॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे तीर्थावलिकथनं त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 231 श्रीसूत उवाच: तथैव तीर्थस्तबकान् वक्ष्येऽहम् ऋषिसत्तमाः । यैस्तु तीर्थावलीगुम्फः पूर्वोक्तैरेकतः कृतः
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tīrthāvalikathanaṃ triṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 231 śrīsūta uvāca: tathaiva tīrthastabakān vakṣye'ham ṛṣisattamāḥ / yaistu tīrthāvalīgumphaḥ pūrvoktairekataḥ kṛtaḥ
विभक्तो भक्तलोकानामानन्दप्रथनः शुभः । मृकण्डतनयः पूर्वं प्राह पार्थाय पृच्छते
vibhakto bhaktalokānāmānandaprathanaḥ śubhaḥ / mṛkaṇḍatanayaḥ pūrvaṃ prāha pārthāya pṛcchate
यथा तथाहं वक्ष्यामि तीर्थानां स्तबकानिह । शिवाम्बुपानजा पुण्या रेवा कल्पलता किल
yathā tathāhaṃ vakṣyāmi tīrthānāṃ stabakāniha / śivāmbupānajā puṇyā revā kalpalatā kila
तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैः पुष्पिता शुभा । यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्या वै त्रैलोक्यं सुरभीकृतम्
tīradvayodbhūtatīrthaprasūnaiḥ puṣpitā śubhā / yatpuṇyagandhalakṣmyā vai trailokyaṃ surabhīkṛtam
तत्पुष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः । भ्रमरः खलु मार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः
tatpuṣpamakarandasya rasāsvādaviduttamaḥ / bhramaraḥ khalu mārkaṇḍo munirmatimatāṃ varaḥ
तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तबकचित्रिताम् । दधाति सततं पुण्यां मुनिर्भृगुकुलोद्वहः । तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्ये ऽहम् ऋषिसत्तमाः
tatpuṣpamālāṃ hṛdaye tīrthastabakacitritām / dadhāti satataṃ puṇyāṃ munirbhṛgukulodvahaḥ / tasyāḥ stabakasaṃsthānaṃ vakṣye 'ham ṛṣisattamāḥ
ओङ्कारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम् । संगमाः पञ्चत्रिंशद्वै नदीनां पापनाशनाः
oṅkāratīrthamārabhya yāvatpaścimasāgaram / saṃgamāḥ pañcatriṃśadvai nadīnāṃ pāpanāśanāḥ
दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे । पञ्चत्रिंशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः
daśaikamuttare tīre satriviṃśati dakṣiṇe / pañcatriṃśattamaḥ śreṣṭho revāsāgarasaṅgamaḥ
सङ्गमः सहितान्येवं रेवातीरद्वये ऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः
saṅgamaḥ sahitānyevaṃ revātīradvaye 'pi ca / catuḥśatāni tīrthāni prasiddhāni dvijottamāḥ
त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयीस्त्रिंशत्समन्वितम् । तत्रापि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः
triśataṃ śivatīrthāni trayīstriṃśatsamanvitam / tatrāpi vyaktito vakṣye śṛṇudhvaṃ tāni sattamāḥ
मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दश तेषु मुनीश्वराः । दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः
mārkaṇḍeśvaratīrthāni daśa teṣu munīśvarāḥ / daśādityabhavānyatra navaiva kapileśvarāḥ
सोमसंस्थापितान्यष्टौ तावन्तो नर्मदेश्वराः । कोटितीर्थान्यथाष्टौ च सप्त सिद्धेश्वरास्तथा
somasaṃsthāpitānyaṣṭau tāvanto narmadeśvarāḥ / koṭitīrthānyathāṣṭau ca sapta siddheśvarāstathā
नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वये ऽपि तु । सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम्
nāgeśvarāśca saptaiva revātīradvaye 'pi tu / saptaiva vahnivihitānyathāpyāvartasaptakam
केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञ्चेन्द्रजानि च । वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैव धनदेश्वराः
kedāreśvaratīrthāni pañca pañcendrajāni ca / varuṇeśāśca pañcaiva pañcaiva dhanadeśvarāḥ
देवतीर्थानि पञ्चैव चत्वारो वै यमेश्वराः । वैद्यनाथाश्च चत्वारश्चत्वारो वानरेश्वराः
devatīrthāni pañcaiva catvāro vai yameśvarāḥ / vaidyanāthāśca catvāraścatvāro vānareśvarāḥ
अङ्गारेश्वरतीर्थानि तावन्त्येव मुनीश्वराः । सारस्वतानि चत्वारि चत्वारो दारुकेश्वराः
aṅgāreśvaratīrthāni tāvantyeva munīśvarāḥ / sārasvatāni catvāri catvāro dārukeśvarāḥ
गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि रामेश्वरास्त्रयः । कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि हंसकृतानि च
gautameśvaratīrthāni trīṇi rāmeśvarāstrayaḥ / kapāleśvaratīrthāni trīṇi haṃsakṛtāni ca
त्रीण्येव मोक्षतीर्थानि त्रयो वै विमलेश्वराः । सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येव मुनिरब्रवीत्
trīṇyeva mokṣatīrthāni trayo vai vimaleśvarāḥ / sahasrayajñatīrthāni trīṇyeva munirabravīt
भीमेश्वरास्त्रयः ख्याताः स्वर्णतीर्थानि त्रीणि च । धौतपापद्वयं प्रोक्तं करञ्जेशद्वयं तथा
bhīmeśvarāstrayaḥ khyātāḥ svarṇatīrthāni trīṇi ca / dhautapāpadvayaṃ proktaṃ karañjeśadvayaṃ tathā
ऋणमोचनतीर्थे द्वे तथा स्कन्देश्वरद्वयम् । दशाश्वमेधतीर्थे द्वे नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः
ṛṇamocanatīrthe dve tathā skandeśvaradvayam / daśāśvamedhatīrthe dve nandītīrthadvayaṃ dvijāḥ
मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा । पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्
manmatheśadvayaṃ caiva bhṛgutīrthadvayaṃ tathā / parāśareśvarau dvau ca ayonīsaṃbhavadvayam
व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं पितृतीर्थद्वयं तथा । नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ
vyāseśvaradvayaṃ proktaṃ pitṛtīrthadvayaṃ tathā / nandikeśvaratīrthe dve dvau ca gopeśvarau smṛtau
मारुतेशद्वयं तद्वद् द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ । शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यम् अप्सरेशद्वयं तथा
māruteśadvayaṃ tadvad dvau ca jvāleśvarau smṛtau / śuklatīrthadvayaṃ puṇyam apsareśadvayaṃ tathā
पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरसंज्ञिते । द्वीपेश्वरद्वयं चैव प्राह तद्वद्भृगूद्वहः । उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे अशोकेशद्वयी तथा
pippaleśvaratīrthe dve māṇḍavyeśvarasaṃjñite / dvīpeśvaradvayaṃ caiva prāha tadvadbhṛgūdvahaḥ / uttareśvaratīrthe dve aśokeśadvayī tathā
द्वे योधनपुरे चैव रोहिणीतीर्थकद्वयम् । लुङ्केश्वरद्वयं ख्यातमाख्यानं मुनिना तथा
dve yodhanapure caiva rohiṇītīrthakadvayam / luṅkeśvaradvayaṃ khyātamākhyānaṃ muninā tathā
सैकोनविंशतिशतं तीर्थान्येकैकशो द्विजाः । स्तबकेषु कृतं तीर्थं द्विशतं सचतुर्दशम्
saikonaviṃśatiśataṃ tīrthānyekaikaśo dvijāḥ / stabakeṣu kṛtaṃ tīrthaṃ dviśataṃ sacaturdaśam
शैवान्येतानि तीर्थानि वैष्णवानि च सत्तमाः । शृणुध्वं प्रोच्यमानानि ब्राह्मशाक्तानि च क्रमात्
śaivānyetāni tīrthāni vaiṣṇavāni ca sattamāḥ / śṛṇudhvaṃ procyamānāni brāhmaśāktāni ca kramāt
अष्टविंशतितीर्थानि वैष्णवान्यब्रवीन्मुनिः । तेषु वाराहतीर्थानि षडेव मुनिसत्तमाः
aṣṭaviṃśatitīrthāni vaiṣṇavānyabravīnmuniḥ / teṣu vārāhatīrthāni ṣaḍeva munisattamāḥ
चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि । विष्णुनाधिष्ठितान्य् एव प्राह पूर्वं मृकण्डजः
catvāri cakratīrthāni śeṣāṇyaṣṭādaśaiva hi / viṣṇunādhiṣṭhitāny eva prāha pūrvaṃ mṛkaṇḍajaḥ
तथैव ब्रह्मणा सिद्ध्यै सप्ततीर्थान्यवीवदत् । त्रिषु च ब्रह्मणः पूजा ब्रह्मेशाश्चतुरो ऽपरे । अष्टाविंशन्मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्
tathaiva brahmaṇā siddhyai saptatīrthānyavīvadat / triṣu ca brahmaṇaḥ pūjā brahmeśāścaturo 'pare / aṣṭāviṃśanmayā khyātā yathāsaṅkhyaṃ yathākramam
एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत् पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्
etatpavitramatulaṃ hyetat pāpaharaṃ param / narmadācaritaṃ puṇyaṃ māhātmyaṃ munibhāṣitam
सूत उवाच: एवमुद्देशतः प्रोक्तो रेवातीर्थक्रमो मया । यथा पार्थाय संक्षेपान् मार्कण्डो मुनिरब्रवीत्
sūta uvāca: evamuddeśataḥ prokto revātīrthakramo mayā / yathā pārthāya saṃkṣepān mārkaṇḍo munirabravīt
अवान्तराणि तीर्थानि तेषु गुप्तान्यनेकशः । यत्र यावत्प्रमाणानि तान्याकर्णयतानघाः
avāntarāṇi tīrthāni teṣu guptānyanekaśaḥ / yatra yāvatpramāṇāni tānyākarṇayatānaghāḥ
ओङ्कारतीर्थपरितः पर्वताद् अमरकण्टात् । क्रोशद्वये सर्वदिक्षु सार्धकोटीत्रयी मता
oṅkāratīrthaparitaḥ parvatād amarakaṇṭāt / krośadvaye sarvadikṣu sārdhakoṭītrayī matā
तीर्थानां संख्यया गुप्तप्रकटानां द्विजोत्तमाः । कोटिरेका तु तीर्थानां कपिलासङ्गमे पृथक्
tīrthānāṃ saṃkhyayā guptaprakaṭānāṃ dvijottamāḥ / koṭirekā tu tīrthānāṃ kapilāsaṅgame pṛthak
अशोकवनिकायाश्च तीर्थं लक्षं प्रतिष्ठितम् । शतमं गारगर्तायाः सङ्गमे मुनिसत्तमाः
aśokavanikāyāśca tīrthaṃ lakṣaṃ pratiṣṭhitam / śatamaṃ gāragartāyāḥ saṅgame munisattamāḥ
तीर्थानामयुतं तद्वत्कुब्जायाः सङ्गमे स्थितम् । शतं हिरण्यगर्भायाः सङ्गमे समवस्थितम्
tīrthānāmayutaṃ tadvatkubjāyāḥ saṅgame sthitam / śataṃ hiraṇyagarbhāyāḥ saṅgame samavasthitam
तीर्थानामष्टषष्टिश्च विशोकासङ्गमे स्थिता । तथा सहस्रं तीर्थानां संस्थितं वागुसङ्गमे
tīrthānāmaṣṭaṣaṣṭiśca viśokāsaṅgame sthitā / tathā sahasraṃ tīrthānāṃ saṃsthitaṃ vāgusaṅgame
शतं सरस्वतीसङ्गे शुक्लतीर्थे शतद्वयम् । सहस्रं विष्णुतीर्थेषु महिष्मत्यामथायुतम्
śataṃ sarasvatīsaṅge śuklatīrthe śatadvayam / sahasraṃ viṣṇutīrtheṣu mahiṣmatyāmathāyutam
शूलभेदे च तीर्थानां साग्रं लक्षं स्थितं द्विजाः । देवग्रामे सहस्रं च तीर्थानां मुनिरब्रवीत्
śūlabhede ca tīrthānāṃ sāgraṃ lakṣaṃ sthitaṃ dvijāḥ / devagrāme sahasraṃ ca tīrthānāṃ munirabravīt
लुङ्केश्वरे च तीर्थानां साग्रा सप्तशती स्थिता । तीर्थान्यष्टोत्तरशतं मणिनद्याश्च सङ्गमे । वैद्यनाथे च तीर्थानां शतमष्टाधिकं विदुः
luṅkeśvare ca tīrthānāṃ sāgrā saptaśatī sthitā / tīrthānyaṣṭottaraśataṃ maṇinadyāśca saṅgame / vaidyanāthe ca tīrthānāṃ śatamaṣṭādhikaṃ viduḥ
एवं तावत्प्रमाणानि तीर्थे कुम्भेश्वरे द्विजाः । साग्रं लक्षं च तीर्थानां स्थितं रेवोरसङ्गमे
evaṃ tāvatpramāṇāni tīrthe kumbheśvare dvijāḥ / sāgraṃ lakṣaṃ ca tīrthānāṃ sthitaṃ revorasaṅgame
ततश्चाप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम् । अष्टाशीतिसहस्राणि व्यासद्वीपाश्रितानि च
tataścāpyadhikāni syuriti mārkaṇḍabhāṣitam / aṣṭāśītisahasrāṇi vyāsadvīpāśritāni ca
सङ्गमे च करञ्जायाः स्थितमष्टोत्तरायुतम् । एरण्डीसङ्गमे तद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकं शतम्
saṅgame ca karañjāyāḥ sthitamaṣṭottarāyutam / eraṇḍīsaṅgame tadvattīrthānyaṣṭādhikaṃ śatam
धूतपापे च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । स्कन्दतीर्थे शतं पुण्यं तीर्थानां मुनिरुक्तवान्
dhūtapāpe ca tīrthānāṃ ṣaṣṭiraṣṭādhikā sthitā / skandatīrthe śataṃ puṇyaṃ tīrthānāṃ muniruktavān
कोहनेश च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । सार्धकोटी च तीर्थानां स्थिता वै कोरिलापुरे
kohaneśa ca tīrthānāṃ ṣaṣṭiraṣṭādhikā sthitā / sārdhakoṭī ca tīrthānāṃ sthitā vai korilāpure
रामकेशवतीर्थे च सहस्रं साग्रमुक्तवान् । अस्माहके सहस्रं च तीर्थानि निवसन्ति हि
rāmakeśavatīrthe ca sahasraṃ sāgramuktavān / asmāhake sahasraṃ ca tīrthāni nivasanti hi
लक्षाष्टकं सहस्रे द्वे शुक्लतीर्थे द्विजोत्तमाः । तीर्थानि कथयामास पुरा पार्थाय भार्गवः
lakṣāṣṭakaṃ sahasre dve śuklatīrthe dvijottamāḥ / tīrthāni kathayāmāsa purā pārthāya bhārgavaḥ
शतमष्टाधिकं प्राह प्रत्येकं सङ्गमेषु च । नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं विना
śatamaṣṭādhikaṃ prāha pratyekaṃ saṅgameṣu ca / nadīnāmavaśiṣṭānāṃ kāverīsaṅgamaṃ vinā
कावेर्याः सङ्गमे विप्राः स्थिता पञ्चशती तथा । तीर्थानां पर्वसु तथा विशेषो मुनिनोदितः
kāveryāḥ saṅgame viprāḥ sthitā pañcaśatī tathā / tīrthānāṃ parvasu tathā viśeṣo muninoditaḥ
मोक्षतीर्थं हि सत्प्राहुः पुराणपुरुषाश्रितम् । भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता
mokṣatīrthaṃ hi satprāhuḥ purāṇapuruṣāśritam / bhṛgoḥ kṣetre ca tīrthānāṃ koṭirekā samāśritā
साधिकानामृषिश्रेष्ठा वक्तुं शक्तो हि को भवेत् । सर्वामराश्रयं प्रोक्तं सर्वतीर्थाश्रयं तथा
sādhikānāmṛṣiśreṣṭhā vaktuṃ śakto hi ko bhavet / sarvāmarāśrayaṃ proktaṃ sarvatīrthāśrayaṃ tathā
त्रिषु लोकेषु विख्यातं पूजितं सिद्धिसाधनम् । भारभूत्यां च तीर्थानां स्थितमष्टोत्तरं शतम्
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ pūjitaṃ siddhisādhanam / bhārabhūtyāṃ ca tīrthānāṃ sthitamaṣṭottaraṃ śatam
अक्रूरेश्वरतीर्थे च सार्धं तीर्थशतं स्थितम् । विमलेश्वरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे । दशायुतानि तीर्थानां साधिकान्यब्रवीन्मुनिः
akrūreśvaratīrthe ca sārdhaṃ tīrthaśataṃ sthitam / vimaleśvaratīrthe tu revāsāgarasaṅgame / daśāyutāni tīrthānāṃ sādhikānyabravīnmuniḥ