॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे तीर्थसंख्यापरिगणनवर्णनं नामैकत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 232 सूत उवाच: इति वः कथितं विप्रा रेवामाहात्म्यमुत्तमम् । यथोपदिष्टं पार्थाय मार्कण्डेयेन वै पुरा
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tīrthasaṃkhyāparigaṇanavarṇanaṃ nāmaikatriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 232 sūta uvāca: iti vaḥ kathitaṃ viprā revāmāhātmyamuttamam / yathopadiṣṭaṃ pārthāya mārkaṇḍeyena vai purā
तथा तीर्थकदम्बाश्च तेषु तीर्थविशेषतः । प्राधान्येन मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्
tathā tīrthakadambāśca teṣu tīrthaviśeṣataḥ / prādhānyena mayā khyātā yathāsaṅkhyaṃ yathākramam
एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्
etatpavitramatulaṃ hyetatpāpaharaṃ param / narmadācaritaṃ puṇyaṃ māhātmyaṃ munibhāṣitam
सप्तकल्पानुगो विप्रो नर्मदायां मुनीश्वराः । मृकण्डतनयो धीमान्परमार्थविदुत्तमः
saptakalpānugo vipro narmadāyāṃ munīśvarāḥ / mṛkaṇḍatanayo dhīmānparamārthaviduttamaḥ
संसेव्य सर्वतीर्थानि नदीः सर्वाश्च वै पुरा । बहुकल्पस्मरां रेवामालक्ष्य शिवदेहजाम्
saṃsevya sarvatīrthāni nadīḥ sarvāśca vai purā / bahukalpasmarāṃ revāmālakṣya śivadehajām
मे कलेति च शर्वोक्तां शरणं शर्वजां ययौ । अजराममरां देवीं दैत्यध्वंसकरीं पराम्
me kaleti ca śarvoktāṃ śaraṇaṃ śarvajāṃ yayau / ajarāmamarāṃ devīṃ daityadhvaṃsakarīṃ parām
महाविभवसंयुक्तां भवघ्नीं भवजाह्नवीम् । तस्यामाबध्य सत्प्रेम जातः सो ऽप्यजरामरः
mahāvibhavasaṃyuktāṃ bhavaghnīṃ bhavajāhnavīm / tasyāmābadhya satprema jātaḥ so 'pyajarāmaraḥ
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यश्च सत्तमाः । व्यवस्थितानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे
ṣaṣṭitīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyaśca sattamāḥ / vyavasthitāni revāyāstīrayugme pade pade
सारितः परितः सन्ति सतीर्थास्तु सहस्रशः । न तुलां यान्ति रेवायास्ताश्च मन्ये मुनीश्वराः
sāritaḥ paritaḥ santi satīrthāstu sahasraśaḥ / na tulāṃ yānti revāyāstāśca manye munīśvarāḥ
एतद्वः कथितं सर्वं यत्पृष्टमखिलं द्विजाः । यन्महेशमुखाच्छ्रुत्वा वायुराह ऋषीन्प्रति
etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭamakhilaṃ dvijāḥ / yanmaheśamukhācchrutvā vāyurāha ṛṣīnprati
तद्वन्मृकण्डतनयो ऽप्यनुभूयाखिलां नदीम् । सतीर्थां पदशः प्राह पाण्डुपुत्राय पावनीम्
tadvanmṛkaṇḍatanayo 'pyanubhūyākhilāṃ nadīm / satīrthāṃ padaśaḥ prāha pāṇḍuputrāya pāvanīm
एतच्च कथितं सर्वं संक्षेपेण द्विजोत्तमाः । नर्मदाचरितं पुण्यं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्
etacca kathitaṃ sarvaṃ saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ / narmadācaritaṃ puṇyaṃ triṣu lokeṣu durlabham
किमन्यैः सरितां तोयैः सेवितैस् तु सहस्रशः । यदि संसेव्यते तोयं रेवायाः पापनाशनम्
kimanyaiḥ saritāṃ toyaiḥ sevitais tu sahasraśaḥ / yadi saṃsevyate toyaṃ revāyāḥ pāpanāśanam
मेकलाजलसंसेवी मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम्
mekalājalasaṃsevī muktimāpnoti śāśvatīm
यथा यथा भजेन्मर्त्यो यद्यदिच्छति तीर्थगः । तत्तदाप्नोति नियतं श्रद्धयाश्रद्धयापि च
yathā yathā bhajenmartyo yadyadicchati tīrthagaḥ / tattadāpnoti niyataṃ śraddhayāśraddhayāpi ca
इदं ब्रह्मा हरिरिदमिदं साक्षात्परो हरः । इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्मदाजलम्
idaṃ brahmā hariridamidaṃ sākṣātparo haraḥ / idaṃ brahma nirākāraṃ kaivalyaṃ narmadājalam
तावद्गर्जन्ति तीर्थानि नद्यो हृदयफलप्रदाः । यावन्न स्मर्यते रेवा सेवाहेवा कलौ नरैः
tāvadgarjanti tīrthāni nadyo hṛdayaphalapradāḥ / yāvanna smaryate revā sevāhevā kalau naraiḥ
ध्रुवं लोके हितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः । शक्तिः कापि सरिद्रूपा रेवेयमवतारिता
dhruvaṃ loke hitārthāya śivena svaśarīrataḥ / śaktiḥ kāpi saridrūpā reveyamavatāritā
तावद्गर्जन्ति यज्ञाश्च वनक्षेत्रादयो भृशम् । यावन्न नर्मदानामकीर्तनं क्रियते कलौ
tāvadgarjanti yajñāśca vanakṣetrādayo bhṛśam / yāvanna narmadānāmakīrtanaṃ kriyate kalau
गरिमा गाण्यते तावत्तपोदानव्रतादिषु । नरैर्वा प्राप्यते यावद्भुवि भर्गभवा धुनी
garimā gāṇyate tāvattapodānavratādiṣu / narairvā prāpyate yāvadbhuvi bhargabhavā dhunī
ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते । वसन्ति याम्यतीरे ये लोकं ते यान्ति वैष्णवम्
ye vasantyuttare kūle rudrasyānucarā hi te / vasanti yāmyatīre ye lokaṃ te yānti vaiṣṇavam
धन्यास्ते देशवर्यास्ते येषु देशेषु नर्मदा । नरकान्तकरी शश्वत्संश्रिता शर्वनिर्मिता
dhanyāste deśavaryāste yeṣu deśeṣu narmadā / narakāntakarī śaśvatsaṃśritā śarvanirmitā
कृतपुण्याश्च ते लोकाः शोकाय न भवन्ति ते । ये पिबन्ति जलं पुण्यं पार्वतीपतिसिन्धुजम्
kṛtapuṇyāśca te lokāḥ śokāya na bhavanti te / ye pibanti jalaṃ puṇyaṃ pārvatīpatisindhujam
इदं पवित्रमतुलं रेवायाश्चरितं द्विजाः । शृणोति यः कीर्तयते मुच्यते सर्वपातकः
idaṃ pavitramatulaṃ revāyāścaritaṃ dvijāḥ / śṛṇoti yaḥ kīrtayate mucyate sarvapātakaḥ
यत्फलं सर्ववेदैश्च सषडङ्गपदक्रमैः । श्रुतैश्च पठितैस्तस्मात्फलमष्टगुणं भवेत्
yatphalaṃ sarvavedaiśca saṣaḍaṅgapadakramaiḥ / śrutaiśca paṭhitaistasmātphalamaṣṭaguṇaṃ bhavet
सत्रयाजी फलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । श्रुत्वा सकृच्च रेवायाश्चरितं तत्फलं लभेत्
satrayājī phalaṃ yacca labhate dvādaśābdikam / śrutvā sakṛcca revāyāścaritaṃ tatphalaṃ labhet
सर्वतीर्थावगाहाच्च यत्फलं सागरादिषु । सकृच्छ्रुत्वा च माहात्म्यं रेवायास् तत्फलं लभेत्
sarvatīrthāvagāhācca yatphalaṃ sāgarādiṣu / sakṛcchrutvā ca māhātmyaṃ revāyās tatphalaṃ labhet
एतद्धर्म्यमुपाख्यानं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम् । देशे वा मण्डले वापि नगरे ग्राममध्यतः
etaddharmyamupākhyānaṃ sarvaśāstreṣvanuttamam / deśe vā maṇḍale vāpi nagare grāmamadhyataḥ
गृहे वा तिष्ठते यस्य लिखितं सार्ववार्णिकम् । स ब्रह्मा स शिवः साक्षात्स च देवो जनार्दनः
gṛhe vā tiṣṭhate yasya likhitaṃ sārvavārṇikam / sa brahmā sa śivaḥ sākṣātsa ca devo janārdanaḥ
धर्मार्थकाममोक्षाणां मार्गे ऽयं देवसेवितः । गुरूणां च गुरुः शास्त्रं परमं सिद्धिकारणम्
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mārge 'yaṃ devasevitaḥ / gurūṇāṃ ca guruḥ śāstraṃ paramaṃ siddhikāraṇam
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं पुराणं देवभाषितम् । ब्राह्मणो वेदवान्भूयात्क्षत्रियो विजयी भवेत्
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ purāṇaṃ devabhāṣitam / brāhmaṇo vedavānbhūyātkṣatriyo vijayī bhavet
धनाढ्यो जायते वैश्यः शूद्रो वै धर्मभाग् भवेत्
dhanāḍhyo jāyate vaiśyaḥ śūdro vai dharmabhāg bhavet
सौभाग्यसन्ततिं नारी श्रुत्वैतत्समवाप्नुयात् । श्रियं सौख्यं स्वर्गवासं जन्म चैवोत्तमे कुले
saubhāgyasantatiṃ nārī śrutvaitatsamavāpnuyāt / śriyaṃ saukhyaṃ svargavāsaṃ janma caivottame kule
रसभेदी कृतघ्नश्च स्वामिध्रुङ् मित्रवञ्चकः । गोघ्नश्च गरदश्चैव कन्याविक्रयकारकः
rasabhedī kṛtaghnaśca svāmidhruṅ mitravañcakaḥ / goghnaśca garadaścaiva kanyāvikrayakārakaḥ
ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः । नर्मदाचरितं शृण्वंस्तामब्दं यो ऽभिषेवते
brahmaghnaśca surāpī ca steyī ca gurutalpagaḥ / narmadācaritaṃ śṛṇvaṃstāmabdaṃ yo 'bhiṣevate
सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते नात्र संशयः । पाकभेदी वृथापाकी देवब्राह्मणनिन्दकः
sarvapāpavinirmukto jāyate nātra saṃśayaḥ / pākabhedī vṛthāpākī devabrāhmaṇanindakaḥ
परीवादी गुरोः पित्रोः साधूनां नृपतेस्तथा । ते ऽपि श्रुत्वा च पापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः
parīvādī guroḥ pitroḥ sādhūnāṃ nṛpatestathā / te 'pi śrutvā ca pāpebhyo mucyante nātra saṃśayaḥ
ये पुनर्भावितात्मानः शस्त्रं शृण्वन्ति नित्यशः । पूजयन्ति च तच्छास्त्रं नार्मदं वस्त्रभूषणैः
ye punarbhāvitātmānaḥ śastraṃ śṛṇvanti nityaśaḥ / pūjayanti ca tacchāstraṃ nārmadaṃ vastrabhūṣaṇaiḥ
पुष्पैः फलैश् चन्दनाद्यैर् भोजनैर् विविधैर् अपि । शास्त्रे ऽस्मिन्पूजिते देवाः पूजिता गुरवस्तथा
puṣpaiḥ phalaiś candanādyair bhojanair vividhair api / śāstre 'sminpūjite devāḥ pūjitā guravastathā
इह लोके परे चैव नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गन्धवस्त्रादिभूषणैः
iha loke pare caiva nātra kāryā vicāraṇā / tasmātsarvaprayatnena gandhavastrādibhūṣaṇaiḥ
पूजयेत्परया भक्त्या वाचकं शास्त्रमेव च । वेदपाठैश्च यत्पुण्यमग्निहोत्रैश्च पालितैः
pūjayetparayā bhaktyā vācakaṃ śāstrameva ca / vedapāṭhaiśca yatpuṇyamagnihotraiśca pālitaiḥ
तत्फलं समवाप्नोति नर्मदाचरिते शुभे । कुरुक्षेत्रे च यत्पुण्यं प्रभासे पुष्करे तथा
tatphalaṃ samavāpnoti narmadācarite śubhe / kurukṣetre ca yatpuṇyaṃ prabhāse puṣkare tathā
रुद्रावर्ते गयायां च वाराणस्यां विशेषतः । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे
rudrāvarte gayāyāṃ ca vārāṇasyāṃ viśeṣataḥ / gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṅgame
एवमादिषु तीर्थेषु यत्पुण्यं जायते नृणाम् । नर्मदाचरितं श्रुत्वा तत्पुण्यं सकलं लभेत्
evamādiṣu tīrtheṣu yatpuṇyaṃ jāyate nṛṇām / narmadācaritaṃ śrutvā tatpuṇyaṃ sakalaṃ labhet
आदिमध्यावसानेषु नर्मदाचरितं शुभम् । यः शृणोति नरो भक्त्या शृणुध्वं तत्फलं महत्
ādimadhyāvasāneṣu narmadācaritaṃ śubham / yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā śṛṇudhvaṃ tatphalaṃ mahat
समाप्य शिवसंस्थानं देवकन्यासमावृतः । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा शिवेन सह मोदते
samāpya śivasaṃsthānaṃ devakanyāsamāvṛtaḥ / rudrasyānucaro bhūtvā śivena saha modate
धर्माख्यानमिदं पुण्यं सर्वाख्यानेष्वनुत्तमम् । गृहे ऽपि पठ्यते यस्य चतुर्वर्णस्य सत्तमाः
dharmākhyānamidaṃ puṇyaṃ sarvākhyāneṣvanuttamam / gṛhe 'pi paṭhyate yasya caturvarṇasya sattamāḥ
धन्यं तस्य गृहं मन्ये गृहस्थं चापि तत्कुलम् । पुस्तकं पूजयेद्यस्तु नर्मदाचरितस्य तु
dhanyaṃ tasya gṛhaṃ manye gṛhasthaṃ cāpi tatkulam / pustakaṃ pūjayedyastu narmadācaritasya tu
नर्मदा पूजिता तेन भगवांश्च महेश्वरः । वाचके पूजिते तद्वद्देवाश्च ऋषयो ऽर्चिताः
narmadā pūjitā tena bhagavāṃśca maheśvaraḥ / vācake pūjite tadvaddevāśca ṛṣayo 'rcitāḥ
लेखयित्वा च सकलं रेवाचरितमुत्तमम् । भूषणं सर्वशास्त्राणां यो ददाति द्विजन्मने
lekhayitvā ca sakalaṃ revācaritamuttamam / bhūṣaṇaṃ sarvaśāstrāṇāṃ yo dadāti dvijanmane
नर्मदासर्वतीर्थेषु स्नानदानेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति स नरो नात्र संशयः
narmadāsarvatīrtheṣu snānadānena yatphalam / tatphalaṃ samavāpnoti sa naro nātra saṃśayaḥ
एतत्पुराणं रुद्रोक्तं महापुण्यफलप्रदम् । स्वर्गदं पुत्रदं धन्यं यशस्यं कीर्त्तिवर्धनम्
etatpurāṇaṃ rudroktaṃ mahāpuṇyaphalapradam / svargadaṃ putradaṃ dhanyaṃ yaśasyaṃ kīrttivardhanam
धर्म्यमायुष्यमतुलं दुःखदुःस्वप्ननाशनम् । पठतां शृण्वतां चापि सर्वकामार्थसिद्धिदम्
dharmyamāyuṣyamatulaṃ duḥkhaduḥsvapnanāśanam / paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ cāpi sarvakāmārthasiddhidam
यत्प्रदत्तमिदं पुण्यं पुराणं वाच्यते द्विजैः । शिवलोके स्थितिस् तस्य पुराणाक्षरवत्सरी
yatpradattamidaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ vācyate dvijaiḥ / śivaloke sthitis tasya purāṇākṣaravatsarī
इति निगदितमेतन्नर्मदायाश्चरित्रं पवनगदितमग्र्यं शर्ववक्त्रादवाप्य । त्रिभुवनजनवन्द्यं त्वेतदादौ मुनीनां कुलपतिपुरतस् तत् सूतमुख्येन साधु
iti nigaditametannarmadāyāścaritraṃ pavanagaditamagryaṃ śarvavaktrādavāpya / tribhuvanajanavandyaṃ tvetadādau munīnāṃ kulapatipuratas tat sūtamukhyena sādhu