॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भृगुकच्छोत्पत्तिवर्णनं नामैकाशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 182 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो भृगुः श्रिया चैव समेतः कच्छपं गतः । अभिनन्द्य यथान्यायम् उवाच वचनं शुभम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe bhṛgukacchotpattivarṇanaṃ nāmaikāśītyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 182 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato bhṛguḥ śriyā caiva sametaḥ kacchapaṃ gataḥ / abhinandya yathānyāyam uvāca vacanaṃ śubham
त्वया धृता धरा सर्वा तथा लोकाश्चराचराः । तथैव पुण्यभावत्वात्स्थितस्तत्र महामते
tvayā dhṛtā dharā sarvā tathā lokāścarācarāḥ / tathaiva puṇyabhāvatvātsthitastatra mahāmate
चातुर्विद्यस्य संस्थानं करोमि रमया सह । यदि त्वं मन्यसे देव तदादेशय मां विभो
cāturvidyasya saṃsthānaṃ karomi ramayā saha / yadi tvaṃ manyase deva tadādeśaya māṃ vibho
कूर्म उवाच: एवमेव द्विजश्रेष्ठ मम नामाङ्कितं पुरम् । भविष्यति महत्कालं ममोपरि सुसंस्थितम्
kūrma uvāca: evameva dvijaśreṣṭha mama nāmāṅkitaṃ puram / bhaviṣyati mahatkālaṃ mamopari susaṃsthitam
अचलं सुस्थिरं तात न भीः कार्या सुलोचने । एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं कच्छपस्य मुखाच्च्युतम्
acalaṃ susthiraṃ tāta na bhīḥ kāryā sulocane / etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ kacchapasya mukhāccyutam
हृष्टस्तुष्टः श्रिया सार्द्धं पद्मयोनिसुतो भृगुः । अभीचि उदये प्राप्ते कृतकौतुकमङ्गलः
hṛṣṭastuṣṭaḥ śriyā sārddhaṃ padmayonisuto bhṛguḥ / abhīci udaye prāpte kṛtakautukamaṅgalaḥ
नन्दने वत्सरे माघे पञ्चम्यां भरतर्षभ । शस्ते तु ह्युत्तरायोगे कुम्भस्थे शशिमण्डले
nandane vatsare māghe pañcamyāṃ bharatarṣabha / śaste tu hyuttarāyoge kumbhasthe śaśimaṇḍale
रेवाया उत्तरे तीरे गम्भीरे चाभिवारुणि । प्रागुदक्प्रवणे देशे कोटितीर्थसमन्वितम्
revāyā uttare tīre gambhīre cābhivāruṇi / prāgudakpravaṇe deśe koṭitīrthasamanvitam
क्रोशप्रमाणं तत्क्षेत्रं प्रासादशतसंकुलम् । अचिरेणैव कालेन तपोबलसमन्वितः । विचिन्त्य विश्वकर्माणं चकार भृगुसत्तमः
krośapramāṇaṃ tatkṣetraṃ prāsādaśatasaṃkulam / acireṇaiva kālena tapobalasamanvitaḥ / vicintya viśvakarmāṇaṃ cakāra bhṛgusattamaḥ
ब्राह्मणा वेदविद्वांसः क्षत्रिया राज्यपालकाः । वैश्या वृत्तिरतास्तत्र शूद्राः शुश्रूषकास्त्रिषु
brāhmaṇā vedavidvāṃsaḥ kṣatriyā rājyapālakāḥ / vaiśyā vṛttiratāstatra śūdrāḥ śuśrūṣakāstriṣu
एवं श्रिया वृतं क्षेत्रं परमानन्दनन्दितम् । निर्मितं भृगुणा तात सर्वपातकनाशनम् । इति भृगुकच्छोत्पत्तिः
evaṃ śriyā vṛtaṃ kṣetraṃ paramānandananditam / nirmitaṃ bhṛguṇā tāta sarvapātakanāśanam / iti bhṛgukacchotpattiḥ
मार्कण्डेय उवाच: ततः कालेन महता कस्मिंश्चित् कारणान्तरे । देवलोकं जगामाशु लक्ष्मीर् ऋषिसमागमे
mārkaṇḍeya uvāca: tataḥ kālena mahatā kasmiṃścit kāraṇāntare / devalokaṃ jagāmāśu lakṣmīr ṛṣisamāgame
समर्प्य कुञ्चिकाट्टालं भृगवे ब्रह्मवादिने । पालयस्व यथार्थं वै स्थानकं मम सुव्रत
samarpya kuñcikāṭṭālaṃ bhṛgave brahmavādine / pālayasva yathārthaṃ vai sthānakaṃ mama suvrata
देवकार्याण्यशेषाणि कृत्वा श्रीः पुनरागता । आजगाम रमा देवी भृगुकच्छं त्वरान्विता
devakāryāṇyaśeṣāṇi kṛtvā śrīḥ punarāgatā / ājagāma ramā devī bhṛgukacchaṃ tvarānvitā
प्रार्थितं कुञ्चिकाट्टालं स्वगृहं सपरिग्रहम् । भृगुर्यदा तदा पार्थ मिथ्या नास्ति तदा वदत
prārthitaṃ kuñcikāṭṭālaṃ svagṛhaṃ saparigraham / bhṛguryadā tadā pārtha mithyā nāsti tadā vadata
एव विवादः सुमहान्संजातश्च नरेश्वर । ममेति मम चैवेति परस्परसमागमे
eva vivādaḥ sumahānsaṃjātaśca nareśvara / mameti mama caiveti parasparasamāgame
ततः कालेन महता भृगुणा परमर्षिणा । चातुर्विद्यप्रमाणार्थं चकार महतीं स्थितिम्
tataḥ kālena mahatā bhṛguṇā paramarṣiṇā / cāturvidyapramāṇārthaṃ cakāra mahatīṃ sthitim
अस्मदीयं यथा सर्वं नगरं मृगलोचने । चातुर्विद्या द्विजाः सर्वे तथा जानन्ति सुन्दरि
asmadīyaṃ yathā sarvaṃ nagaraṃ mṛgalocane / cāturvidyā dvijāḥ sarve tathā jānanti sundari
श्रीरुवाच: प्रमाणं मम विप्रेन्द्र चातुर्वण्या न संशयः । मदीयं वा त्वदीयं वा कथयन्तु द्विजोत्तमाः
śrīruvāca: pramāṇaṃ mama viprendra cāturvaṇyā na saṃśayaḥ / madīyaṃ vā tvadīyaṃ vā kathayantu dvijottamāḥ
ततः समस्तैर्विबुधैः सम्प्रधार्य परस्परम् । द्विधा तैर्वाक्स्थलं दृष्ट्वा ब्राह्मणा नृपसंहितम्
tataḥ samastairvibudhaiḥ sampradhārya parasparam / dvidhā tairvāksthalaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇā nṛpasaṃhitam
अष्टादशसहस्राणि नोचुर्वै किंचिदुत्तरम् । अष्टादशसहस्रेषु भृगुकोपभयान्नृप । उक्तं च तालकं हस्ते यस्य तस्येदमुत्तरम्
aṣṭādaśasahasrāṇi nocurvai kiṃciduttaram / aṣṭādaśasahasreṣu bhṛgukopabhayānnṛpa / uktaṃ ca tālakaṃ haste yasya tasyedamuttaram
एतच्छ्रुत्वा तु सा देवी निगमं नैगमैः कृतम् । क्रोधेन महताविष्टा शशाप द्विजपुंगवान्
etacchrutvā tu sā devī nigamaṃ naigamaiḥ kṛtam / krodhena mahatāviṣṭā śaśāpa dvijapuṃgavān
श्रीदेव्युवाच: यस्मात्सत्यं समुत्सृज्य लोभोपहतमानसैः । मदीयं लोपितं स्थानं तस्माच्छृण्वन्तु मे गिरम्
śrīdevyuvāca: yasmātsatyaṃ samutsṛjya lobhopahatamānasaiḥ / madīyaṃ lopitaṃ sthānaṃ tasmācchṛṇvantu me giram
त्रिपौरुषा भवेद्विद्या त्रिपुरुषं न भवेद्धनम् । न द्वितीयस्तु वो वेदः पठितो भवति द्विजाः
tripauruṣā bhavedvidyā tripuruṣaṃ na bhaveddhanam / na dvitīyastu vo vedaḥ paṭhito bhavati dvijāḥ
गृहाणि न द्विभौमानि न च भूतिः स्थिरा द्विजाः । पक्षपातेन वो धर्मो न च निःश्रेयभावतः
gṛhāṇi na dvibhaumāni na ca bhūtiḥ sthirā dvijāḥ / pakṣapātena vo dharmo na ca niḥśreyabhāvataḥ
इष्टो गोत्रजनः कश्चिल्लोभेनावृतमानसः । न च द्वैधं परित्यज्य ह्येकं सत्यं भविष्यति
iṣṭo gotrajanaḥ kaścillobhenāvṛtamānasaḥ / na ca dvaidhaṃ parityajya hyekaṃ satyaṃ bhaviṣyati
अद्यप्रभृति सर्वेषाम् अहङ्कारो द्विजन्मनाम् । न पिता पुत्रवाक्येन न पुत्रः पितृकर्मणि
adyaprabhṛti sarveṣām ahaṅkāro dvijanmanām / na pitā putravākyena na putraḥ pitṛkarmaṇi
अहङ्कारकृताः सर्वे भविष्यन्ति न संशयः । इति शप्त्वा रमादेवी तदैव च दिवं ययौ
ahaṅkārakṛtāḥ sarve bhaviṣyanti na saṃśayaḥ / iti śaptvā ramādevī tadaiva ca divaṃ yayau
ततो गतायां वै लक्ष्म्यां देवा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः । क्रोधलोभमिदं स्थानं ते ऽपि चोक्त्वा दिवं ययुः
tato gatāyāṃ vai lakṣmyāṃ devā brahmarṣayo 'malāḥ / krodhalobhamidaṃ sthānaṃ te 'pi coktvā divaṃ yayuḥ
गतां दृष्ट्वा ततो देवीम् ऋषींश्चैव तपोधनान् । भृगुश्च परमेष्ठी स विषादम् अगमत् परम् । प्रसादयामास पुनः शङ्करं त्रिपुरान्तकम्
gatāṃ dṛṣṭvā tato devīm ṛṣīṃścaiva tapodhanān / bhṛguśca parameṣṭhī sa viṣādam agamat param / prasādayāmāsa punaḥ śaṅkaraṃ tripurāntakam
तपसा महता पार्थ ततस्तुष्टो महेश्वरः । उवाच वचनं काले हर्षयन् भृगुसत्तमम्
tapasā mahatā pārtha tatastuṣṭo maheśvaraḥ / uvāca vacanaṃ kāle harṣayan bhṛgusattamam
किं विषण्णो ऽसि विप्रेन्द्र किं वा सन्तापकारणम् । मयि प्रसन्ने ऽपि तव ह्येतत्कथय मे ऽनघ
kiṃ viṣaṇṇo 'si viprendra kiṃ vā santāpakāraṇam / mayi prasanne 'pi tava hyetatkathaya me 'nagha
भृगुरुवाच: शापयित्वा द्विजान्सर्वान्पुरा लक्ष्मीर्विनिर्गता । अपवित्रमिदं चोक्त्वा ततो देवा विनिर्गताः
bhṛguruvāca: śāpayitvā dvijānsarvānpurā lakṣmīrvinirgatā / apavitramidaṃ coktvā tato devā vinirgatāḥ
ईश्वर उवाच: पुरा मया यथा प्रोक्तं तत्तथा न तदन्यथा । क्रोधस्थानम् असंदेहं तथान्यदपि तच्छृणु
īśvara uvāca: purā mayā yathā proktaṃ tattathā na tadanyathā / krodhasthānam asaṃdehaṃ tathānyadapi tacchṛṇu
तत्र स्थानसमुद्भूता महद्भयविवर्जिताः । ब्राह्मणा मत्प्रसादेन भविष्यन्ति न संशयः
tatra sthānasamudbhūtā mahadbhayavivarjitāḥ / brāhmaṇā matprasādena bhaviṣyanti na saṃśayaḥ
वेदविद्याव्रतस्नाताः सर्वशास्त्रविशारदाः । ये ऽपि ते शतसाहस्रास्त्वरिता ह्यागतास्त्विह
vedavidyāvratasnātāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ / ye 'pi te śatasāhasrāstvaritā hyāgatāstviha
अपठस्यापि मूर्खस्य सर्वावस्थां गतस्य च । उत्तरादुत्तरं शक्रो दातुं न तु भृगूत्तम
apaṭhasyāpi mūrkhasya sarvāvasthāṃ gatasya ca / uttarāduttaraṃ śakro dātuṃ na tu bhṛgūttama
कोटितीर्थम् इदं स्थानं सर्वपापप्रणाशनम् । अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र भविष्यति न संशयः
koṭitīrtham idaṃ sthānaṃ sarvapāpapraṇāśanam / adyaprabhṛti viprendra bhaviṣyati na saṃśayaḥ
मत्प्रसादाद्देवगणैः सेवितं च भविष्यति । भृगुक्षेत्रे मृता ये तु कृमिकीटपतंगकाः
matprasādāddevagaṇaiḥ sevitaṃ ca bhaviṣyati / bhṛgukṣetre mṛtā ye tu kṛmikīṭapataṃgakāḥ
वासस् तेषां शिवे लोके मत्प्रसादाद् भविष्यति । वृषखाते नरः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम्
vāsas teṣāṃ śive loke matprasādād bhaviṣyati / vṛṣakhāte naraḥ snātvā pūjayitvā maheśvaram
सर्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् । भृगुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पयेत् पितृदेवताः
sarvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam / bhṛgutīrthe naraḥ snātvā tarpayet pitṛdevatāḥ
तस्य ते द्वादशाब्दानि शान्तिं गच्छन्ति तर्पिताः । दधिक्षीरेण तोयेन घृतेन मधुना सह
tasya te dvādaśābdāni śāntiṃ gacchanti tarpitāḥ / dadhikṣīreṇa toyena ghṛtena madhunā saha
ये स्नपन्ति विरूपाक्षं तेषां वासस्त्रिविष्टपे । मत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ सर्वदेवानुसेवितम्
ye snapanti virūpākṣaṃ teṣāṃ vāsastriviṣṭape / matprasādād dvijaśreṣṭha sarvadevānusevitam
भविष्यति भृगुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रादिभिः समम् । मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते यवं कृत्वा हिरण्मयम्
bhaviṣyati bhṛgukṣetraṃ kurukṣetrādibhiḥ samam / mārtaṇḍagrahaṇe prāpte yavaṃ kṛtvā hiraṇmayam
दत्त्वा शिरसि यः स्नाति भृगुक्षेत्रे द्विजोत्तम । अविचारेण तं विद्धि संस्नातं कुरुजाङ्गले
dattvā śirasi yaḥ snāti bhṛgukṣetre dvijottama / avicāreṇa taṃ viddhi saṃsnātaṃ kurujāṅgale
अहं चैव वसिष्यामि अम्बिका च मम प्रिया । सर्वदुःखापहा देवी नाम्ना सौभाग्यसुन्दरी
ahaṃ caiva vasiṣyāmi ambikā ca mama priyā / sarvaduḥkhāpahā devī nāmnā saubhāgyasundarī
वसिष्यामि तया देव्या सहितो भृगुकच्छके । एवमुक्त्वा स्थितो देवो भृगुकच्छे ऽम्बिका तथा
vasiṣyāmi tayā devyā sahito bhṛgukacchake / evamuktvā sthito devo bhṛgukacche 'mbikā tathā
भृगुस्तु स्वपुरं प्रायाद्ब्रह्मघोषनिनादितम् । ऋग्यजुःसामघोषेण ह्यथर्वणनिनादितम्
bhṛgustu svapuraṃ prāyādbrahmaghoṣanināditam / ṛgyajuḥsāmaghoṣeṇa hyatharvaṇanināditam
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वृषमुत्सृजते नरः । स याति शिवसायुज्यमित्येवं शङ्करो ऽब्रवीत्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā vṛṣamutsṛjate naraḥ / sa yāti śivasāyujyamityevaṃ śaṅkaro 'bravīt
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा चैत्रे मासि समाचरेत् । दद्याच्च लवणं विप्रे पूज्य सौभाग्यसुन्दरीम्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā caitre māsi samācaret / dadyācca lavaṇaṃ vipre pūjya saubhāgyasundarīm
गोभूहिरण्यं विप्रेभ्यः प्रीयेतां ललिताशिवौ । न दुःखं दुर्भगत्वं च वियोगं पतिना सह
gobhūhiraṇyaṃ viprebhyaḥ prīyetāṃ lalitāśivau / na duḥkhaṃ durbhagatvaṃ ca viyogaṃ patinā saha
प्राप्नोति नारी राजेन्द्र भृगुतीर्थाप्लवेन च । यस्तु नित्यं भृगुं देवं पश्येद्वै पाण्डुनन्दन
prāpnoti nārī rājendra bhṛgutīrthāplavena ca / yastu nityaṃ bhṛguṃ devaṃ paśyedvai pāṇḍunandana
आ ब्रह्मसदनं यावत्तत्रस्थैर्दैवतैः सह । यत्फलं समवाप्नोति तच्छृणुष्व नृपोत्तम
ā brahmasadanaṃ yāvattatrasthairdaivataiḥ saha / yatphalaṃ samavāpnoti tacchṛṇuṣva nṛpottama
सुवर्णशृङ्गीं कपिलां पयस्विनीं साध्वीं सुशीलां तरुणीं सवत्साम् । दत्त्वा द्विजे सर्वव्रतोपपन्ने फलं च यत्स्यात्तदिहैव नूनम्
suvarṇaśṛṅgīṃ kapilāṃ payasvinīṃ sādhvīṃ suśīlāṃ taruṇīṃ savatsām / dattvā dvije sarvavratopapanne phalaṃ ca yatsyāttadihaiva nūnam
समाः सहस्राणि तु सप्त वै जले म्रियेल् लभेद् द्वादशवह्निमध्ये । त्यजंस्तनुं शूरवृत्त्या नरेन्द्र शक्रातिथ्यं याति वै मर्त्यधर्मा
samāḥ sahasrāṇi tu sapta vai jale mriyel labhed dvādaśavahnimadhye / tyajaṃstanuṃ śūravṛttyā narendra śakrātithyaṃ yāti vai martyadharmā
आख्यानमेतच्च सदा यशस्यं स्वर्ग्यं धन्यं पुत्र्यमायुष्यकारि । शृण्वंल्लभेत्सर्वमेतद्धि भक्त्या पर्वणि पर्वण्याजमीढस् सदैव
ākhyānametacca sadā yaśasyaṃ svargyaṃ dhanyaṃ putryamāyuṣyakāri / śṛṇvaṃllabhetsarvametaddhi bhaktyā parvaṇi parvaṇyājamīḍhas sadaiva
संन्यासं कुरुते यस्तु भृगुतीर्थे विधानतः । स मृतः परमं स्थानं गच्छेद्वै यच्च दुर्लभम्
saṃnyāsaṃ kurute yastu bhṛgutīrthe vidhānataḥ / sa mṛtaḥ paramaṃ sthānaṃ gacchedvai yacca durlabham
एतच्छ्रुत्वा भृगुश्रेष्ठो देवदेवेन भाषितम् । प्रहृष्टवदनो भूत्वा तत्रैव संस्थितो द्विजः
etacchrutvā bhṛguśreṣṭho devadevena bhāṣitam / prahṛṣṭavadano bhūtvā tatraiva saṃsthito dvijaḥ
तिरोभावं गते देवे भृगुः श्रेष्ठो द्विजोत्तमः । स्वमूर्ति तत्र मुक्त्वा तु ब्रह्मलोकं जगाम ह
tirobhāvaṃ gate deve bhṛguḥ śreṣṭho dvijottamaḥ / svamūrti tatra muktvā tu brahmalokaṃ jagāma ha
भृगुकच्छस्य चोत्पत्तिः कथिता तव पाण्डव । संक्षेपेण महाराज सर्वपामप्रणाशनी
bhṛgukacchasya cotpattiḥ kathitā tava pāṇḍava / saṃkṣepeṇa mahārāja sarvapāmapraṇāśanī
एतत्पुण्यं पापहरं क्षेत्रं देवेन कीर्तितम् । चतुर्युगसहस्रेण पितामहदिनं स्मृतम्
etatpuṇyaṃ pāpaharaṃ kṣetraṃ devena kīrtitam / caturyugasahasreṇa pitāmahadinaṃ smṛtam
प्राप्ते ब्रह्मदिने विप्रा जायते युगसम्भवः । न पश्यामि त्विदं क्षेत्रम् इति रुद्रः स्वयं जगौ
prāpte brahmadine viprā jāyate yugasambhavaḥ / na paśyāmi tvidaṃ kṣetram iti rudraḥ svayaṃ jagau
यः शृणोति त्विदं भक्त्या नारी वा पुरुषो ऽपि वा । स याति परमं लोकम् इति रुद्रः स्वयं जगौ
yaḥ śṛṇoti tvidaṃ bhaktyā nārī vā puruṣo 'pi vā / sa yāti paramaṃ lokam iti rudraḥ svayaṃ jagau
देवखाते नरः स्नात्वा पिण्डदानादिसत्क्रियाम् । यां करोति नृपश्रेष्ठ ताम् अक्षयफलां विदुः
devakhāte naraḥ snātvā piṇḍadānādisatkriyām / yāṃ karoti nṛpaśreṣṭha tām akṣayaphalāṃ viduḥ
य इमं शृणुयाद् भक्त्या भृगुकच्छस्य विस्तरम् । कोटितीर्थफलं तस्य भवेद् वै नात्र संशयः
ya imaṃ śṛṇuyād bhaktyā bhṛgukacchasya vistaram / koṭitīrthaphalaṃ tasya bhaved vai nātra saṃśayaḥ