॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे एरण्डीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चाशीत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 186 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं कनखलोत्तमम् । गरुडेन तपस्तप्तं पूजयित्वा महेश्वरम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe eraṇḍītīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcāśītyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 186 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahīpāla tīrthaṃ kanakhalottamam / garuḍena tapastaptaṃ pūjayitvā maheśvaram
दिव्यं वर्षशतं यावज्जातमात्रेण भारत । तपोजपैः कृशीभूतो दृष्टो देवेन शम्भुना
divyaṃ varṣaśataṃ yāvajjātamātreṇa bhārata / tapojapaiḥ kṛśībhūto dṛṣṭo devena śambhunā
ततस्तुष्टो महादेवो वैनतेयं मनोजवम् । उवाच परमं वाक्यं विनतानन्दवर्धनम्
tatastuṣṭo mahādevo vainateyaṃ manojavam / uvāca paramaṃ vākyaṃ vinatānandavardhanam
प्रसन्नस्ते महाभाग वरं वरय सुव्रत । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु ददामि तव खेचर
prasannaste mahābhāga varaṃ varaya suvrata / durlabhaṃ triṣu lokeṣu dadāmi tava khecara
गरुड उवाच: इच्छामि वाहनं विष्णोर्द्विजेन्द्रत्वं सुरेश्वर । प्रसन्ने त्वयि मे सर्वं भवत्विति मतिर्मम
garuḍa uvāca: icchāmi vāhanaṃ viṣṇordvijendratvaṃ sureśvara / prasanne tvayi me sarvaṃ bhavatviti matirmama
श्रीमहेश उवाच: दुर्लभः प्राणिनां तात यो वरः प्रार्थितो ऽनघ । देवदेवस्य वाहनं द्विजेन्द्रत्वं सुदुर्लभम्
śrīmaheśa uvāca: durlabhaḥ prāṇināṃ tāta yo varaḥ prārthito 'nagha / devadevasya vāhanaṃ dvijendratvaṃ sudurlabham
नारायणोदरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । त्वया स कथम् ऊह्येत देवदेवो जगद्गुरुः
nārāyaṇodare sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram / tvayā sa katham ūhyeta devadevo jagadguruḥ
तेनैव स्थापितश्चेन्द्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे । कथमन्यस्य चेन्द्रत्वं भवतीति सुदुर्लभम्
tenaiva sthāpitaścendrastrailokye sacarācare / kathamanyasya cendratvaṃ bhavatīti sudurlabham
तथापि मम वाक्येन वाहनं त्वं भविष्यसि । शङ्खचक्रगदापाणेर् वहतो ऽपि जगत्त्रयम्
tathāpi mama vākyena vāhanaṃ tvaṃ bhaviṣyasi / śaṅkhacakragadāpāṇer vahato 'pi jagattrayam
इन्द्रस्त्वं पक्षिणां मध्ये भविष्यसि न संशयः । इति दत्त्वा वरं तस्मा अन्तर्धानं गतो हरः
indrastvaṃ pakṣiṇāṃ madhye bhaviṣyasi na saṃśayaḥ / iti dattvā varaṃ tasmā antardhānaṃ gato haraḥ
ततो गते महादेवे ह्युरुणस्यानुजो नृप । आराधयामास तदा चामुण्डां मुण्डमण्डिताम्
tato gate mahādeve hyuruṇasyānujo nṛpa / ārādhayāmāsa tadā cāmuṇḍāṃ muṇḍamaṇḍitām
श्मशानवासिनीं देवीं बहुभूतसमन्विताम् । योगिनीं योगसंसिद्धां वसामांसासवप्रियाम्
śmaśānavāsinīṃ devīṃ bahubhūtasamanvitām / yoginīṃ yogasaṃsiddhāṃ vasāmāṃsāsavapriyām
ध्यातमात्रा तु तेनैव प्रत्यक्षा ह्यभवत् तदा । जालंधरे च या सिद्धिः कौलीने उड्डिशे परे
dhyātamātrā tu tenaiva pratyakṣā hyabhavat tadā / jālaṃdhare ca yā siddhiḥ kaulīne uḍḍiśe pare
समग्रा सा भृगुक्षेत्रे सिद्धक्षेत्रे तु संस्थिता । चामुण्डा तत्र सा देवी सिद्धक्षेत्रे व्यवस्थिता
samagrā sā bhṛgukṣetre siddhakṣetre tu saṃsthitā / cāmuṇḍā tatra sā devī siddhakṣetre vyavasthitā
संस्तुता ऋषिभिर् देवैर् योगक्षेमार्थसिद्धये । विनतानन्दजननस् तत्र तां योगिनीं नृप । भक्त्या प्रसादयामास स्तोत्रैर्वैदिकलौकिकैः
saṃstutā ṛṣibhir devair yogakṣemārthasiddhaye / vinatānandajananas tatra tāṃ yoginīṃ nṛpa / bhaktyā prasādayāmāsa stotrairvaidikalaukikaiḥ
गरुड उवाच: ओं या सा क्षुत्क्षामकण्ठा नवरुधिरमुखा प्रेतपद्मासनस्था भूतानां वृन्दवृन्दैः पितृवननिलया क्रीडते शूलहस्ता । शस्त्रध्वस्तप्रवीरव्रजरुधिरगलन्मुण्डमालोत्तरीया देवी श्रीवीरमाता विमलशशिनिभा पातु वश्चर्ममुण्डा
garuḍa uvāca: oṃ yā sā kṣutkṣāmakaṇṭhā navarudhiramukhā pretapadmāsanasthā bhūtānāṃ vṛndavṛndaiḥ pitṛvananilayā krīḍate śūlahastā / śastradhvastapravīravrajarudhiragalanmuṇḍamālottarīyā devī śrīvīramātā vimalaśaśinibhā pātu vaścarmamuṇḍā
या सा क्षुत्क्षामकण्ठा विकृतभयकरी त्रासिनी दुष्कृतानां मुञ्चज्ज्वालाकलापैर् दशनकसमसैः खादति प्रेतमांसम् । या सा दोर्दण्डचण्डैर् डमरुरणरणाटोपटंकारघण्टैः कल्पान्तोत्पातवाताहतपटुपटहैर् वल्गते भूतमाता । क्षुत्क्षामा शुष्ककुक्षिः खवरतरनरवरैः क्षोदति प्रेतमांसं मुञ्चन्ती चाट्टहासं घुरघुरितरवा पातु वश्चर्ममुण्डा
yā sā kṣutkṣāmakaṇṭhā vikṛtabhayakarī trāsinī duṣkṛtānāṃ muñcajjvālākalāpair daśanakasamasaiḥ khādati pretamāṃsam / yā sā dordaṇḍacaṇḍair ḍamaruraṇaraṇāṭopaṭaṃkāraghaṇṭaiḥ kalpāntotpātavātāhatapaṭupaṭahair valgate bhūtamātā / kṣutkṣāmā śuṣkakukṣiḥ khavarataranaravaraiḥ kṣodati pretamāṃsaṃ muñcantī cāṭṭahāsaṃ ghuraghuritaravā pātu vaścarmamuṇḍā
या सा निम्नोदराभा विकृतभवभयत्रासिनी शूलहस्ता चामुण्डा मुण्डघाता रणरणितरणझल्लरीनादरम्या । त्रैलोक्यं त्रासयन्ति ककहकहकहैर् घोररावैर् अनेकैर् नृत्यन्ती मातृमध्ये पितृवननिलया पातु वश्चर्ममुण्डा
yā sā nimnodarābhā vikṛtabhavabhayatrāsinī śūlahastā cāmuṇḍā muṇḍaghātā raṇaraṇitaraṇajhallarīnādaramyā / trailokyaṃ trāsayanti kakahakahakahair ghorarāvair anekair nṛtyantī mātṛmadhye pitṛvananilayā pātu vaścarmamuṇḍā
या धत्ते विश्वमखिलं निजांशेन महोज्ज्वला । कनकप्रसवे लीना पातु मां कनकेश्वरी
yā dhatte viśvamakhilaṃ nijāṃśena mahojjvalā / kanakaprasave līnā pātu māṃ kanakeśvarī
हिमाद्रिसम्भवा देवी दयादर्शितविग्रहा । शिवप्रिया शिवे सक्ता पातु मां कनकेश्वरी
himādrisambhavā devī dayādarśitavigrahā / śivapriyā śive saktā pātu māṃ kanakeśvarī
अनादिजगदादिर्या रत्नगर्भा वसुप्रिया । रथाङ्गपाणिना पद्मा पातु मां कनकेश्वरी
anādijagadādiryā ratnagarbhā vasupriyā / rathāṅgapāṇinā padmā pātu māṃ kanakeśvarī
सावित्री या च गायत्री मृडानी वागथेन्दिरा । स्मर्त्ःणां या सुखं दत्ते पातु मां कनकेश्वरी
sāvitrī yā ca gāyatrī mṛḍānī vāgathendirā / smartḥṇāṃ yā sukhaṃ datte pātu māṃ kanakeśvarī
सौम्यासौम्यैः सदा रूपैः सृजत्यवति या जगत् । परा शक्तिः परा बुद्धिः पातु मां कनकेश्वरी
saumyāsaumyaiḥ sadā rūpaiḥ sṛjatyavati yā jagat / parā śaktiḥ parā buddhiḥ pātu māṃ kanakeśvarī
ब्रह्मणः सर्गसमये सृज्यशक्तिः परा तु या । जगन्माया जगद्धात्री पातु मां कनकेश्वरी
brahmaṇaḥ sargasamaye sṛjyaśaktiḥ parā tu yā / jaganmāyā jagaddhātrī pātu māṃ kanakeśvarī
विश्वस्य पालने विष्णोर्या शक्तिः परिपालिका । मदनोन्मादिनी मुख्या पातु मां कनकेश्वरी
viśvasya pālane viṣṇoryā śaktiḥ paripālikā / madanonmādinī mukhyā pātu māṃ kanakeśvarī
विश्वसंलयने मुख्या या रुद्रेण समाश्रिता । रौद्री शक्तिः शिवानन्ता पातु मां कनकेश्वरी
viśvasaṃlayane mukhyā yā rudreṇa samāśritā / raudrī śaktiḥ śivānantā pātu māṃ kanakeśvarī
कैलाससानुसंरूढ कनकप्रसवेशया । भस्मकाभिहृता पूर्वं पातु मां कनकेश्वरी
kailāsasānusaṃrūḍha kanakaprasaveśayā / bhasmakābhihṛtā pūrvaṃ pātu māṃ kanakeśvarī
पतिप्रभावमिच्छन्ती त्रस्यन्ती या विना पतिम् । अबला त्वेकभावा च पातु मां कनकेश्वरी
patiprabhāvamicchantī trasyantī yā vinā patim / abalā tvekabhāvā ca pātu māṃ kanakeśvarī
विश्वसंरक्षणे सक्ता रक्षिता कनकेन या । आ ब्रह्मस्तम्बजननी पातु मां कनकेश्वरी
viśvasaṃrakṣaṇe saktā rakṣitā kanakena yā / ā brahmastambajananī pātu māṃ kanakeśvarī
ब्रह्मविष्ण्वीश्वराः शक्त्या शरीरग्रहणं यया । प्रापिताः प्रथमा शक्तिः पातु मां कनकेश्वरी
brahmaviṣṇvīśvarāḥ śaktyā śarīragrahaṇaṃ yayā / prāpitāḥ prathamā śaktiḥ pātu māṃ kanakeśvarī
श्रुत्वा तु गरुडेनोक्तं देवीवृत्तचतुष्टयम् । प्रसन्ना संमुखी भूत्वा वाक्यमेतद् उवाच ह
śrutvā tu garuḍenoktaṃ devīvṛttacatuṣṭayam / prasannā saṃmukhī bhūtvā vākyametad uvāca ha
श्रीचामुण्डोवाच: प्रसन्ना ते महासत्त्व वरं वरय वाञ्छितम् । ददामि ते द्विजश्रेष्ठ यत्ते मनसि रोचते
śrīcāmuṇḍovāca: prasannā te mahāsattva varaṃ varaya vāñchitam / dadāmi te dvijaśreṣṭha yatte manasi rocate
गरुड उवाच: अजरश्चामरश्चैव अधृष्यश्च सुरासुरैः । तव प्रसादाच्चैवान्यैरजेयश्च भवाम्यहम्
garuḍa uvāca: ajaraścāmaraścaiva adhṛṣyaśca surāsuraiḥ / tava prasādāccaivānyairajeyaśca bhavāmyaham
त्वया चात्र सदा देवि स्थातव्यं तीर्थसन्निधौ । मार्कण्डेय उवाच: एवं भविष्यतीत्युक्त्वा देवी देवैरभिष्टुता
tvayā cātra sadā devi sthātavyaṃ tīrthasannidhau / mārkaṇḍeya uvāca: evaṃ bhaviṣyatītyuktvā devī devairabhiṣṭutā
जगामाकाशमाविश्य भूतसङ्घसमन्विता । यदा लक्ष्म्या नृपश्रेष्ठ स्थापितं पुरमुत्तमम्
jagāmākāśamāviśya bhūtasaṅghasamanvitā / yadā lakṣmyā nṛpaśreṣṭha sthāpitaṃ puramuttamam
अनुमान्य तदा देवीं कृतं तस्यां समर्पितम् । लक्ष्मीरुवाच: रक्षणाय मया देवि योगक्षेमार्थसिद्धये
anumānya tadā devīṃ kṛtaṃ tasyāṃ samarpitam / lakṣmīruvāca: rakṣaṇāya mayā devi yogakṣemārthasiddhaye
मातृवत्प्रतिपाल्यं ते सदा देवि पुरं मम । गरुडो ऽपि ततः स्नात्वा सम्पूज्य कनकेश्वरीम्
mātṛvatpratipālyaṃ te sadā devi puraṃ mama / garuḍo 'pi tataḥ snātvā sampūjya kanakeśvarīm
तीर्थं तत्रैव संस्थाप्य जगामाकाशमुत्तमम् । तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत् पितृदेवताः
tīrthaṃ tatraiva saṃsthāpya jagāmākāśamuttamam / tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayet pitṛdevatāḥ
सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते । गन्धपुष्पादिभिर् यस्तु पूजयेत् कनकेश्वरम्
sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute / gandhapuṣpādibhir yastu pūjayet kanakeśvaram
तस्य योगैश्वर्यसिद्धिर्योगपीठेषु जायते । मृतो योगेश्वरं लोकं जयशब्दादिमङ्गलैः । स गच्छेन्नात्र सन्देहो योगिनीगणसंयुतः
tasya yogaiśvaryasiddhiryogapīṭheṣu jāyate / mṛto yogeśvaraṃ lokaṃ jayaśabdādimaṅgalaiḥ / sa gacchennātra sandeho yoginīgaṇasaṃyutaḥ