Rएवाखण्ड ओf थे Vआयुपुराण RKV अध्याय 1 श्रीगणेशाय नमः
Revākhaṇḍa of the Vāyupurāṇa RKV adhyāya 1 śrīgaṇeśāya namaḥ
ओं नमः श्रीपुरुषोत्तमाय । ओं नमः श्रीनर्मदायै । ओं नमो हरिहरहिरण्यगर्भेभ्यो नमो व्यासवाल्मीकिशुकपराशरेभ्यो नमो गुरुगोब्राह्मणेभ्यः । ओं मज्जन्मातङ्गगण्डच्युतमदमदिरामोदमत्तालिमालं स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत् कुङ्कुमासङ्गपिङ्गम् । सायं प्रातर्मुनीनां कुसुमचयसमाच्छन्नतीरस्थवृक्षं पायाद्वो नर्मदाम्भः करिमकरकराक्रान्तरहंस्तरंगम्
oṃ namaḥ śrīpuruṣottamāya / oṃ namaḥ śrīnarmadāyai / oṃ namo hariharahiraṇyagarbhebhyo namo vyāsavālmīkiśukaparāśarebhyo namo gurugobrāhmaṇebhyaḥ / oṃ majjanmātaṅgagaṇḍacyutamadamadirāmodamattālimālaṃ snānaiḥ siddhāṅganānāṃ kucayugavigalat kuṅkumāsaṅgapiṅgam / sāyaṃ prātarmunīnāṃ kusumacayasamācchannatīrasthavṛkṣaṃ pāyādvo narmadāmbhaḥ karimakarakarākrāntarahaṃstaraṃgam
उभयतटपुण्यतीर्था प्रक्षालितसकलललोकदुरितौघा । देवमुनिमनुजवन्द्या हरतु सदा नर्मदा दुरितम्
ubhayataṭapuṇyatīrthā prakṣālitasakalalalokaduritaughā / devamunimanujavandyā haratu sadā narmadā duritam
नाशयतु दुरितमखिलं भूतं भव्यं भवच्च भुवि भविनाम् । सकलपवित्रि तव सुधा पुण्यजला नर्मदा भवति
nāśayatu duritamakhilaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca bhuvi bhavinām / sakalapavitri tava sudhā puṇyajalā narmadā bhavati
तटपुलिनं शिवदेवा यस्या यतयो ऽपि कामयन्ते वा । मुनिनिवहविहितसेवा शिवाय मम जायतां रेवा
taṭapulinaṃ śivadevā yasyā yatayo 'pi kāmayante vā / muninivahavihitasevā śivāya mama jāyatāṃ revā
नारायणं नमस्कृत्वा नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
nārāyaṇaṃ namaskṛtvā naraṃ caiva narottamam / devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
नैमिषे पुण्यनिलये नानाऋषिनिषेविते । शौनकः सत्रमासीनः सूत पप्रच्छ विस्तरात्
naimiṣe puṇyanilaye nānāṛṣiniṣevite / śaunakaḥ satramāsīnaḥ sūta papraccha vistarāt
मन्ये ऽहं धर्मनैपुण्यं त्वयि सूत सदार्चितम् । पुण्यामृतकथावक्ता व्याससशिष्यस्त्वमेव हि
manye 'haṃ dharmanaipuṇyaṃ tvayi sūta sadārcitam / puṇyāmṛtakathāvaktā vyāsasaśiṣyastvameva hi
अतस्त्वां परिपृच्छामि धर्मतीर्थाश्रयं कवे । बहूनि सन्ति तीर्थानि बहुशो मे श्रुतानि च
atastvāṃ paripṛcchāmi dharmatīrthāśrayaṃ kave / bahūni santi tīrthāni bahuśo me śrutāni ca
श्रुता दिव्यनदी ब्राह्मी तथा विष्णुनदी मया । तृतीया न मया क्वापि श्रुता रौद्री सरिद्वरा
śrutā divyanadī brāhmī tathā viṣṇunadī mayā / tṛtīyā na mayā kvāpi śrutā raudrī saridvarā
तां वेदगर्भां विख्यातां विबुधौघाभिवन्दिताम् । वद मे त्वं महाप्राज्ञ तीर्थपूगपरिष्कृताम्
tāṃ vedagarbhāṃ vikhyātāṃ vibudhaughābhivanditām / vada me tvaṃ mahāprājña tīrthapūgapariṣkṛtām
कं देशम् आश्रिता रेवा कथं श्रीरुद्रसंभवा । तत्संश्रितानि तीर्थानि यानि तानि वदस्व मे
kaṃ deśam āśritā revā kathaṃ śrīrudrasaṃbhavā / tatsaṃśritāni tīrthāni yāni tāni vadasva me
सूत उवाच: साधु पृष्टं कुलपते चरित्रं नर्मदाश्रितम् । चित्रं पवित्रं दोषघ्नं श्रुतमुक्तं च सत्तम
sūta uvāca: sādhu pṛṣṭaṃ kulapate caritraṃ narmadāśritam / citraṃ pavitraṃ doṣaghnaṃ śrutamuktaṃ ca sattama
वेदोपवेदवेदाङ्गादीन्यभिव्यस्य पूरितः । अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवतीसुतः
vedopavedavedāṅgādīnyabhivyasya pūritaḥ / aṣṭādaśapurāṇānāṃ vaktā satyavatīsutaḥ
तं नमस्कृत्य वक्ष्यामि पुराणानि यथाक्रमम् । येषाम् अभिव्याहरणाद् अभिवृद्धिर् वृषायुषोः
taṃ namaskṛtya vakṣyāmi purāṇāni yathākramam / yeṣām abhivyāharaṇād abhivṛddhir vṛṣāyuṣoḥ
श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां चक्षुषी परिकीर्तिते । काणस्तत्रैकया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः
śrutiḥ smṛtiśca viprāṇāṃ cakṣuṣī parikīrtite / kāṇastatraikayā hīno dvābhyāmandhaḥ prakīrtitaḥ
श्रुतिस्मृतिपुराणानि विदुषां लोचनत्रयम् । यस्त्रिभिर्नयनैः पश्येत् सो ऽंशो माहेश्वरो मतः
śrutismṛtipurāṇāni viduṣāṃ locanatrayam / yastribhirnayanaiḥ paśyet so 'ṃśo māheśvaro mataḥ
आत्मनो वेदविद्या च ईश्वरेण विनिर्मिता । शौनकीया च पौराणी धर्मशास्त्रात्मिका च या
ātmano vedavidyā ca īśvareṇa vinirmitā / śaunakīyā ca paurāṇī dharmaśāstrātmikā ca yā
तिस्रो विद्या इमा मुख्याः सर्वशास्त्रविनिर्णये । पुराणं पञ्चमो वेद इति ब्रह्मानुशासनम्
tisro vidyā imā mukhyāḥ sarvaśāstravinirṇaye / purāṇaṃ pañcamo veda iti brahmānuśāsanam
यो न वेद पुराणं हि न स वेदात्र किंचन । कतमः स हि धर्मो ऽस्ति किं वा ज्ञानं तथाविधम्
yo na veda purāṇaṃ hi na sa vedātra kiṃcana / katamaḥ sa hi dharmo 'sti kiṃ vā jñānaṃ tathāvidham
अन्यद्वा तत्किमत्राह पुराणे यन्न दृश्यते । वेदाः प्रतिष्ठिताः पूर्वं पुराणे नात्र संशयः
anyadvā tatkimatrāha purāṇe yanna dṛśyate / vedāḥ pratiṣṭhitāḥ pūrvaṃ purāṇe nātra saṃśayaḥ
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणैश्च कृतोऽयं निश्चयः पुरा
bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ pratariṣyati / itihāsapurāṇaiśca kṛto'yaṃ niścayaḥ purā
आत्मा पुराणं वेदानां पृथगंगानि तानि षट् । यच्च दृष्टं हि वेदेषु तद्दृष्टं स्मृतिभिः किल
ātmā purāṇaṃ vedānāṃ pṛthagaṃgāni tāni ṣaṭ / yacca dṛṣṭaṃ hi vedeṣu taddṛṣṭaṃ smṛtibhiḥ kila
उभाभ्यां यत्तु दृष्टं हि तत्पुराणेषु गीयते । पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणः स्मृतम्
ubhābhyāṃ yattu dṛṣṭaṃ hi tatpurāṇeṣu gīyate / purāṇaṃ sarvaśāstrāṇāṃ prathamaṃ brahmaṇaḥ smṛtam
अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः । पुराणमेकमेवासीद् अस्मिन् कल्पान्तरे मुने
anantaraṃ ca vaktrebhyo vedāstasya vinirgatāḥ / purāṇamekamevāsīd asmin kalpāntare mune
त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम् । स्मृत्वा जगाद च मुनीन्प्रति देवश्चतुर्मुखः
trivargasādhanaṃ puṇyaṃ śatakoṭipravistaram / smṛtvā jagāda ca munīnprati devaścaturmukhaḥ
प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः । कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य ततो मुनिः
pravṛttiḥ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇasyābhavattataḥ / kālenāgrahaṇaṃ dṛṣṭvā purāṇasya tato muniḥ
व्यासरूपं विभुः कृत्वा संहरेत्स युगे युगे । अष्टलक्षप्रमाणे तु द्वापरे द्वापरे सदा
vyāsarūpaṃ vibhuḥ kṛtvā saṃharetsa yuge yuge / aṣṭalakṣapramāṇe tu dvāpare dvāpare sadā
तदष्टादशधा कृत्वा भूलोके ऽस्मिन् प्रभाष्यते । अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्
tadaṣṭādaśadhā kṛtvā bhūloke 'smin prabhāṣyate / adyāpi devaloke tacchatakoṭipravistaram
तथात्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण निवेशितम् । पुराणानि दशाष्टौ च साम्प्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि शृणु त्वमृषिसत्तम
tathātra caturlakṣaṃ saṃkṣepeṇa niveśitam / purāṇāni daśāṣṭau ca sāmprataṃ tadihocyate / nāmatastāni vakṣyāmi śṛṇu tvamṛṣisattama
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam
ब्राह्मं पुराणं तत्राद्यं संहितायां विभूषितम् । श्लोकानां दशसाहस्रं नानापुण्यकथायुतम्
brāhmaṃ purāṇaṃ tatrādyaṃ saṃhitāyāṃ vibhūṣitam / ślokānāṃ daśasāhasraṃ nānāpuṇyakathāyutam
पाद्मं च पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि निगद्यते । तृतीयं वैष्णवंनाम त्रयोविंशतिसंख्यया
pādmaṃ ca pañcapañcāśatsahasrāṇi nigadyate / tṛtīyaṃ vaiṣṇavaṃnāma trayoviṃśatisaṃkhyayā
चतुर्थं वायुना प्रोक्तं वायवीयमिति स्मृतम् । शिवभक्तिसमायोगाच्छैवं तच्चापराख्यया
caturthaṃ vāyunā proktaṃ vāyavīyamiti smṛtam / śivabhaktisamāyogācchaivaṃ taccāparākhyayā
चतुर्विंशतिसंख्यातं सहस्राणि तु शौनक । चतुर्भिः पर्वभिः प्रोक्तं भविष्यं पञ्चमं तथा
caturviṃśatisaṃkhyātaṃ sahasrāṇi tu śaunaka / caturbhiḥ parvabhiḥ proktaṃ bhaviṣyaṃ pañcamaṃ tathā
चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्च शतानि तत् । मार्कण्डं नवसाहस्रं षष्ठं तत्परिकीर्तितम्
caturdaśasahasrāṇi tathā pañca śatāni tat / mārkaṇḍaṃ navasāhasraṃ ṣaṣṭhaṃ tatparikīrtitam
आग्नेयं सप्तमं प्रोक्तं सहस्राणि तु षोडश । अष्टमं नारदीयं तु प्रोक्तं वै पञ्चविंशतिः
āgneyaṃ saptamaṃ proktaṃ sahasrāṇi tu ṣoḍaśa / aṣṭamaṃ nāradīyaṃ tu proktaṃ vai pañcaviṃśatiḥ
नवमं भगवन्नाम भागद्वयविभूषितम् । तदष्टादशसाहस्रं प्रोच्यते ग्रन्थसंख्यया
navamaṃ bhagavannāma bhāgadvayavibhūṣitam / tadaṣṭādaśasāhasraṃ procyate granthasaṃkhyayā
दशमं ब्रह्मवैवर्तं तावत्संख्यम् इहोच्यते । लैङ्गमेकादशं ज्ञेयं तथैकादशसंख्यया
daśamaṃ brahmavaivartaṃ tāvatsaṃkhyam ihocyate / laiṅgamekādaśaṃ jñeyaṃ tathaikādaśasaṃkhyayā
भागद्वयं विरचितं तल्लिङ्गमृषिपुंगव । चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं द्वादशं विदुः
bhāgadvayaṃ viracitaṃ talliṅgamṛṣipuṃgava / caturviṃśatisāhasraṃ vārāhaṃ dvādaśaṃ viduḥ
विभक्तं सप्तभिः खण्डैः स्कान्दं भाग्यवतां वर । तदेकाशीतिसाहस्रं संख्यया वै निरूपितम्
vibhaktaṃ saptabhiḥ khaṇḍaiḥ skāndaṃ bhāgyavatāṃ vara / tadekāśītisāhasraṃ saṃkhyayā vai nirūpitam
ततस्तु वामनं नाम चतुर्दशतमं स्मृतम् । संख्यया दशसाहस्रं प्रोक्तं कुलपते पुरा
tatastu vāmanaṃ nāma caturdaśatamaṃ smṛtam / saṃkhyayā daśasāhasraṃ proktaṃ kulapate purā
कौर्मं पञ्चदशं प्राहुर् भागद्वयविभूषितम् । दशसप्तसहस्राणि पुरा सांख्यपते कलौ
kaurmaṃ pañcadaśaṃ prāhur bhāgadvayavibhūṣitam / daśasaptasahasrāṇi purā sāṃkhyapate kalau
मात्स्यं मत्स्येन यत्प्रोक्तं मनवे षोडशं क्रमात् । तच्चतुर्दशसाहस्रं संख्यया वदतां वर
mātsyaṃ matsyena yatproktaṃ manave ṣoḍaśaṃ kramāt / taccaturdaśasāhasraṃ saṃkhyayā vadatāṃ vara
गारुडं सप्तदशमं स्मृतं चैकोनविंशतिः । अष्टादशं तु ब्रह्माण्डं भागद्वयविभूषितम्
gāruḍaṃ saptadaśamaṃ smṛtaṃ caikonaviṃśatiḥ / aṣṭādaśaṃ tu brahmāṇḍaṃ bhāgadvayavibhūṣitam
तच्च द्वादशसाहस्रं शतमष्टसमन्वितम् । तथैवोपपुराणानि यानि चोक्तानि वेधसा
tacca dvādaśasāhasraṃ śatamaṣṭasamanvitam / tathaivopapurāṇāni yāni coktāni vedhasā
इदं ब्रह्मपुराणस्य सुलभं सौरमुत्तमम् । संहिताद्वयसंयुक्तं पुण्यं शिवकथाश्रयम्
idaṃ brahmapurāṇasya sulabhaṃ sauramuttamam / saṃhitādvayasaṃyuktaṃ puṇyaṃ śivakathāśrayam
आद्या सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूर्यभाषिता । सनत्कुमारनाम्ना हि तद्विख्यातं महामुने
ādyā sanatkumāroktā dvitīyā sūryabhāṣitā / sanatkumāranāmnā hi tadvikhyātaṃ mahāmune
द्वितीयं नारसिंहं च पुराणे पाद्मसंज्ञिते । शौकेयं हि तृतीयं तु पुराणे वैष्णवे मतम्
dvitīyaṃ nārasiṃhaṃ ca purāṇe pādmasaṃjñite / śaukeyaṃ hi tṛtīyaṃ tu purāṇe vaiṣṇave matam
बार्हस्पत्यं चतुर्थं च वायव्यं संमतं सदा । दौर्वाससं पञ्चमं च स्मृतं भागवते सदा
bārhaspatyaṃ caturthaṃ ca vāyavyaṃ saṃmataṃ sadā / daurvāsasaṃ pañcamaṃ ca smṛtaṃ bhāgavate sadā
भविष्ये नारदोक्तं च सूरिभिः कथितं पुरा । कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम्
bhaviṣye nāradoktaṃ ca sūribhiḥ kathitaṃ purā / kāpilaṃ mānavaṃ caiva tathaivośanaseritam
ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाद्वयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम्
brahmāṇḍaṃ vāruṇaṃ cātha kālikādvayameva ca / māheśvaraṃ tathā sāmbaṃ sauraṃ sarvārthasaṃcayam
पाराशरं भागवतं कौर्मं चाष्टादशं क्रमात् । एतान्युपपुराणानि मयोक्तानि यथाक्रमम्
pārāśaraṃ bhāgavataṃ kaurmaṃ cāṣṭādaśaṃ kramāt / etānyupapurāṇāni mayoktāni yathākramam
पुराणसंहितामेतां यः पठेद्वा शृणोति च । सो ऽनन्तपुण्यभागी स्यान्मृतो ब्रह्मपुरं व्रजेत्
purāṇasaṃhitāmetāṃ yaḥ paṭhedvā śṛṇoti ca / so 'nantapuṇyabhāgī syānmṛto brahmapuraṃ vrajet