॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्यवर्णनं नामाष्टादशो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 19 श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततस्त्वेकार्णवे तस्मिन् मुमूर्षुरहमातुरः । काकूच्छ्वासस्तरंस्तोयं बाहुभ्यां नृपसत्तम
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 19 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tatastvekārṇave tasmin mumūrṣurahamāturaḥ / kākūcchvāsastaraṃstoyaṃ bāhubhyāṃ nṛpasattama
शृणोम्यर्णवमध्यस्थो निःशब्दस्तिमिते तदा । अम्भोरवमनौपम्यं दिशो दश विनादिनम्
śṛṇomyarṇavamadhyastho niḥśabdastimite tadā / ambhoravamanaupamyaṃ diśo daśa vinādinam
हंसकुदेन्दुसंकाशां हारगोक्षीरपाण्डुराम् । नानारत्नविचित्राङ्गीं स्वर्णशृङ्गां मनोरमाम्
haṃsakudendusaṃkāśāṃ hāragokṣīrapāṇḍurām / nānāratnavicitrāṅgīṃ svarṇaśṛṅgāṃ manoramām
सुरैः प्रवालकमयैर्लाङ्गुलध्वजशोभिताम् । प्रलम्बघोणां नर्दन्तीं खुरैर् अर्णवगाहिनीम्
suraiḥ pravālakamayairlāṅguladhvajaśobhitām / pralambaghoṇāṃ nardantīṃ khurair arṇavagāhinīm
गां ददर्शाहमुद्विग्नो मामेवाभिमुखीं स्थिताम् । किंकिणीजालमुक्ताभिः स्वर्णघण्टासमावृताम्
gāṃ dadarśāhamudvigno māmevābhimukhīṃ sthitām / kiṃkiṇījālamuktābhiḥ svarṇaghaṇṭāsamāvṛtām
तस्याश्चरणविक्षेपैः सर्वमेकार्णवं जलम् । विक्षिप्तफेनपुञ्जौघैर्नृत्यन्तीव समं ततः
tasyāścaraṇavikṣepaiḥ sarvamekārṇavaṃ jalam / vikṣiptaphenapuñjaughairnṛtyantīva samaṃ tataḥ
ररास सलिलोत्क्षेपैः क्षोभयन्ती महार्णवम् । सा मामाह महाभाग श्लक्ष्णगम्भीरया गिरा
rarāsa salilotkṣepaiḥ kṣobhayantī mahārṇavam / sā māmāha mahābhāga ślakṣṇagambhīrayā girā
मा भैषीर् वत्स वत्सेति मृत्युस्तव न विद्यते । महादेवप्रसादेन न मृत्युस् ते ममापि च
mā bhaiṣīr vatsa vatseti mṛtyustava na vidyate / mahādevaprasādena na mṛtyus te mamāpi ca
ममाश्रयस्व लाङ्गूलं त्वामतस्तारयाम्यहम् । घोराद् अस्माद् भयाद् विप्र यावत् संप्लवते जगत्
mamāśrayasva lāṅgūlaṃ tvāmatastārayāmyaham / ghorād asmād bhayād vipra yāvat saṃplavate jagat
क्षुत्तृषाप्रतिघातार्थं स्तनौ मे त्वं पिबस्व ह । पयो ऽमृताश्रयं दिव्यं तत्पीत्वा निर्वृतो भव
kṣuttṛṣāpratighātārthaṃ stanau me tvaṃ pibasva ha / payo 'mṛtāśrayaṃ divyaṃ tatpītvā nirvṛto bhava
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हर्षात्पीतो मया स्तनः । न क्षुत्तृषा पीतमात्रे स्तने मह्यं तदाभवत्
tasyāstadvacanaṃ śrutvā harṣātpīto mayā stanaḥ / na kṣuttṛṣā pītamātre stane mahyaṃ tadābhavat
दिव्यं प्राणबलं जज्ञे समुद्रप्लवनक्षमम् । ततस्तां प्रत्युवाचेदं का त्वमेकार्णवीकृते
divyaṃ prāṇabalaṃ jajñe samudraplavanakṣamam / tatastāṃ pratyuvācedaṃ kā tvamekārṇavīkṛte
भ्रमसे ब्रूहि तत्त्वेन विस्मयो मे महान्हृदि । भ्रमतो ऽत्र ममार्तस्य मुमूर्षोः प्रहतस्य
bhramase brūhi tattvena vismayo me mahānhṛdi / bhramato 'tra mamārtasya mumūrṣoḥ prahatasya
त्वं हि मे शरणं जाता भाग्यशेषेण सुव्रते
tvaṃ hi me śaraṇaṃ jātā bhāgyaśeṣeṇa suvrate
गौरुवाच: किमहं विस्मृता तुभ्यं विश्वरूपा महेश्वरी । नर्मदा धर्मदा न्ःणां स्वर्गशर्मबलप्रदा
gauruvāca: kimahaṃ vismṛtā tubhyaṃ viśvarūpā maheśvarī / narmadā dharmadā nḥṇāṃ svargaśarmabalapradā
दृष्ट्वा त्वां सीदमानं तु रुद्रेणाहं विसर्जिता । तं द्विजं तारयस्वार्ये मा प्राणांस्त्यजतां जले
dṛṣṭvā tvāṃ sīdamānaṃ tu rudreṇāhaṃ visarjitā / taṃ dvijaṃ tārayasvārye mā prāṇāṃstyajatāṃ jale
गोरूपेण विभोर्वाक्यात्त्वत्सकाशमिहागता । मा मृषावचनः शम्भुर्भवेदिति च सत्वरा
gorūpeṇa vibhorvākyāttvatsakāśamihāgatā / mā mṛṣāvacanaḥ śambhurbhavediti ca satvarā
एवमुक्तस्तयाहं तु इन्द्रायुधनिभं शुभम् । लाङ्गूलमव्ययं ज्ञात्वा भुजाभ्याम् अवलम्बितः
evamuktastayāhaṃ tu indrāyudhanibhaṃ śubham / lāṅgūlamavyayaṃ jñātvā bhujābhyām avalambitaḥ
ततो ऽतरं तं जलधिं लाङ्गूलध्वजमाश्रितः । असौ देवो महादेव इति मां प्रत्यभाषत
tato 'taraṃ taṃ jaladhiṃ lāṅgūladhvajamāśritaḥ / asau devo mahādeva iti māṃ pratyabhāṣata
ततो युगसहस्रान्तम् अहं कालं तया सह । व्यचरं वै तमोभूते सर्वतः सलिलावृते
tato yugasahasrāntam ahaṃ kālaṃ tayā saha / vyacaraṃ vai tamobhūte sarvataḥ salilāvṛte
महार्णवे ततस् तस्मिन् भ्रमन्गोः पुच्छमाश्रितः । निर्वाते चान्धकारे च निरालोके निरामये
mahārṇave tatas tasmin bhramangoḥ pucchamāśritaḥ / nirvāte cāndhakāre ca nirāloke nirāmaye
अकस्मात् सलिले तस्मिन्नतसीपुष्पसन्निभम् । विभिन्नांजनसङ्काशमाकाशमिव निर्मलम्
akasmāt salile tasminnatasīpuṣpasannibham / vibhinnāṃjanasaṅkāśamākāśamiva nirmalam
नीलोत्पलदलश्यामं पीतवाससमव्ययम् । किरीटेनार्कवर्णेन विद्युद्विद्योतकारिणा
nīlotpaladalaśyāmaṃ pītavāsasamavyayam / kirīṭenārkavarṇena vidyudvidyotakāriṇā
भ्राजमानेन शिरसा खमिवात्यन्तरूपिणम् । कुण्डलोद्धष्टगल्लं तु हारोद्द्योतितवक्षसम्
bhrājamānena śirasā khamivātyantarūpiṇam / kuṇḍaloddhaṣṭagallaṃ tu hāroddyotitavakṣasam
जाम्बूनदमयैर् दिव्यैर् भूषणैर् उपशोभितम् । नागोपधानशयनं सहस्रादित्यवर्चसम्
jāmbūnadamayair divyair bhūṣaṇair upaśobhitam / nāgopadhānaśayanaṃ sahasrādityavarcasam
अनेकबाहूरुधरं नैकवक्त्रं मनोरमम् । सुप्तमेकार्णवे वीरं सहस्राक्षशिरोधरम्
anekabāhūrudharaṃ naikavaktraṃ manoramam / suptamekārṇave vīraṃ sahasrākṣaśirodharam
जटाजूटेन महता स्फुरद्विद्युत्समार्चिषा । एकार्णवं जगत्सर्वं व्याप्य देवं व्यवस्थितम्
jaṭājūṭena mahatā sphuradvidyutsamārciṣā / ekārṇavaṃ jagatsarvaṃ vyāpya devaṃ vyavasthitam
ग्रसित्वा शङ्करः सर्वं सदेवासुरमानवम् । प्रपश्याम्यहमीशानं सुप्तमेकार्णवे प्रभुम्
grasitvā śaṅkaraḥ sarvaṃ sadevāsuramānavam / prapaśyāmyahamīśānaṃ suptamekārṇave prabhum
सर्वव्यापिनमव्यक्तमनन्तं विश्वतोमुखम् । तस्य पादतलाभ्याशे स्वर्णकेयूरमण्डिताम्
sarvavyāpinamavyaktamanantaṃ viśvatomukham / tasya pādatalābhyāśe svarṇakeyūramaṇḍitām
विश्वरूपां महाभागां विश्वमायावधारिणीम् । श्रीमयीं ह्रीमयीं देवीं धीमयीं वाङ्मयीं शिवाम्
viśvarūpāṃ mahābhāgāṃ viśvamāyāvadhāriṇīm / śrīmayīṃ hrīmayīṃ devīṃ dhīmayīṃ vāṅmayīṃ śivām
सिद्धिं कीर्तिं रतिं ब्राह्मीं कालरात्रिमयोनिजाम् । ताम् एवाहं तदात्यन्तमीश्वरान्तिकमास्थिताम्
siddhiṃ kīrtiṃ ratiṃ brāhmīṃ kālarātrimayonijām / tām evāhaṃ tadātyantamīśvarāntikamāsthitām
अद्राक्षं चन्द्रवदनां धृतिं सर्वेश्वरीमुमाम्
adrākṣaṃ candravadanāṃ dhṛtiṃ sarveśvarīmumām
शान्तं प्रसुप्तं नवहेमवर्णमुमासहायं भगवन्तमीशम् । तमोवृतं पुण्यतमं वीरष्ठं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्करोमि
śāntaṃ prasuptaṃ navahemavarṇamumāsahāyaṃ bhagavantamīśam / tamovṛtaṃ puṇyatamaṃ vīraṣṭhaṃ pradakṣiṇīkṛtya namaskaromi
ततः प्रसुप्तः सहसा विबुद्धो रात्रिक्षये देववरः स्वभावात् । विक्षोभयन् बाहुभिर् अर्णवाम्भो जगत्प्रणष्टं सलिले विमृश्य
tataḥ prasuptaḥ sahasā vibuddho rātrikṣaye devavaraḥ svabhāvāt / vikṣobhayan bāhubhir arṇavāmbho jagatpraṇaṣṭaṃ salile vimṛśya
किं कार्यमित्येव विचिन्तयित्वा वाराहरूपो ऽभवदद्भुताङ्गः । महाघनाम्भोधरतुल्यवर्चाः प्रलम्बमालाम्बरनिष्कमाली
kiṃ kāryamityeva vicintayitvā vārāharūpo 'bhavadadbhutāṅgaḥ / mahāghanāmbhodharatulyavarcāḥ pralambamālāmbaraniṣkamālī
सशङ्खचक्रासिधरः किरीटी सवेदवेदाङ्गमयो महात्मा । त्रैलोक्यनिर्माणकरः पुराणो देवत्रयीरूपधरश्च कार्ये
saśaṅkhacakrāsidharaḥ kirīṭī savedavedāṅgamayo mahātmā / trailokyanirmāṇakaraḥ purāṇo devatrayīrūpadharaśca kārye
स एव रुद्रः स जगज्जहार सृष्ट्यर्थमीशः प्रपितामहो ऽभूत् । संरक्षणार्थं जगतः स एव हरिः सुचक्रासिगदाब्जपाणिः
sa eva rudraḥ sa jagajjahāra sṛṣṭyarthamīśaḥ prapitāmaho 'bhūt / saṃrakṣaṇārthaṃ jagataḥ sa eva hariḥ sucakrāsigadābjapāṇiḥ
तेषां विभागो न हि कर्तुमर्हो महात्मनाम् एकशरीरभाजाम् । मीमांसाहेत्वर्थविशेषतर्कैर् यस्तेषु कुर्यात् प्रविभेदम् अज्ञः
teṣāṃ vibhāgo na hi kartumarho mahātmanām ekaśarīrabhājām / mīmāṃsāhetvarthaviśeṣatarkair yasteṣu kuryāt pravibhedam ajñaḥ
स याति घोरं नरकं क्रमेण विभागकृद्द्वेषमतिर्दुरात्मा । या यस्य भक्तिः स तयैव नूनं देहं त्यजन् स्वं ह्यमृतत्वमेति
sa yāti ghoraṃ narakaṃ krameṇa vibhāgakṛddveṣamatirdurātmā / yā yasya bhaktiḥ sa tayaiva nūnaṃ dehaṃ tyajan svaṃ hyamṛtatvameti
संमोहयन् मूर्तिभिर् अत्र लोकं स्रष्टा च गोप्ता क्षयकृत्स देवः । तस्मान् न मोहात्मकमाविशेत द्वेषं न कुर्यात् प्रविभिन्नमूर्तिः
saṃmohayan mūrtibhir atra lokaṃ sraṣṭā ca goptā kṣayakṛtsa devaḥ / tasmān na mohātmakamāviśeta dveṣaṃ na kuryāt pravibhinnamūrtiḥ
वाराहमीशानवरो ऽप्यतो ऽसौ रूपं समास्थाय जगद्विधाता । नष्टे त्रिलोके ऽर्णवतोयमग्ने विमार्गितोयौघमये ऽन्तरात्मा
vārāhamīśānavaro 'pyato 'sau rūpaṃ samāsthāya jagadvidhātā / naṣṭe triloke 'rṇavatoyamagne vimārgitoyaughamaye 'ntarātmā
भित्त्वार्णवं तोयमथान्तरस्थं विवेश पातालतलं क्षणेन । जले निमग्नां धरणीं समस्तां समस्पृशत्पङ्कजपत्रनेत्राम्
bhittvārṇavaṃ toyamathāntarasthaṃ viveśa pātālatalaṃ kṣaṇena / jale nimagnāṃ dharaṇīṃ samastāṃ samaspṛśatpaṅkajapatranetrām
विशीर्णशैलोपलशृङ्गकूटां वसुंधरां तां प्रलये प्रलीनाम् । दंष्ट्रैकया विष्णुरतुल्यसाहसः समुद्दधार स्वयमेव देवः
viśīrṇaśailopalaśṛṅgakūṭāṃ vasuṃdharāṃ tāṃ pralaye pralīnām / daṃṣṭraikayā viṣṇuratulyasāhasaḥ samuddadhāra svayameva devaḥ
सा तस्य दंष्ट्राग्रविलम्बिताङ्गी कैलासशृङ्गाग्रगतेव ज्योत्स्ना । विभ्राजते साप्यसमानमूर्तिः शशाङ्कशृङ्गे च तडिद्विलग्ना
sā tasya daṃṣṭrāgravilambitāṅgī kailāsaśṛṅgāgragateva jyotsnā / vibhrājate sāpyasamānamūrtiḥ śaśāṅkaśṛṅge ca taḍidvilagnā
तामुज्जहारार्णवतोयमग्नां करी निमग्नामिव हस्तिनीं हठात् । नावं विशीर्णामिव तोयमध्याद् उदीर्णसत्त्वो ऽनुपमप्रभावः
tāmujjahārārṇavatoyamagnāṃ karī nimagnāmiva hastinīṃ haṭhāt / nāvaṃ viśīrṇāmiva toyamadhyād udīrṇasattvo 'nupamaprabhāvaḥ
स तां समुत्तार्य महाजलौघात् समुद्रमार्यो व्यभजत्समस्तम् । महार्णवेष्वेव महार्णवाम्भो निक्षेपयामास पुनर्नदीषु
sa tāṃ samuttārya mahājalaughāt samudramāryo vyabhajatsamastam / mahārṇaveṣveva mahārṇavāmbho nikṣepayāmāsa punarnadīṣu
शीर्णांश्च शैलान्स चकार भूयो द्वीपान्समस्तांश्च तथार्णवांश्च । शैलोपलैर्ये विचिताः समन्ताच्छिलोच्चयांस्तान्स चकार कल्पे
śīrṇāṃśca śailānsa cakāra bhūyo dvīpānsamastāṃśca tathārṇavāṃśca / śailopalairye vicitāḥ samantācchiloccayāṃstānsa cakāra kalpe
अनेकरूपं प्रविभज्य देहं चकार देवेन्द्रगणान्समस्तान् । मुखाच्च वह्निर्मनसश्च चन्द्रश्चक्षोश्च सूर्यः सहसा बभूव
anekarūpaṃ pravibhajya dehaṃ cakāra devendragaṇānsamastān / mukhācca vahnirmanasaśca candraścakṣośca sūryaḥ sahasā babhūva
जज्ञे ऽथ तस्येश्वरयोगमूर्तेः प्रध्यायमानस्य सुरेन्द्रसङ्घः । वेदाश्च यज्ञाश्च तथैव वर्णास् तथा हि सर्वौषधयो रसाश्च
jajñe 'tha tasyeśvarayogamūrteḥ pradhyāyamānasya surendrasaṅghaḥ / vedāśca yajñāśca tathaiva varṇās tathā hi sarvauṣadhayo rasāśca
जगत्समस्तं मनसा बभूव यत्स्थावरं किंचिदिहाण्डजं वा । जरायुजं स्वेदजम् उद्भिज्जं वा यत् किंचिद् आ कीटपिपीलकाद्यम्
jagatsamastaṃ manasā babhūva yatsthāvaraṃ kiṃcidihāṇḍajaṃ vā / jarāyujaṃ svedajam udbhijjaṃ vā yat kiṃcid ā kīṭapipīlakādyam
ततो विजज्ञे मनसा क्षणेन अनेकरूपाः सहसा महेशा । चकार यन्मूर्तिभिर् अव्ययात्मा अष्टाभिर् आविश्य पुनः स तत्र
tato vijajñe manasā kṣaṇena anekarūpāḥ sahasā maheśā / cakāra yanmūrtibhir avyayātmā aṣṭābhir āviśya punaḥ sa tatra
लीलां चकाराथ समृद्धतेजा अतो ऽत्र मे पश्यत एव विप्राः । तेषां मया दर्शनमेव सर्वं यावन्मुहूर्तात्समकारि भूप
līlāṃ cakārātha samṛddhatejā ato 'tra me paśyata eva viprāḥ / teṣāṃ mayā darśanameva sarvaṃ yāvanmuhūrtātsamakāri bhūpa
कृत्वा त्वशेषं किल लीलयैव स देवदेवो जगतां विधाता । सर्वत्रदृक्सर्वग एव देवो जगाम चादर्शनमादिकर्ता
kṛtvā tvaśeṣaṃ kila līlayaiva sa devadevo jagatāṃ vidhātā / sarvatradṛksarvaga eva devo jagāma cādarśanamādikartā
यत्तन्मुहूर्तादिह नामरूपं तावत् प्रपश्यामि जगत्तथैव । द्वीपैः समुद्रैर् अभिसंवृतं हि नक्षत्रतारादिविमानकीर्णम्
yattanmuhūrtādiha nāmarūpaṃ tāvat prapaśyāmi jagattathaiva / dvīpaiḥ samudrair abhisaṃvṛtaṃ hi nakṣatratārādivimānakīrṇam
वियत्पयोदग्रहचक्रचित्रं नानाविधैः प्राणिगणैर् वृतं च । तां वै न पश्यामि महानुभावां गोरूपिणीं सर्वसुरेश्वरीं च
viyatpayodagrahacakracitraṃ nānāvidhaiḥ prāṇigaṇair vṛtaṃ ca / tāṃ vai na paśyāmi mahānubhāvāṃ gorūpiṇīṃ sarvasureśvarīṃ ca
क्व सांप्रतं सेति विचिन्त्य राजन्विभ्रान्तचित्तस्त्वभवं तदैव । दिशो विभागानवलोकयान् ऋते पुनस्तां कथमीश्वराङ्गीम्
kva sāṃprataṃ seti vicintya rājanvibhrāntacittastvabhavaṃ tadaiva / diśo vibhāgānavalokayān ṛte punastāṃ kathamīśvarāṅgīm
पश्यामि तामत्र पुनश्च शुभ्रां महाभ्रनीलां शुचिशुभ्रतोयाम् । वृक्षैरनेकैरुपशोभिताङ्गीं गजैस्तुरङ्गैर्विहगैर्वृतां च
paśyāmi tāmatra punaśca śubhrāṃ mahābhranīlāṃ śuciśubhratoyām / vṛkṣairanekairupaśobhitāṅgīṃ gajaisturaṅgairvihagairvṛtāṃ ca
यथा पुरातीरमुपेत्य देव्याः समास्थितश्चाप्यमरकण्टके तु । तथैव पश्यामि सुखोपविष्ट आत्मानम् अव्यग्रमवाप्तसौख्यम्
yathā purātīramupetya devyāḥ samāsthitaścāpyamarakaṇṭake tu / tathaiva paśyāmi sukhopaviṣṭa ātmānam avyagramavāptasaukhyam
तथैव पुण्या मलतोयवाहां दृष्ट्वा पुनः कल्पपरिक्षये ऽपि । अम्बाम् इवार्याम् अनुकम्पमानाम् अक्षीणतोयां विरुजां विशोकः
tathaiva puṇyā malatoyavāhāṃ dṛṣṭvā punaḥ kalpaparikṣaye 'pi / ambām ivāryām anukampamānām akṣīṇatoyāṃ virujāṃ viśokaḥ
एवं महत्पुण्यतमं च कल्पं पठन्ति शृण्वन्ति च ये द्विजेन्द्राः । महावराहस्य महेश्वरस्य दिने दिने ते विमला भवन्ति
evaṃ mahatpuṇyatamaṃ ca kalpaṃ paṭhanti śṛṇvanti ca ye dvijendrāḥ / mahāvarāhasya maheśvarasya dine dine te vimalā bhavanti
अशुभशतसहस्रं ते विधूय प्रपन्नास्त्रिदिवममरजुष्टं सिद्धगन्धर्वयुक्तम् । विमलशशिनिभाभिः सर्व एवाप्सरोभिः सह विविधविलासैः स्वर्गसौख्यं लभन्ते
aśubhaśatasahasraṃ te vidhūya prapannāstridivamamarajuṣṭaṃ siddhagandharvayuktam / vimalaśaśinibhābhiḥ sarva evāpsarobhiḥ saha vividhavilāsaiḥ svargasaukhyaṃ labhante