॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मार्कण्डेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 168 श्रीमार्कण्डेय उवाच: नर्मदादक्षिणे रोधस्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe mārkaṇḍeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptaṣaṣṭyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 168 śrīmārkaṇḍeya uvāca: narmadādakṣiṇe rodhasyaṅkūreśvaramuttamam / tīrthaṃ sarvaguṇopetaṃ triṣu lokeṣu viśrutam
यत्र सिद्धं महारक्ष आराध्य तु महेश्वरम् । शङ्करं जगतः प्राणं स्मृतिमात्रावहारिणम्
yatra siddhaṃ mahārakṣa ārādhya tu maheśvaram / śaṅkaraṃ jagataḥ prāṇaṃ smṛtimātrāvahāriṇam
युधिष्ठिर उवाच: किं तद्रक्षो द्विजश्रेष्ठ किंनाम कस्य वान्वये । एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ
yudhiṣṭhira uvāca: kiṃ tadrakṣo dvijaśreṣṭha kiṃnāma kasya vānvaye / etadvistarataḥ sarvaṃ kathayasva mamānagha
अज्ञानतिमिरान्धा ये पुमांसः पापकारिणः । युष्मद्विधैर् दीपभूतैः पश्यन्ति सचराचरम्
ajñānatimirāndhā ye pumāṃsaḥ pāpakāriṇaḥ / yuṣmadvidhair dīpabhūtaiḥ paśyanti sacarācaram
धर्मपुत्रवचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । स्मितं कृत्वा बभाषे तां कथां पापप्रणाशनीम्
dharmaputravacaḥ śrutvā mārkaṇḍeyo munīśvaraḥ / smitaṃ kṛtvā babhāṣe tāṃ kathāṃ pāpapraṇāśanīm
मार्कण्डेय उवाच: मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्यो नाम पार्थिव । वेदशास्त्रप्रवक्ता च साक्षाद्वेधा इवापरः
mārkaṇḍeya uvāca: mānaso brahmaṇaḥ putraḥ pulastyo nāma pārthiva / vedaśāstrapravaktā ca sākṣādvedhā ivāparaḥ
तृणबिन्दुसुता तस्य भार्यासीत्परमेष्ठिनः । तस्य धर्मप्रसङ्गेन पुत्रो जातो महामनाः
tṛṇabindusutā tasya bhāryāsītparameṣṭhinaḥ / tasya dharmaprasaṅgena putro jāto mahāmanāḥ
यस्माद्वेदेतिहासैश्च सषडङ्गपदक्रमाः । विश्रान्ता ब्रह्मणा दत्ता नाम विश्रवसेति च
yasmādvedetihāsaiśca saṣaḍaṅgapadakramāḥ / viśrāntā brahmaṇā dattā nāma viśravaseti ca
कस्मिंश्चिद् अथ काले च भरद्वाजो महामुनिः । स्वसुतां प्रददौ राजन्मुदा विश्रवसे नृप
kasmiṃścid atha kāle ca bharadvājo mahāmuniḥ / svasutāṃ pradadau rājanmudā viśravase nṛpa
स तया रमते सार्धं पौलोम्या मघवा इव । मुदा परमया राजन्ब्राह्मणो वेदवित्तमः
sa tayā ramate sārdhaṃ paulomyā maghavā iva / mudā paramayā rājanbrāhmaṇo vedavittamaḥ
केनचित् त्वथ कालेन पुत्रः पुत्रगुणैर्युतः । जज्ञे विश्रवसो राजन्नाम्ना वैश्रवणः श्रुतः
kenacit tvatha kālena putraḥ putraguṇairyutaḥ / jajñe viśravaso rājannāmnā vaiśravaṇaḥ śrutaḥ
सो ऽपि मौनव्रतं कृत्वा बालभावाद्युधिष्ठिर । सर्वभूताभयं दत्त्वा चचार परमं व्रतम्
so 'pi maunavrataṃ kṛtvā bālabhāvādyudhiṣṭhira / sarvabhūtābhayaṃ dattvā cacāra paramaṃ vratam
तस्य तुष्टो महादेवो ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह । सखित्वं चेश्वरो दत्त्वा धनदत्वं जगाम ह
tasya tuṣṭo mahādevo brahmā brahmarṣibhiḥ saha / sakhitvaṃ ceśvaro dattvā dhanadatvaṃ jagāma ha
यमेन्द्रवरुणानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि । ब्रह्माप्युक्त्वा जगामाशु लोकपालत्वम् ईप्सितम्
yamendravaruṇānāṃ ca caturthastvaṃ bhaviṣyasi / brahmāpyuktvā jagāmāśu lokapālatvam īpsitam
ततस्त्वनन्तरे काले कैकसी नाम राक्षसी । पातालं भूतलं त्यक्त्वा विश्रवं चकमे पतिम्
tatastvanantare kāle kaikasī nāma rākṣasī / pātālaṃ bhūtalaṃ tyaktvā viśravaṃ cakame patim
पुत्रो ऽथ रावणो जातस्तस्या भरतसत्तम । कुम्भकर्णो महारक्षो धर्मात्मा च विभीषणः
putro 'tha rāvaṇo jātastasyā bharatasattama / kumbhakarṇo mahārakṣo dharmātmā ca vibhīṣaṇaḥ
कुम्भश्चैव विकुम्भश्च कुम्भकर्णसुतावुभौ । महाबलौ महावीर्यौ महान्तौ पुरुषोत्तम
kumbhaścaiva vikumbhaśca kumbhakarṇasutāvubhau / mahābalau mahāvīryau mahāntau puruṣottama
अङ्कूरो राक्षसश्रेष्ठः कुम्भस्य तनयो महान् । विभीषणं च गुणवद्दृष्ट्वैवं राक्षसोत्तमः
aṅkūro rākṣasaśreṣṭhaḥ kumbhasya tanayo mahān / vibhīṣaṇaṃ ca guṇavaddṛṣṭvaivaṃ rākṣasottamaḥ
ततः स यौवनं प्राप्य ज्ञात्वा रक्षः पितामहम् । परं निर्वेदमापन्नश्चचार सुमहत्तपः
tataḥ sa yauvanaṃ prāpya jñātvā rakṣaḥ pitāmaham / paraṃ nirvedamāpannaścacāra sumahattapaḥ
दक्षिणं पश्चिमं गत्वा सागरं पूर्वमुत्तरम् । नर्मदायां प्रसङ्गेन ह्यङ्कूरो राक्षसेश्वरः
dakṣiṇaṃ paścimaṃ gatvā sāgaraṃ pūrvamuttaram / narmadāyāṃ prasaṅgena hyaṅkūro rākṣaseśvaraḥ
तपश्चचार सुमहद्दिव्यं वर्षशतं किल । ततस्तुष्टो महादेवः साक्षात् परपुरंजयः
tapaścacāra sumahaddivyaṃ varṣaśataṃ kila / tatastuṣṭo mahādevaḥ sākṣāt parapuraṃjayaḥ
वरेण छन्दयामास राक्षसं वृषकेतनः । वरं वृणीष्व भद्रं ते तव दास्यामि सुव्रत
vareṇa chandayāmāsa rākṣasaṃ vṛṣaketanaḥ / varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te tava dāsyāmi suvrata
प्रोवाच राक्षसो वाक्यं देवदेवं महेश्वरम् । वरदं सो ऽग्रतो दृष्ट्वा प्रणम्य च पुनःपुनः
provāca rākṣaso vākyaṃ devadevaṃ maheśvaram / varadaṃ so 'grato dṛṣṭvā praṇamya ca punaḥpunaḥ
यदि तुष्टो महादेव वरदो ऽसि सुरेश्वर । दुर्लभं सर्वभूतानाममरत्वं प्रयच्छ मे
yadi tuṣṭo mahādeva varado 'si sureśvara / durlabhaṃ sarvabhūtānāmamaratvaṃ prayaccha me
मम नाम्ना स्थितो ऽनेन वरेण त्रिपुरान्तक । सदा संनिहितो ऽप्यत्र तीर्थे भवितुम् अर्हसि
mama nāmnā sthito 'nena vareṇa tripurāntaka / sadā saṃnihito 'pyatra tīrthe bhavitum arhasi
ईश्वर उवाच: यावद् विभीषणमतं यावद् धर्मनिषेवणम् । करिष्यसि दृढात्मा त्वं तावदेतद्भविष्यति
īśvara uvāca: yāvad vibhīṣaṇamataṃ yāvad dharmaniṣevaṇam / kariṣyasi dṛḍhātmā tvaṃ tāvadetadbhaviṣyati
एवमुक्त्वा ययौ देवः सर्वदैवतपूजितः । विमानेनार्कवर्णेन कैलासं धरणीधरम्
evamuktvā yayau devaḥ sarvadaivatapūjitaḥ / vimānenārkavarṇena kailāsaṃ dharaṇīdharam
गते चादर्शनं देवे स्नात्वाचम्य विधानतः । स्थापयामास राजेन्द्र ह्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम्
gate cādarśanaṃ deve snātvācamya vidhānataḥ / sthāpayāmāsa rājendra hyaṅkūreśvaramuttamam
गन्धपुष्पैस्तथा धूपैर्वस्त्रालङ्कारभूषणैः । पताकैश् चामरैश् छत्रैर् जयशब्दादिमंगलैः
gandhapuṣpaistathā dhūpairvastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ / patākaiś cāmaraiś chatrair jayaśabdādimaṃgalaiḥ
पूजयित्वा सुरेशानं स्तोत्रैर्हृद्यैः सुपुष्कलैः । जगाम भवनं रक्षो यत्र राजा विभीषणः
pūjayitvā sureśānaṃ stotrairhṛdyaiḥ supuṣkalaiḥ / jagāma bhavanaṃ rakṣo yatra rājā vibhīṣaṇaḥ
पूजितः स यथान्यायं दानसन्मानगौरवैः । सौदर्ये स्थापितो भावे सो ऽवात्सीत्परयामुदा
pūjitaḥ sa yathānyāyaṃ dānasanmānagauravaiḥ / saudarye sthāpito bhāve so 'vātsītparayāmudā
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत् परमेश्वरम् । अङ्कूरेश्वरनामानं सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayet parameśvaram / aṅkūreśvaranāmānaṃ so 'śvamedhaphalaṃ labhet
माण्डव्यखातमारभ्य सङ्गमं वापि यच्छुभम् । रेवाया आमलक्याश्च देवक्षेत्रं महेश्वरम्
māṇḍavyakhātamārabhya saṅgamaṃ vāpi yacchubham / revāyā āmalakyāśca devakṣetraṃ maheśvaram
माण्डव्यखातात् पश्चिमतस्तीर्थं तदङ्कूरेश्वरम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः
māṇḍavyakhātāt paścimatastīrthaṃ tadaṅkūreśvaram / tatra tīrthe naraḥ snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ
सन्ध्यामाचम्य यत्नेन जपं कृत्वाथ भारत । तर्पयित्वा पित्ःन्देवान् मनुष्यान् भरतर्षभ
sandhyāmācamya yatnena japaṃ kṛtvātha bhārata / tarpayitvā pitḥndevān manuṣyān bharatarṣabha
सचैलः क्लिन्नवसनो मौनमास्थाय संयतः । अष्टम्यां वा चतुर्दश्याम् उपोष्य विधिवन्नरः
sacailaḥ klinnavasano maunamāsthāya saṃyataḥ / aṣṭamyāṃ vā caturdaśyām upoṣya vidhivannaraḥ
पूजां यः कुरुते राजंस्तस्य पुण्यफलं शृणु । साग्रं तु योजनशतं तीर्थान्यायतनानि च
pūjāṃ yaḥ kurute rājaṃstasya puṇyaphalaṃ śṛṇu / sāgraṃ tu yojanaśataṃ tīrthānyāyatanāni ca
भवन्ति तानि दृष्टानि ततः पापैः प्रमुच्यते । तत्र तीर्थे तु यद्दानं देवमुद्दिश्य दीयते
bhavanti tāni dṛṣṭāni tataḥ pāpaiḥ pramucyate / tatra tīrthe tu yaddānaṃ devamuddiśya dīyate
स्नात्वा तु विधिवत्पात्रे तदक्षयमुदाहृतम् । होमाद्दशगुणं प्रोक्तं फलं जाप्ये ततो ऽधिकम्
snātvā tu vidhivatpātre tadakṣayamudāhṛtam / homāddaśaguṇaṃ proktaṃ phalaṃ jāpye tato 'dhikam
त्रिगुणं चोपवासेन स्नानेन च चतुर्गुणम् । संन्यासं कुरुते यस्तु प्राणत्यागं करोति वा
triguṇaṃ copavāsena snānena ca caturguṇam / saṃnyāsaṃ kurute yastu prāṇatyāgaṃ karoti vā
अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् । कृमिकीटपतङ्गानां तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । अङ्कूरेश्वरनामाख्ये मृतानां सुगतिर्भवेत्
anivartikā gatistasya rudralokādasaṃśayam / kṛmikīṭapataṅgānāṃ tatra tīrthe yudhiṣṭhira / aṅkūreśvaranāmākhye mṛtānāṃ sugatirbhavet
एतत्ते कथितं राजन्नङ्कूरेश्वरसम्भवम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं परमं पापनाशनम्
etatte kathitaṃ rājannaṅkūreśvarasambhavam / tīrthaṃ sarvaguṇopetaṃ paramaṃ pāpanāśanam
ये ऽपि शृण्वन्ति भक्त्येदं कीर्त्यमानं महाफलम् । लभन्ते नात्र सन्देहः शिवस्य भुवनं हि ते
ye 'pi śṛṇvanti bhaktyedaṃ kīrtyamānaṃ mahāphalam / labhante nātra sandehaḥ śivasya bhuvanaṃ hi te