॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टषष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 169 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्परं तीर्थं पुण्यं पापप्रणाशनम् । माण्डव्यो यत्र संसिद्ध ऋषिर्नारायणस्तथा
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe aṅkūreśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 169 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchetparaṃ tīrthaṃ puṇyaṃ pāpapraṇāśanam / māṇḍavyo yatra saṃsiddha ṛṣirnārāyaṇastathā
नारायणेन शुश्रूषा शूलस्थेन कृता पुरा । तत्र स्नात्वा महाराज मुच्यते पापकञ्चुकात्
nārāyaṇena śuśrūṣā śūlasthena kṛtā purā / tatra snātvā mahārāja mucyate pāpakañcukāt
युधिष्ठिर उवाच: आश्चर्यमेतल्लोकेषु यत्त्वया कथितं मुने । न दृष्टं न श्रुतं तात शूलस्थेन तपः कृतम्
yudhiṣṭhira uvāca: āścaryametallokeṣu yattvayā kathitaṃ mune / na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ tāta śūlasthena tapaḥ kṛtam
एतत्सर्वं कथय मे ऋषिभिः सहितस्य वै । अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं माण्डव्यस्य कुतूहलात्
etatsarvaṃ kathaya me ṛṣibhiḥ sahitasya vai / asya tīrthasya māhātmyaṃ māṇḍavyasya kutūhalāt
श्रीमार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन्यथावृत्तपुरा त्रेतायुगे क्षितौ । लोकपालोपमो राजा देवपन्नो महामतिः
śrīmārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājanyathāvṛttapurā tretāyuge kṣitau / lokapālopamo rājā devapanno mahāmatiḥ
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च यज्वा दानरतः सदा । प्रजा ररक्ष यत्नेन पिता पुत्रान् इवौरसान्
dharmajñaśca kṛtajñaśca yajvā dānarataḥ sadā / prajā rarakṣa yatnena pitā putrān ivaurasān
दात्यायनी प्रिया भार्या तस्य राज्ञो वशानुगा । हारनूपुरघोषेण झङ्काररवनादिता
dātyāyanī priyā bhāryā tasya rājño vaśānugā / hāranūpuraghoṣeṇa jhaṅkāraravanāditā
परस्परं तयोः प्रीतिर् वर्धते ऽनुदिनं नृप । वंशस्तम्बे स्थितो राजा संशास्ति पृथिवीमिमाम्
parasparaṃ tayoḥ prītir vardhate 'nudinaṃ nṛpa / vaṃśastambe sthito rājā saṃśāsti pṛthivīmimām
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णां धनवाहनसंयुताम् । अलंकृतो गुणैः सर्वैर् अनपत्यो महीपतिः
hastyaśvarathasampūrṇāṃ dhanavāhanasaṃyutām / alaṃkṛto guṇaiḥ sarvair anapatyo mahīpatiḥ
दुःखेन महताविष्टः संतप्तः सन्ततिं विना । स्नानहोमरतो नित्यं द्वादशाब्दानि भारत
duḥkhena mahatāviṣṭaḥ saṃtaptaḥ santatiṃ vinā / snānahomarato nityaṃ dvādaśābdāni bhārata
व्रतोपवासनियमैः पत्नीभिः सह तस्थिवान् । आराधयद्भगवतीं चामुण्डां मुण्डमर्दिनीम्
vratopavāsaniyamaiḥ patnībhiḥ saha tasthivān / ārādhayadbhagavatīṃ cāmuṇḍāṃ muṇḍamardinīm
स्तोत्रैर् अनेकैर् भक्त्या च पूजाविधिसमाधिना । जय वाराहि चामुण्डे जय देवि त्रिलोचने
stotrair anekair bhaktyā ca pūjāvidhisamādhinā / jaya vārāhi cāmuṇḍe jaya devi trilocane
ब्राह्मि रौद्रि च कौमारि कात्यायनि नमो ऽस्तु ते । प्रचण्डे भैरवे रौद्रि योगिन्याकाशगामिनि
brāhmi raudri ca kaumāri kātyāyani namo 'stu te / pracaṇḍe bhairave raudri yoginyākāśagāmini
नास्ति किंचित्त्वया हीनं त्रैलोक्ये सचराचरे । राज्ञा स्तुता च संतुष्टा देवी वचनमब्रवीत्
nāsti kiṃcittvayā hīnaṃ trailokye sacarācare / rājñā stutā ca saṃtuṣṭā devī vacanamabravīt
वरयस्व यथाकामं यस्ते मनसि वर्तते । आराधिता त्वया भक्त्या तुष्टा दास्यामि ते वरम्
varayasva yathākāmaṃ yaste manasi vartate / ārādhitā tvayā bhaktyā tuṣṭā dāsyāmi te varam
देवपन्न उवाच: यदि तुष्टासि देवेशि वरार्हो यदि वाप्यहम् । पुत्रसन्तानरहितं संतप्तं मां समुद्धर
devapanna uvāca: yadi tuṣṭāsi deveśi varārho yadi vāpyaham / putrasantānarahitaṃ saṃtaptaṃ māṃ samuddhara
सन्तानं नय मे वृद्धिं गोत्ररक्षां कुरुष्व मे । अपुत्रिणां गृहाणीह श्मशानसदृशानि हि
santānaṃ naya me vṛddhiṃ gotrarakṣāṃ kuruṣva me / aputriṇāṃ gṛhāṇīha śmaśānasadṛśāni hi
पितरस्तस्य नाश्नन्ति देवता ऋषिभिः सह । क्रियमाणे ऽप्यहरहः श्राद्धे मत्पितरः सदा
pitarastasya nāśnanti devatā ṛṣibhiḥ saha / kriyamāṇe 'pyaharahaḥ śrāddhe matpitaraḥ sadā
दर्शयन्ति सदात्मानं स्वप्ने क्षुत्पीडितं मम । इति राज्ञो वचः श्रुत्वा देवी ध्यानमुपागता
darśayanti sadātmānaṃ svapne kṣutpīḍitaṃ mama / iti rājño vacaḥ śrutvā devī dhyānamupāgatā
दिव्येन चक्षुषा दृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् । प्रसन्नवदना देवी राजानमिदमब्रवीत्
divyena cakṣuṣā dṛṣṭaṃ trailokyaṃ sacarācaram / prasannavadanā devī rājānamidamabravīt
सन्तानं नास्ति ते राजंस्त्रैलोक्ये सचराचरे । यजस्व यज्ञपुरुषमपत्यं नास्ति ते ऽन्यथा
santānaṃ nāsti te rājaṃstrailokye sacarācare / yajasva yajñapuruṣamapatyaṃ nāsti te 'nyathā
मया दृष्टं महीपाल त्रैलोक्यं दिव्यचक्षुषा । एवमुक्त्वा गता देवी राजा स्वगृहमागमत्
mayā dṛṣṭaṃ mahīpāla trailokyaṃ divyacakṣuṣā / evamuktvā gatā devī rājā svagṛhamāgamat
इयाज यज्ञपुरुषं संजाता कन्यका ततः । तेजस्विनी रूपवती सर्वलोकमनोहरा
iyāja yajñapuruṣaṃ saṃjātā kanyakā tataḥ / tejasvinī rūpavatī sarvalokamanoharā
देवगन्धर्वलोके ऽपि तादृशी नास्ति कामिनी । तस्या नाम कृतं पित्रा हर्षात् कामप्रमोदिनी
devagandharvaloke 'pi tādṛśī nāsti kāminī / tasyā nāma kṛtaṃ pitrā harṣāt kāmapramodinī
ततः कालेन ववृधे रूपेणास्तम्भयज्जगत् । हंसलीलागतिः सुभ्रूः स्तनभारावनामिता
tataḥ kālena vavṛdhe rūpeṇāstambhayajjagat / haṃsalīlāgatiḥ subhrūḥ stanabhārāvanāmitā
रक्तमाल्याम्बरधरा कुण्डलाभरणोज्ज्वला । दिव्यानुलेपनवती सखीभिः सा सुरक्षिता
raktamālyāmbaradharā kuṇḍalābharaṇojjvalā / divyānulepanavatī sakhībhiḥ sā surakṣitā
कुचमध्यगतो हारो विद्युन्मालेव राजते । भ्रमराञ्चितकेशी सा बिम्बोष्ठी चारुहासिनी
kucamadhyagato hāro vidyunmāleva rājate / bhramarāñcitakeśī sā bimboṣṭhī cāruhāsinī
कर्णान्तप्राप्तनेत्राभ्यां पिबन्तीवाथ कामिनः । चन्द्रताम्बूलसौरभ्यैराकर्षन्तीव मन्मथम्
karṇāntaprāptanetrābhyāṃ pibantīvātha kāminaḥ / candratāmbūlasaurabhyairākarṣantīva manmatham
कम्बुग्रीवा चारुमध्या ताम्रपादाङ्गुलीनखा । निम्ननाभिः सुजघना रम्भोरू सुदती शुभा
kambugrīvā cārumadhyā tāmrapādāṅgulīnakhā / nimnanābhiḥ sujaghanā rambhorū sudatī śubhā
मातापितृसुहृद्वर्गे क्रीडानन्दविवर्धिनी । एकस्मिन्दिवसे बाला सखीवृन्दसमन्विता
mātāpitṛsuhṛdvarge krīḍānandavivardhinī / ekasmindivase bālā sakhīvṛndasamanvitā
चन्दनागरुतांबूलधूपसौमनसाञ्चिता । गृहीत्वा पुष्पधूपादि गता देवीप्रपूजने
candanāgarutāṃbūladhūpasaumanasāñcitā / gṛhītvā puṣpadhūpādi gatā devīprapūjane
तडागतट उत्सृज्य भूषणान्यङ्गवेष्टकान् । चक्रुः सरसिताः क्रीडां जलमध्यगतास्तदा
taḍāgataṭa utsṛjya bhūṣaṇānyaṅgaveṣṭakān / cakruḥ sarasitāḥ krīḍāṃ jalamadhyagatāstadā
क्रीडन्तीं तामवेक्ष्याथ ससखीं विमले जले । राक्षसः शम्बरो नाम श्येनरूपेण चागमत्
krīḍantīṃ tāmavekṣyātha sasakhīṃ vimale jale / rākṣasaḥ śambaro nāma śyenarūpeṇa cāgamat
गृहीता जलमध्यस्था तेन सा काममोदिनी । खमुत्पपात दुष्टात्मा गृहीत्वाभरणान्यपि
gṛhītā jalamadhyasthā tena sā kāmamodinī / khamutpapāta duṣṭātmā gṛhītvābharaṇānyapi
वायुमार्गं गतः सो ऽथ कामिन्या सह भारत । अपतन्कुण्डलादीनि यत्र तोये महामुनिः
vāyumārgaṃ gataḥ so 'tha kāminyā saha bhārata / apatankuṇḍalādīni yatra toye mahāmuniḥ
माण्डव्यो नर्मदातीरे काष्ठवत्संजितेन्द्रियः । लीनो माहेश्वरे स्थाने नारायणपदे परे
māṇḍavyo narmadātīre kāṣṭhavatsaṃjitendriyaḥ / līno māheśvare sthāne nārāyaṇapade pare
तस्य चानुचरो भ्राता भ्रातुः शुश्रूषणे रतः । तपोजपकृशीभूतो दध्यौ देवं जनार्दनम्
tasya cānucaro bhrātā bhrātuḥ śuśrūṣaṇe rataḥ / tapojapakṛśībhūto dadhyau devaṃ janārdanam