॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पुङ्खिलतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम दशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 211 श्रीमार्कण्डेय उवाच: आश्चर्यभूतं लोकस्य देवदेवेन यत्कृतम् । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि नर्मदातटवासिनाम्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe puṅkhilatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma daśottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 211 śrīmārkaṇḍeya uvāca: āścaryabhūtaṃ lokasya devadevena yatkṛtam / tatte sarvaṃ pravakṣyāmi narmadātaṭavāsinām
द्विजान् सुकृत्पणान् देवः कुष्ठी भूत्वा ययाच ह । श्राद्धकाले तु सम्प्राप्ते रक्तगन्धानुलेपनः
dvijān sukṛtpaṇān devaḥ kuṣṭhī bhūtvā yayāca ha / śrāddhakāle tu samprāpte raktagandhānulepanaḥ
स्रवद्बुद्बुदगात्रस्तु मक्षिकाकृमिसंवृतः । दुश्चर्मा दुर्मुखो गन्धी प्रस्खलंश्च पदे पदे
sravadbudbudagātrastu makṣikākṛmisaṃvṛtaḥ / duścarmā durmukho gandhī praskhalaṃśca pade pade
ब्राह्मणावसथं गत्वा स्खलन्द्वारे ऽब्रवीद् इदम् । भोभो गृहपते त्वद्य ब्राह्मणैः सह भोजनम्
brāhmaṇāvasathaṃ gatvā skhalandvāre 'bravīd idam / bhobho gṛhapate tvadya brāhmaṇaiḥ saha bhojanam
त्वद्गृहे कर्तुम् इच्छामि ह्येभिः सह सुसंस्कृतम् । ततस्तं ब्रह्माणं दृष्ट्वा यजमानसमन्विताः
tvadgṛhe kartum icchāmi hyebhiḥ saha susaṃskṛtam / tatastaṃ brahmāṇaṃ dṛṣṭvā yajamānasamanvitāḥ
स्रवन्तं सर्वगात्रेषु धिग् धिग् इत्येवम् अब्रुवन् । निर्गच्छस्वाशु दुर्गन्ध गृहाच्छीघ्रं द्विजाधम
sravantaṃ sarvagātreṣu dhig dhig ityevam abruvan / nirgacchasvāśu durgandha gṛhācchīghraṃ dvijādhama
अभोज्यमेतत्सर्वेषां दर्शनात् तव सत्कृतम् । एवमेव तथेत्युक्त्वा देवदेवो महेश्वरः
abhojyametatsarveṣāṃ darśanāt tava satkṛtam / evameva tathetyuktvā devadevo maheśvaraḥ
जगामाकाशममलं दृश्यमानो द्विजोत्तमैः । गते चादर्शनं देवे स्नात्वाभ्युक्ष्य समन्ततः
jagāmākāśamamalaṃ dṛśyamāno dvijottamaiḥ / gate cādarśanaṃ deve snātvābhyukṣya samantataḥ
भुञ्जते ऽस्म द्विजा राजन्यावत् पात्रे पृथक्पृथक् । यत्रयत्र च पश्यन्ति तत्रतत्र कृमिर्बहुः
bhuñjate 'sma dvijā rājanyāvat pātre pṛthakpṛthak / yatrayatra ca paśyanti tatratatra kṛmirbahuḥ
दृष्ट्वा विस्मयमापन्नाः सर्वे किमिति चाब्रुवन् । ततः कश्चिद् उवाचेदं ब्राह्मणो गुणवानजः
dṛṣṭvā vismayamāpannāḥ sarve kimiti cābruvan / tataḥ kaścid uvācedaṃ brāhmaṇo guṇavānajaḥ
योगीन्द्रः शङ्कया तत्र बहुविप्रसमागमे । यो ऽत्र पूर्वं समायातः स योगी परमेश्वरः
yogīndraḥ śaṅkayā tatra bahuviprasamāgame / yo 'tra pūrvaṃ samāyātaḥ sa yogī parameśvaraḥ
तस्येदं क्रीडितं मन्ये भर्त्सितस्य विपाकजम् । फलं भवति नान्यस्य ह्यतिथेः शास्त्रनिश्चयात्
tasyedaṃ krīḍitaṃ manye bhartsitasya vipākajam / phalaṃ bhavati nānyasya hyatitheḥ śāstraniścayāt
सम्पूज्य परमात्मा वै ह्यतिथिश्च विशेषतः । श्राद्धकाले तु सम्प्राप्तम् अतिथिं यो न पूजयेत्
sampūjya paramātmā vai hyatithiśca viśeṣataḥ / śrāddhakāle tu samprāptam atithiṃ yo na pūjayet
पिशाचा राक्षसास्तस्य तद्विलुम्पन्त्यसंशयम् । रूपान्वितं विरूपं वा मलिनं मलिनाम्बरम्
piśācā rākṣasāstasya tadvilumpantyasaṃśayam / rūpānvitaṃ virūpaṃ vā malinaṃ malināmbaram
योगीन्द्रं श्वपचं वापि अतिथिं न विचारयेत् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यजमानपुरोगमाः
yogīndraṃ śvapacaṃ vāpi atithiṃ na vicārayet / tacchrutvā vacanaṃ tasya yajamānapurogamāḥ
ब्राह्मणा द्विजमन्वेष्टुं धाविताः सर्वतोदिशम् । तावत् कथंचित् केनापि गहनं वनमाश्रितः
brāhmaṇā dvijamanveṣṭuṃ dhāvitāḥ sarvatodiśam / tāvat kathaṃcit kenāpi gahanaṃ vanamāśritaḥ
दृष्टो दृष्ट इति प्रोक्तं तेन ते सर्व आगताः । ततः पश्यन्ति तं विप्रं स्थाणुवन्निश्चलं स्थितम्
dṛṣṭo dṛṣṭa iti proktaṃ tena te sarva āgatāḥ / tataḥ paśyanti taṃ vipraṃ sthāṇuvanniścalaṃ sthitam
क्रन्दते न चलति स्पन्दते न च पश्यति । जल्पन्ति करुणं केचित् स्तुवन्ति च तथापरे
krandate na calati spandate na ca paśyati / jalpanti karuṇaṃ kecit stuvanti ca tathāpare
वाग्भिः सततम् इष्टाभिः स्तूयमानस्त्रिलोचनः । क्षुधार्दितानां देवेश ब्राह्मणानां विशेषतः । विनष्टमन्नं सर्वेषां पुनः संकर्तुम् अर्हसि
vāgbhiḥ satatam iṣṭābhiḥ stūyamānastrilocanaḥ / kṣudhārditānāṃ deveśa brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ / vinaṣṭamannaṃ sarveṣāṃ punaḥ saṃkartum arhasi
श्रुत्वा तु वचनं तेषां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर । परया कृपया देवः प्रसन्नस् तान् उवाच ह
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira / parayā kṛpayā devaḥ prasannas tān uvāca ha
मया प्रसन्नेन महानुभावास्तदेव वो ऽन्नं विहितं सुधेव । भुञ्जन्तु विप्राः सह बन्धुभृत्यैर् अर्चन्तु नित्यं मम मण्डलं च
mayā prasannena mahānubhāvāstadeva vo 'nnaṃ vihitaṃ sudheva / bhuñjantu viprāḥ saha bandhubhṛtyair arcantu nityaṃ mama maṇḍalaṃ ca
ततश्चायतनं पार्थ देवदेवस्य शूलिनः । मुण्डिनामेति विख्यातं सर्वपापहरं शुभम् । कार्त्तिक्यां तु विशेषेण गयातीर्थेन तत्समम्
tataścāyatanaṃ pārtha devadevasya śūlinaḥ / muṇḍināmeti vikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śubham / kārttikyāṃ tu viśeṣeṇa gayātīrthena tatsamam