇamanti devam / jāgadvaraṃ sarvajanasya kāraṇaṃ haraṃ smarārātim aharniśaṃ te