Chapter 198

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मूलस्थानतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तनवत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 198 मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महीपाल भद्रकालीतिसङ्गमम् । शूलतीर्थमिति ख्यातं स्वयं देवेन निर्मितम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe mūlasthānatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptanavatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 198 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahīpāla bhadrakālītisaṅgamam / śūlatīrthamiti khyātaṃ svayaṃ devena nirmitam

पञ्चायतनमध्ये तु तिष्ठते परमेश्वरः । शूलपाणिर्महादेवः सर्वदेवतपूजितः

pañcāyatanamadhye tu tiṣṭhate parameśvaraḥ / śūlapāṇirmahādevaḥ sarvadevatapūjitaḥ

स सङ्गमो नृपश्रेष्ठ नित्यं देवैर्निषेवितः । दर्शनात्तस्य तीर्थस्य स्नानदानाद्विशेषतः

sa saṅgamo nṛpaśreṣṭha nityaṃ devairniṣevitaḥ / darśanāttasya tīrthasya snānadānādviśeṣataḥ

दौर्भाग्यं दुर्निमित्तं च ह्यभिशापो नृपग्रहः । यदन्यद्दुष्कृतं कर्म नश्यते शङ्करो ऽब्रवीत्

daurbhāgyaṃ durnimittaṃ ca hyabhiśāpo nṛpagrahaḥ / yadanyadduṣkṛtaṃ karma naśyate śaṅkaro 'bravīt

युधिष्ठिर उवाच: कथं शूलेश्वरी देवी कथं शूलेश्वरो हरः । प्रथितो नर्मदातीरे एतद्विस्तरतो वद

yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ śūleśvarī devī kathaṃ śūleśvaro haraḥ / prathito narmadātīre etadvistarato vada

मार्कण्डेय उवाच: बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः । वृत्तिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः

mārkaṇḍeya uvāca: babhūva brāhmaṇaḥ kaścinmāṇḍavya iti viśrutaḥ / vṛttimānsarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sthitaḥ

अशोकाश्रममध्यस्थो वृक्षमूले महातपाः । ऊर्ध्वबाहुर्महातेजास्तस्थौ मौनव्रतान्वितः

aśokāśramamadhyastho vṛkṣamūle mahātapāḥ / ūrdhvabāhurmahātejāstasthau maunavratānvitaḥ

तस्य कालेन महता तीव्रे तपसि वर्ततः । तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः

tasya kālena mahatā tīvre tapasi vartataḥ / tamāśramamanuprāptā dasyavo loptrahāriṇaḥ

अनुसर्प्यमाणा बहुभिः पुरुषैर् भरतर्षभ । ते तस्यावसथे लोप्त्रं न्यदधुः कुरुनन्दन

anusarpyamāṇā bahubhiḥ puruṣair bharatarṣabha / te tasyāvasathe loptraṃ nyadadhuḥ kurunandana

निधाय च तदा लीनास्तत्रैवाश्रममण्डले । तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस् तद्रक्षिणां बलम्

nidhāya ca tadā līnāstatraivāśramamaṇḍale / teṣu līneṣvatho śīghraṃ tatas tadrakṣiṇāṃ balam

आजगाम ततो ऽपश्यंस्तम् ऋषिं तस्करानुगाः । तमपृच्छंस्तदा वृत्तं रक्षिणस्तं तपोधनम्

ājagāma tato 'paśyaṃstam ṛṣiṃ taskarānugāḥ / tamapṛcchaṃstadā vṛttaṃ rakṣiṇastaṃ tapodhanam

वद केन पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम । तेन गच्छामहे ब्रह्मन् यथा शीघ्रतरं वयम्

vada kena pathā yātā dasyavo dvijasattama / tena gacchāmahe brahman yathā śīghrataraṃ vayam

तथा तु वचनं तेषां ब्रुवतां स तपोधनः । न किंचिद् वचनं राजन्नवदत्साध्वसाधु वा

tathā tu vacanaṃ teṣāṃ bruvatāṃ sa tapodhanaḥ / na kiṃcid vacanaṃ rājannavadatsādhvasādhu vā

ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वन्तस्तमाश्रमम् । संयम्यैनं ततो राज्ञे सर्वान् दस्यून् न्यवेदयन्

tataste rājapuruṣā vicinvantastamāśramam / saṃyamyainaṃ tato rājñe sarvān dasyūn nyavedayan

तं राजा सहितैश् चोरैर् अन्वशाद् वध्यताम् इति । सम्बध्य तं च तैर् राजञ्छूले प्रोतो महातपाः

taṃ rājā sahitaiś corair anvaśād vadhyatām iti / sambadhya taṃ ca tair rājañchūle proto mahātapāḥ

ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा । प्रतिजग्मुर् महीपाल धनान्यादाय तान्यथ

tataste śūlamāropya taṃ muniṃ rakṣiṇastadā / pratijagmur mahīpāla dhanānyādāya tānyatha

शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता तदा । ध्यायन्देवं त्रिलोकेशं शङ्करं तमुमापतिम्

śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tadā / dhyāyandevaṃ trilokeśaṃ śaṅkaraṃ tamumāpatim

बहुकालं महेशानं मनसाध्याय संस्थितः । निराहारो ऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्यपद्यत

bahukālaṃ maheśānaṃ manasādhyāya saṃsthitaḥ / nirāhāro 'pi viprarṣirmaraṇaṃ nābhyapadyata

धारयामास विप्राणाम् ऋषभः स हृदा हरिम् । शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन कृतं तदा

dhārayāmāsa viprāṇām ṛṣabhaḥ sa hṛdā harim / śūlāgre tapyamānena tapastena kṛtaṃ tadā

सन्तापं परमं जग्मुः श्रुत्वैतन् मुनयो ऽखिलाः । ते रात्रौ शकुना भूत्वा संन्यवर्तन्त भारत

santāpaṃ paramaṃ jagmuḥ śrutvaitan munayo 'khilāḥ / te rātrau śakunā bhūtvā saṃnyavartanta bhārata

दर्शयन्तो मुनेः शक्तिं तमपृच्छन् द्विजोत्तमम् । श्रोतुम् इच्छाम ते ब्रह्मन् किं पापं कृतवानसि

darśayanto muneḥ śaktiṃ tamapṛcchan dvijottamam / śrotum icchāma te brahman kiṃ pāpaṃ kṛtavānasi

श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततः स मुनिशार्दूलस् तान् उवाच तपोधनान् । दोषतः किं गमिष्यामि न हि मे ऽन्यो पराध्यति

śrīmārkaṇḍeya uvāca: tataḥ sa muniśārdūlas tān uvāca tapodhanān / doṣataḥ kiṃ gamiṣyāmi na hi me 'nyo parādhyati

एवमुक्त्वा ततः सर्वान् आचचक्षे ततो मुनिः । मुनयश्च ततो राज्ञे द्वितीये ऽह्नि न्यवेदयन्

evamuktvā tataḥ sarvān ācacakṣe tato muniḥ / munayaśca tato rājñe dvitīye 'hni nyavedayan

राजा तु तमृषिं श्रुत्वा निष्क्रान्तः सह बन्धुभिः । प्रसादयामास तदा शूलस्थम् ऋषिसत्तमम्

rājā tu tamṛṣiṃ śrutvā niṣkrāntaḥ saha bandhubhiḥ / prasādayāmāsa tadā śūlastham ṛṣisattamam

राजोवाच: यन्मया ऽपकृतं तात तवाज्ञानवशाद्बहु । प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुम् अर्हसि

rājovāca: yanmayā 'pakṛtaṃ tāta tavājñānavaśādbahu / prasādaye tvāṃ tatrāhaṃ na me tvaṃ kroddhum arhasi

एवमुक्तस् ततो राज्ञा प्रसादम् अकरोन् मुनिः । कृतप्रसादं राजा तं ततः समवतारयत्

evamuktas tato rājñā prasādam akaron muniḥ / kṛtaprasādaṃ rājā taṃ tataḥ samavatārayat

अवतीर्यमाणस्तु मुनिः शूले मांसत्वम् आगते । अतिसंपीडितो विप्रः शङ्करं मनसागमत्

avatīryamāṇastu muniḥ śūle māṃsatvam āgate / atisaṃpīḍito vipraḥ śaṅkaraṃ manasāgamat

संध्यातः शङ्करस् तेन बहुकालोपवासतः । प्रादुर्भूतो महादेवः शूलं तस्य तथाछिनत्

saṃdhyātaḥ śaṅkaras tena bahukālopavāsataḥ / prādurbhūto mahādevaḥ śūlaṃ tasya tathāchinat

शूलमूलस्थितः शम्भुस्तुष्टः प्राह पुनःपुनः । ब्रूहि किं क्रियतां विप्र सत्त्वस्थानपरायण

śūlamūlasthitaḥ śambhustuṣṭaḥ prāha punaḥpunaḥ / brūhi kiṃ kriyatāṃ vipra sattvasthānaparāyaṇa

अदेयमपि दास्यामि तुष्टो ऽस्म्यद्योमया सह । किं तु सत्यवतां लोके सिद्धिर्न स्याच्च भूयसी

adeyamapi dāsyāmi tuṣṭo 'smyadyomayā saha / kiṃ tu satyavatāṃ loke siddhirna syācca bhūyasī

स्वकर्मणो ऽनुरूपं हि फलं भुञ्जन्ति जन्तवः । शुभेन कर्मणा भूतिर्दुःखं स्यात् पातकेन तु

svakarmaṇo 'nurūpaṃ hi phalaṃ bhuñjanti jantavaḥ / śubhena karmaṇā bhūtirduḥkhaṃ syāt pātakena tu

बहुभेदप्रभिन्नं तु मनुष्येषु विपच्यते । केषां दरिद्रभावेन केषां धनविपत्तिजम्

bahubhedaprabhinnaṃ tu manuṣyeṣu vipacyate / keṣāṃ daridrabhāvena keṣāṃ dhanavipattijam

सन्तत्यभावजं केषां केषांचित् तद्विपर्ययः । तथा दुर्वृत्तितस्तेषां फलमाविर्भवेन् नृणाम्

santatyabhāvajaṃ keṣāṃ keṣāṃcit tadviparyayaḥ / tathā durvṛttitasteṣāṃ phalamāvirbhaven nṛṇām

केषांचित्पुत्रमरणे वियोगात् प्रियमित्रयोः । राजचौराग्नितः केषां दुःखं स्याद्दैवनिर्मितम्

keṣāṃcitputramaraṇe viyogāt priyamitrayoḥ / rājacaurāgnitaḥ keṣāṃ duḥkhaṃ syāddaivanirmitam

तच्छरीरे तु केषांचित्कर्मणा सम्प्रदृश्यते । जराश्च विविधाः केषां दृश्यन्ते व्याधयस् तथा

taccharīre tu keṣāṃcitkarmaṇā sampradṛśyate / jarāśca vividhāḥ keṣāṃ dṛśyante vyādhayas tathā

दृश्यन्ते चाभिशापाश्च पूर्वकर्मानुसंचिताः । कष्टाः कष्टतरावस्था गताः केचिद् अनागसः

dṛśyante cābhiśāpāśca pūrvakarmānusaṃcitāḥ / kaṣṭāḥ kaṣṭatarāvasthā gatāḥ kecid anāgasaḥ

पूर्वकर्मविपाकेन धर्मेण तपसि स्थिताः । दान्ताः स्वदारनिरता भूरिदाः परिपूजकाः

pūrvakarmavipākena dharmeṇa tapasi sthitāḥ / dāntāḥ svadāraniratā bhūridāḥ paripūjakāḥ

ह्रीमन्तो नयसंयुक्ता अन्ये बहुगुणैर् युताः । दुर्गमामापदं प्राप्य निजकर्मसमुद्भवाम्

hrīmanto nayasaṃyuktā anye bahuguṇair yutāḥ / durgamāmāpadaṃ prāpya nijakarmasamudbhavām

न संज्वरन्ति ये मर्त्या धर्मनिन्दां न कुर्वते । इदमेव तपो मत्वा क्षिपन्ति सुविचेतसः

na saṃjvaranti ye martyā dharmanindāṃ na kurvate / idameva tapo matvā kṣipanti suvicetasaḥ

हा भ्रातर्मातः पुत्रेति कष्टेषु न वदन्ति ये । स्मरन्ति मां महेशानमथवा पुष्करेक्षणम्

hā bhrātarmātaḥ putreti kaṣṭeṣu na vadanti ye / smaranti māṃ maheśānamathavā puṣkarekṣaṇam

दुष्कृतं पूर्वजं भोक्तुं ध्रुवं तदुपशाम्यति

duṣkṛtaṃ pūrvajaṃ bhoktuṃ dhruvaṃ tadupaśāmyati

दिनानि यावन्ति वसेत्स कष्टे यथाकृतं चिन्तयद् देवमीशम् । तावन्ति सौम्यानि कृतानि तेन भवन्ति विप्र श्रुतिनोदनैषा

dināni yāvanti vasetsa kaṣṭe yathākṛtaṃ cintayad devamīśam / tāvanti saumyāni kṛtāni tena bhavanti vipra śrutinodanaiṣā

यस्मात्त्वया कष्टगतेन नित्यं स्मृतश्चाहं मनसा पूजितश्च । गौरीसहायस्तेन इहागतो ऽस्मि ब्रूह्यद्य कृत्यं क्रियतां किं नु विप्र

yasmāttvayā kaṣṭagatena nityaṃ smṛtaścāhaṃ manasā pūjitaśca / gaurīsahāyastena ihāgato 'smi brūhyadya kṛtyaṃ kriyatāṃ kiṃ nu vipra

माण्डव्य उवाच: तुष्टो यद्युमया सार्धं वरदो यदि शङ्कर । तदा मे शूलसंस्थस्य संशयं परमं वद

māṇḍavya uvāca: tuṣṭo yadyumayā sārdhaṃ varado yadi śaṅkara / tadā me śūlasaṃsthasya saṃśayaṃ paramaṃ vada

न रुजा मम कापि स्याच्छूलसंप्रोतिते ऽगके । अमृतस्रावि तच्छूलं प्रभावात् कस्य शंस मे

na rujā mama kāpi syācchūlasaṃprotite 'gake / amṛtasrāvi tacchūlaṃ prabhāvāt kasya śaṃsa me

श्रीशूलपाणिर् उवाच: शूलस्थेन त्वया विप्र मनसा चिन्तितो ऽस्मि यत् । अनयानां निहन्ताहं दुःखानां विनिबर्हणः

śrīśūlapāṇir uvāca: śūlasthena tvayā vipra manasā cintito 'smi yat / anayānāṃ nihantāhaṃ duḥkhānāṃ vinibarhaṇaḥ

ध्यातमात्रो ह्यहं विप्र पाताले वापि संस्थितः । शूलमूले त्वहं शम्भुरग्रे देवी स्वयं स्थिता । जगन्माताम्बिका देवी त्वामृतेनान्वपूरयत्

dhyātamātro hyahaṃ vipra pātāle vāpi saṃsthitaḥ / śūlamūle tvahaṃ śambhuragre devī svayaṃ sthitā / jaganmātāmbikā devī tvāmṛtenānvapūrayat

माण्डव्य उवाच: पूर्वमेव स्थितो यस्माच्छूलं व्याप्योमया सह । प्रसादप्रवणो मह्यमिदानीं चानया सह

māṇḍavya uvāca: pūrvameva sthito yasmācchūlaṃ vyāpyomayā saha / prasādapravaṇo mahyamidānīṃ cānayā saha

यस्याः संस्मरणाद् एव दौर्भाग्यं प्रलयं व्रजेत् । न दौर्भाग्यात् परं लोके दुःखाद्दुःखतरं किल

yasyāḥ saṃsmaraṇād eva daurbhāgyaṃ pralayaṃ vrajet / na daurbhāgyāt paraṃ loke duḥkhādduḥkhataraṃ kila

किलैवं श्रूयते गाथा पुराणेषु सुरोत्तम । त्रैलोक्यं दहतस् तुभ्यं सौभाग्यमेकतां गतम्

kilaivaṃ śrūyate gāthā purāṇeṣu surottama / trailokyaṃ dahatas tubhyaṃ saubhāgyamekatāṃ gatam

विष्णोर्वक्षःस्थलं प्राप्य तत्स्थितं चेति नः श्रुतम् । पीतं तद्वक्षसस्त्रस्तदक्षेण परमेष्ठिना

viṣṇorvakṣaḥsthalaṃ prāpya tatsthitaṃ ceti naḥ śrutam / pītaṃ tadvakṣasastrastadakṣeṇa parameṣṭhinā

तस्मात् सतीति संजज्ञ इयमिन्दीवरेक्षणा । यजतस्तस्य देवेश तव मानावखण्डनात्

tasmāt satīti saṃjajña iyamindīvarekṣaṇā / yajatastasya deveśa tava mānāvakhaṇḍanāt

जुहावाग्नौ तु सा देवी ह्यात्मानं प्राणसंज्ञिकम् । आत्मानं भस्मसात्कृत्वा प्रालेयाद्रेस्ततः सुता

juhāvāgnau tu sā devī hyātmānaṃ prāṇasaṃjñikam / ātmānaṃ bhasmasātkṛtvā prāleyādrestataḥ sutā

मेनकायां प्रभो जाता साम्प्रतं या ह्युमाभिधा । अनादिनिधना देवी ह्यप्रतर्क्या सुरेश्वर

menakāyāṃ prabho jātā sāmprataṃ yā hyumābhidhā / anādinidhanā devī hyapratarkyā sureśvara

यदि तुष्टो ऽसि देवेश ह्युमा मे वरदा यदि । उभावप्यत्र वै स्थाने स्थितौ शूलाग्रमूलयोः

yadi tuṣṭo 'si deveśa hyumā me varadā yadi / ubhāvapyatra vai sthāne sthitau śūlāgramūlayoḥ

अवतारो यत्र तत्र संस्थितिं वै ततः कुरु

avatāro yatra tatra saṃsthitiṃ vai tataḥ kuru

श्रीमार्कण्डेय उवाच: तेनैवमुक्ते सहसा कृत्वा भूमण्डलं द्विधा । निःसृतौ शूलमूलाग्राल्लिङ्गार्चाप्रतिरूपिणौ

śrīmārkaṇḍeya uvāca: tenaivamukte sahasā kṛtvā bhūmaṇḍalaṃ dvidhā / niḥsṛtau śūlamūlāgrālliṅgārcāpratirūpiṇau

प्रद्योतयद्दिशः सर्वा लिङ्गं मूले प्रदृश्यते । वामतः प्रतिमा देवी तदा शूलेश्वरी स्थिता

pradyotayaddiśaḥ sarvā liṅgaṃ mūle pradṛśyate / vāmataḥ pratimā devī tadā śūleśvarī sthitā

विलोभयन्ती च जगद्भाति पूरयती दिशः । दृष्ट्वा कृताञ्जलिपुटः स्तुतिं चक्रे द्विजोत्तमः

vilobhayantī ca jagadbhāti pūrayatī diśaḥ / dṛṣṭvā kṛtāñjalipuṭaḥ stutiṃ cakre dvijottamaḥ

माण्डव्य उवाच: त्वमस्य जगतो माता जगत्सौभाग्यदेवता । न त्वया रहितं किंचिद् ब्रह्माण्डे ऽस्ति वरानने

māṇḍavya uvāca: tvamasya jagato mātā jagatsaubhāgyadevatā / na tvayā rahitaṃ kiṃcid brahmāṇḍe 'sti varānane

प्रसादं कुरु धर्मज्ञे मम त्वाज्ञप्तुम् अर्हसि । ईदृशेनैव रूपेण केषु स्थानेषु तिष्ठसि । प्रसादप्रवणा भूत्वा वद तानि महेश्वरि

prasādaṃ kuru dharmajñe mama tvājñaptum arhasi / īdṛśenaiva rūpeṇa keṣu sthāneṣu tiṣṭhasi / prasādapravaṇā bhūtvā vada tāni maheśvari

श्रीदेव्युवाच: सर्वगा सर्वभूतेषु द्रष्टव्या सर्वतो भुवि । सर्वलोकेषु यत्किंचिद्विहितं न मया विना

śrīdevyuvāca: sarvagā sarvabhūteṣu draṣṭavyā sarvato bhuvi / sarvalokeṣu yatkiṃcidvihitaṃ na mayā vinā

तथापि येषु स्थानेषु द्रष्टव्या सिद्धिम् ईप्सुभिः । स्मर्तव्या भूतिकामेन तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः

tathāpi yeṣu sthāneṣu draṣṭavyā siddhim īpsubhiḥ / smartavyā bhūtikāmena tāni vakṣyāmi tattvataḥ

वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषे लिङ्गधारिणी । प्रयागे ललिता देवी कामुका गन्धमादने

vārāṇasyāṃ viśālākṣī naimiṣe liṅgadhāriṇī / prayāge lalitā devī kāmukā gandhamādane

मानसे कुमुदा नाम विश्वकाया तथा ऽपरे । गोमन्ते गोमती नाम मन्दरे कामचारिणी

mānase kumudā nāma viśvakāyā tathā 'pare / gomante gomatī nāma mandare kāmacāriṇī

मदोत्कटा चैत्ररथे हयन्ती हास्तिने पुरे । कान्यकुब्जे स्थिता गौरी रम्भा ह्यमलपर्वते

madotkaṭā caitrarathe hayantī hāstine pure / kānyakubje sthitā gaurī rambhā hyamalaparvate

एकाम्रके कीर्तिमती विश्वां विश्वेश्वरे विदुः । पुष्करे पुरुहूता च केदारे मार्गदायिनी

ekāmrake kīrtimatī viśvāṃ viśveśvare viduḥ / puṣkare puruhūtā ca kedāre mārgadāyinī

नन्दा हिमवतः प्रस्थे गोकर्णे भद्रकर्णिका । स्थानेश्वरे भवानी तु बिल्वके बिल्वपत्त्रिका

nandā himavataḥ prasthe gokarṇe bhadrakarṇikā / sthāneśvare bhavānī tu bilvake bilvapattrikā

श्रीशैले माधवी नाम भद्रे भद्रेश्वरीति च । जया वराहशैले तु कमला कमलालये

śrīśaile mādhavī nāma bhadre bhadreśvarīti ca / jayā varāhaśaile tu kamalā kamalālaye

रुद्रकोट्यां तु कल्याणी काली कालञ्जरे तथा । महालिङ्गे तु कपिला माकोटे मुकुटेश्वरी

rudrakoṭyāṃ tu kalyāṇī kālī kālañjare tathā / mahāliṅge tu kapilā mākoṭe mukuṭeśvarī

शालिग्रामे महादेवी शिवलिङ्गे जलप्रिया । मायापुर्यां कुमारी तु संताने ललिता तथा

śāligrāme mahādevī śivaliṅge jalapriyā / māyāpuryāṃ kumārī tu saṃtāne lalitā tathā

उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला । गयायां विमला नाम मङ्गला पुरुषोत्तमे

utpalākṣī sahasrākṣe hiraṇyākṣe mahotpalā / gayāyāṃ vimalā nāma maṅgalā puruṣottame

विपाशायाममोघाक्षी पाटला पुण्ड्रवर्धने । नारायणी सुपार्श्वे तु त्रिकूटे भद्रसुन्दरी

vipāśāyāmamoghākṣī pāṭalā puṇḍravardhane / nārāyaṇī supārśve tu trikūṭe bhadrasundarī

विपुले विपुला नाम कल्याणी मलयाचले । कोटवी कोटितीर्थेषु सुगन्धा गन्धमादने

vipule vipulā nāma kalyāṇī malayācale / koṭavī koṭitīrtheṣu sugandhā gandhamādane

गोदाश्रमे त्रिसन्ध्या तु गङ्गाद्वारे रतिप्रिया । शिवचण्डे सभानन्दा नन्दिनी देविकातटे

godāśrame trisandhyā tu gaṅgādvāre ratipriyā / śivacaṇḍe sabhānandā nandinī devikātaṭe

रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने । देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी

rukmiṇī dvāravatyāṃ tu rādhā vṛndāvane vane / devakī mathurāyāṃ tu pātāle parameśvarī

चित्रकूटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्यनिवासिनी । सह्याद्रावेकवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चण्डिका

citrakūṭe tathā sītā vindhye vindhyanivāsinī / sahyādrāvekavīrā tu hariścandre tu caṇḍikā

रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती । करवीरे महालक्ष्मी रूपादेवी विनायके

ramaṇā rāmatīrthe tu yamunāyāṃ mṛgāvatī / karavīre mahālakṣmī rūpādevī vināyake

आरोग्या वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी । अभयेत्युष्णतीर्थे तु मृगी वा विन्ध्यकन्दरे

ārogyā vaidyanāthe tu mahākāle maheśvarī / abhayetyuṣṇatīrthe tu mṛgī vā vindhyakandare

माण्डव्ये माण्डुकी नाम स्वाहा माहेश्वरे पुरे । छागलिङ्गे प्रचण्डा तु चण्डिकामरकण्टके

māṇḍavye māṇḍukī nāma svāhā māheśvare pure / chāgaliṅge pracaṇḍā tu caṇḍikāmarakaṇṭake

सोमेश्वरे वरारोहा प्रभासे पुष्करावती । वेदमाता सरस्वत्यां पारा पारातटे मुने

someśvare varārohā prabhāse puṣkarāvatī / vedamātā sarasvatyāṃ pārā pārātaṭe mune

महालये महाभागा पयोष्ण्यां पिङ्गलेश्वरी । सिंहिका कृतशौचे तु कर्तिके चैव शांकरी

mahālaye mahābhāgā payoṣṇyāṃ piṅgaleśvarī / siṃhikā kṛtaśauce tu kartike caiva śāṃkarī

उत्पलावर्तके लोला सुभद्रा शोणसङ्गमे । मता सिद्धवटे लक्ष्मीस् तरंगा भारताश्रमे

utpalāvartake lolā subhadrā śoṇasaṅgame / matā siddhavaṭe lakṣmīs taraṃgā bhāratāśrame

जालन्धरे विश्वमुखी तारा किष्किन्धपर्वते । देवदारुवने पुष्टिर्मेधा काश्मीरमण्डले

jālandhare viśvamukhī tārā kiṣkindhaparvate / devadāruvane puṣṭirmedhā kāśmīramaṇḍale

भीमादेवी हिमाद्रौ तु पुष्टिर्वस्त्रेश्वरे तथा । कपालमोचने शुद्धिर्माता कायावरोहणे

bhīmādevī himādrau tu puṣṭirvastreśvare tathā / kapālamocane śuddhirmātā kāyāvarohaṇe

शङ्खोद्धारे ध्वनिर्नाम धृतिः पिण्डारके तथा । काला तु चन्द्रभागायामच्छोदे शक्तिधारिणी

śaṅkhoddhāre dhvanirnāma dhṛtiḥ piṇḍārake tathā / kālā tu candrabhāgāyāmacchode śaktidhāriṇī

वेणायाममृता नाम बदर्यामुर्वशी तथा । ओषधी चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका

veṇāyāmamṛtā nāma badaryāmurvaśī tathā / oṣadhī cottarakurau kuśadvīpe kuśodakā

मन्मथा हेमकूटे तु कुमुदे सत्यवादिनी । अश्वत्थे वन्दिनीका तु निधिर्वैश्रवणालये

manmathā hemakūṭe tu kumude satyavādinī / aśvatthe vandinīkā tu nidhirvaiśravaṇālaye

गायत्री वेदवदने पार्वती शिवसन्निधौ । देवलोके तथेन्द्राणी ब्रह्मास्ये तु सरस्वती

gāyatrī vedavadane pārvatī śivasannidhau / devaloke tathendrāṇī brahmāsye tu sarasvatī

सूर्यबिम्बे प्रभा नाम मात्ःणां वैष्णवी मता । अरुन्धती सतीनां तु रामासु च तिलोत्तमा

sūryabimbe prabhā nāma mātḥṇāṃ vaiṣṇavī matā / arundhatī satīnāṃ tu rāmāsu ca tilottamā

चित्रे ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्वशरीरिणाम् । शूलेश्वरी भृगुक्षेत्रे भृगौ सौभाग्यसुन्दरी

citre brahmakalā nāma śaktiḥ sarvaśarīriṇām / śūleśvarī bhṛgukṣetre bhṛgau saubhāgyasundarī

एतदुद्देशतः प्रोक्तं नामाष्टशतमुत्तमम् । अष्टोत्तरं च तीर्थानां शतमेतद् उदाहृतम्

etaduddeśataḥ proktaṃ nāmāṣṭaśatamuttamam / aṣṭottaraṃ ca tīrthānāṃ śatametad udāhṛtam

इदमेव परं विप्र सर्वेषां तु भविष्यति । पठत्यष्टोत्तरशतं नाम्नां यः शिवसन्निधौ

idameva paraṃ vipra sarveṣāṃ tu bhaviṣyati / paṭhatyaṣṭottaraśataṃ nāmnāṃ yaḥ śivasannidhau

स मुच्यते नरः पापैः प्राप्नोति स्त्रियमीप्सिताम् । स्नात्वा नारी तृतीयायां मां समभ्यर्च्य भक्तितः

sa mucyate naraḥ pāpaiḥ prāpnoti striyamīpsitām / snātvā nārī tṛtīyāyāṃ māṃ samabhyarcya bhaktitaḥ

न सा स्याद्दुःखिनी जातु मत्प्रभावान्नरोत्तम । नित्यं मद्दर्शने नारी नियताया भविष्यति

na sā syādduḥkhinī jātu matprabhāvānnarottama / nityaṃ maddarśane nārī niyatāyā bhaviṣyati

पतिपुत्रकृतं दुःखं न सा प्राप्स्यति कर्हिचित् । मदालये तु या नारी तुलापुरुषसंज्ञितम्

patiputrakṛtaṃ duḥkhaṃ na sā prāpsyati karhicit / madālaye tu yā nārī tulāpuruṣasaṃjñitam

सम्पूज्य मण्डयेद् देवांल्लोकपालांश्च साग्निकान् । सपत्नीकान्द्विजान्पूज्य वासोभिर् भूषणैस् तथा

sampūjya maṇḍayed devāṃllokapālāṃśca sāgnikān / sapatnīkāndvijānpūjya vāsobhir bhūṣaṇais tathā

भूतेभ्यस् तु बलिं दद्यादृत्विग्भिः सह देशिकः । ततः प्रदक्षिणीकृत्य तुलामित्यभिमन्त्रयेत्

bhūtebhyas tu baliṃ dadyādṛtvigbhiḥ saha deśikaḥ / tataḥ pradakṣiṇīkṛtya tulāmityabhimantrayet

शुचिरक्ताम्बरो वा स्याद् गृहीत्वा कुसुमाञ्जलिम् । नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं परमा स्थिता

śuciraktāmbaro vā syād gṛhītvā kusumāñjalim / namaste sarvadevānāṃ śaktistvaṃ paramā sthitā

साक्षिभूता जगद्धात्री निर्मिता विश्वयोनिना । त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणमिह कीर्तिता

sākṣibhūtā jagaddhātrī nirmitā viśvayoninā / tvaṃ tule sarvabhūtānāṃ pramāṇamiha kīrtitā

कराभ्यां बद्धमुष्टिभ्यामास्ते पश्यन्नुमामुखम् । ततो ऽपरे तुलाभागेन्यसेयुर् द्विजपुंगवाः

karābhyāṃ baddhamuṣṭibhyāmāste paśyannumāmukham / tato 'pare tulābhāgenyaseyur dvijapuṃgavāḥ

द्रव्यमष्टविधं तत्र ह्यात्मवित्तानुसारतः । मन्दशभूते विप्रेन्द्र पृथिव्यां यदधिष्ठितम्

dravyamaṣṭavidhaṃ tatra hyātmavittānusārataḥ / mandaśabhūte viprendra pṛthivyāṃ yadadhiṣṭhitam

सुवर्णं चैव निष्पावांस्तथा राजिकुसुम्भकम् । तृणराजेन्दुलवणं कुङ्कुमं तु तथाष्टमम्

suvarṇaṃ caiva niṣpāvāṃstathā rājikusumbhakam / tṛṇarājendulavaṇaṃ kuṅkumaṃ tu tathāṣṭamam

एषामेकतमं कुर्याद् यथा वित्तानुसारतः । साम्यादभ्यधिकं यावत् काञ्चनादि भवेद्द्विज

eṣāmekatamaṃ kuryād yathā vittānusārataḥ / sāmyādabhyadhikaṃ yāvat kāñcanādi bhaveddvija

तावत्तिष्ठेन्नरो नारी पश्चादिदमुदीरयेत् । नमो नमस्ते ललिते तुलापुरुषसंज्ञिते

tāvattiṣṭhennaro nārī paścādidamudīrayet / namo namaste lalite tulāpuruṣasaṃjñite

त्वमुमे तारयस्वास्मानस्मात्संसारकर्दमात् । ततो ऽवतीर्य मुरवे पूर्वमर्द्धं निवेदयेत्

tvamume tārayasvāsmānasmātsaṃsārakardamāt / tato 'vatīrya murave pūrvamarddhaṃ nivedayet

ऋत्विग्भ्यो ऽपरमर्द्धं च दद्यादुदकपूर्वकम् । तेभ्यो लब्धा ततो ऽनुज्ञां दद्याद् अन्येषु चार्थिषु

ṛtvigbhyo 'paramarddhaṃ ca dadyādudakapūrvakam / tebhyo labdhā tato 'nujñāṃ dadyād anyeṣu cārthiṣu

सपत्नीकं गुरुं रक्तवाससी परिधापयेत् । अन्यांश्च ऋत्विजः शक्त्या गुरुं केयूरकङ्कणैः

sapatnīkaṃ guruṃ raktavāsasī paridhāpayet / anyāṃśca ṛtvijaḥ śaktyā guruṃ keyūrakaṅkaṇaiḥ

शुक्लां गां क्षीरिणीं दद्याल्ललिता प्रीयतामिति । अनेन विधिना या तु कुर्यान्नारी ममालये

śuklāṃ gāṃ kṣīriṇīṃ dadyāllalitā prīyatāmiti / anena vidhinā yā tu kuryānnārī mamālaye

मत्तुल्या सा भवेद्राज्ञां तेजसा श्रीरिवामला । सावित्रीव च सौन्दर्ये जन्मानि दश पञ्च च

mattulyā sā bhavedrājñāṃ tejasā śrīrivāmalā / sāvitrīva ca saundarye janmāni daśa pañca ca

श्रीमार्कण्डेय उवाच: एवं निशम्य वचनं गौर्या द्विजवरोत्तमः । नमस्कृत्य जगामाशु धर्मराज निवेशनम्

śrīmārkaṇḍeya uvāca: evaṃ niśamya vacanaṃ gauryā dvijavarottamaḥ / namaskṛtya jagāmāśu dharmarāja niveśanam

तदा प्रभृति तत्तीर्थं ख्यातं शूलेश्वरीति च । तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः

tadā prabhṛti tattīrthaṃ khyātaṃ śūleśvarīti ca / tasmiṃstīrthe tu yaḥ snātvā tarpayetpitṛdevatāḥ

ब्राह्मणान् अन्नवासोभिः पिण्डैः पितृपितामहान् । भक्तोपहारैर्देवेशमुमया सह शङ्करं

brāhmaṇān annavāsobhiḥ piṇḍaiḥ pitṛpitāmahān / bhaktopahārairdeveśamumayā saha śaṅkaraṃ

धूपगुग्गुलदानैश्च दीपदानैः सुबोधितैः । सर्वपापविनिर्मुक्तः स गच्छेच्छिवसन्निधिम्

dhūpagugguladānaiśca dīpadānaiḥ subodhitaiḥ / sarvapāpavinirmuktaḥ sa gacchecchivasannidhim

तस्मिंस्तीर्थे तु यः कश्चिद् अभियुक्तो नरेश्वर । अम्भिशापि तथा स्नातस्त्रिदिनं मुच्यते नरः

tasmiṃstīrthe tu yaḥ kaścid abhiyukto nareśvara / ambhiśāpi tathā snātastridinaṃ mucyate naraḥ

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रौ जागर्ति यो नरः । उपवासपरः शुद्धः शिवं सम्पूजयेन्नरः । प्रमुच्य पापसंमोहं रुद्रलोकं स गच्छति

kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ rātrau jāgarti yo naraḥ / upavāsaparaḥ śuddhaḥ śivaṃ sampūjayennaraḥ / pramucya pāpasaṃmohaṃ rudralokaṃ sa gacchati

त्रिनेत्रश्च चतुर्बाहुः साक्षाद्रुद्रो ऽपरः । क्रीडते देवकन्याभिर्यावच्चन्द्रार्कतारकम्

trinetraśca caturbāhuḥ sākṣādrudro 'paraḥ / krīḍate devakanyābhiryāvaccandrārkatārakam