Chapter 28

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये त्रिपुरक्षोभणवर्णनं नाम सप्तविंशो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 28 मार्कण्डेय उवाच: एतस्मिन्न् अन्तरे रुद्रो नर्मदातटमास्थितः । क्रीडते ह्युमया सार्द्धं नारदस् तत्र चागतः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye tripurakṣobhaṇavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 28 mārkaṇḍeya uvāca: etasminn antare rudro narmadātaṭamāsthitaḥ / krīḍate hyumayā sārddhaṃ nāradas tatra cāgataḥ

प्रणम्य देवदेवेशमुमया सह शङ्करम् । व्यज्ञापयत् तदा देवं यद् वृत्तं त्रिपुरे तदा

praṇamya devadeveśamumayā saha śaṅkaram / vyajñāpayat tadā devaṃ yad vṛttaṃ tripure tadā

गतो ऽहं स्वामिनिर्देशाद् यत्र तद्बाणमन्दिरम् । दृष्टा बाणं यथान्यायं गतो ह्यन्तःपुरं महत्

gato 'haṃ svāminirdeśād yatra tadbāṇamandiram / dṛṣṭā bāṇaṃ yathānyāyaṃ gato hyantaḥpuraṃ mahat

तत्र भार्यासहस्राणि दृष्ट्वा बाणस्य धीमतः । यथायोग्यं यथाकामम् आगतः क्षोभ्य तत्पुरम्

tatra bhāryāsahasrāṇi dṛṣṭvā bāṇasya dhīmataḥ / yathāyogyaṃ yathākāmam āgataḥ kṣobhya tatpuram

नारदस्य वचः श्रुत्वा साधु साध्विति पूजयन् । चिन्तयामास देवेशो भ्रमणं त्रिपुरस्य हि

nāradasya vacaḥ śrutvā sādhu sādhviti pūjayan / cintayāmāsa deveśo bhramaṇaṃ tripurasya hi

करमुक्तं यथा चक्रं विष्णुना प्रभविष्णुना । महावेगं महायामं रक्षितं तेजसा मम

karamuktaṃ yathā cakraṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā / mahāvegaṃ mahāyāmaṃ rakṣitaṃ tejasā mama

स च मे भक्तिनिरतो बाणो लोके च विश्रुतः । भारती च मया दत्ता ब्राह्मणानां विशेषतः

sa ca me bhaktinirato bāṇo loke ca viśrutaḥ / bhāratī ca mayā dattā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ

एवं स सुचिरं कालं देवदेवो महेश्वरः । चिन्तयित्वा सुनिर्वाणं कार्यं प्रति जनेश्वरः

evaṃ sa suciraṃ kālaṃ devadevo maheśvaraḥ / cintayitvā sunirvāṇaṃ kāryaṃ prati janeśvaraḥ

ततो ऽसौ मन्दरं ध्यात्वा चापे कृत्वा गुणे महीम् । विष्णुं सनातनं देवं बाणे ध्यात्वा त्रिलोचनः

tato 'sau mandaraṃ dhyātvā cāpe kṛtvā guṇe mahīm / viṣṇuṃ sanātanaṃ devaṃ bāṇe dhyātvā trilocanaḥ

फले हुताशनं देवं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् । सुपर्णं पुङ्खयोर् मध्ये जवे वायुं प्रकल्प्य च

phale hutāśanaṃ devaṃ jvalantaṃ sarvatomukham / suparṇaṃ puṅkhayor madhye jave vāyuṃ prakalpya ca

रथं महीमयं कृत्वा धुरि तावश्विनावुभौ । अक्षे सुरेश्वरं देवम् अग्रकील्यां धनाधिपम्

rathaṃ mahīmayaṃ kṛtvā dhuri tāvaśvināvubhau / akṣe sureśvaraṃ devam agrakīlyāṃ dhanādhipam

यमं तु दक्षिणे पार्श्वे वामे कालं सुदारुणम् । आदित्यचन्द्रौ चक्रे तु गन्धर्वानारकादिषु

yamaṃ tu dakṣiṇe pārśve vāme kālaṃ sudāruṇam / ādityacandrau cakre tu gandharvānārakādiṣu

यन्तारं च सुरज्येष्ठं वेदान्कृत्वा हयोत्तमान् । खलीनादिषु चाङ्गानि रश्मींश्छन्दांसि चाकरोत्

yantāraṃ ca surajyeṣṭhaṃ vedānkṛtvā hayottamān / khalīnādiṣu cāṅgāni raśmīṃśchandāṃsi cākarot

कृत्वा प्रतोदम् ओंकारं मुखग्राह्यं महेश्वरः । धातारं चाग्रतः कृत्वा विधातारं च पृष्ठतः

kṛtvā pratodam oṃkāraṃ mukhagrāhyaṃ maheśvaraḥ / dhātāraṃ cāgrataḥ kṛtvā vidhātāraṃ ca pṛṣṭhataḥ

मारुतात्सर्वतो दिग्भ्य ऊर्ध्वयन्त्रे तथैव च । महोरगपिशाचांश्च सिद्धविद्याधरांस्तथा

mārutātsarvato digbhya ūrdhvayantre tathaiva ca / mahoragapiśācāṃśca siddhavidyādharāṃstathā

गणांश्च भूतसङ्घांश्च सर्वे सर्वाङ्गसंधिषु । युगमध्ये स्थितो मेरुर्युगस्याधो महागिरिः

gaṇāṃśca bhūtasaṅghāṃśca sarve sarvāṅgasaṃdhiṣu / yugamadhye sthito meruryugasyādho mahāgiriḥ

सर्पा यन्त्रस्थिता घोराः शम्ये वरुणनैरृतौ । गायत्री चैव सावित्री स्थिते ते रश्मिबन्धने

sarpā yantrasthitā ghorāḥ śamye varuṇanairṛtau / gāyatrī caiva sāvitrī sthite te raśmibandhane

सत्यं रथध्वजे शौचं दमं रक्षां समन्ततः । रथं देवमयं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः

satyaṃ rathadhvaje śaucaṃ damaṃ rakṣāṃ samantataḥ / rathaṃ devamayaṃ kṛtvā devadevo maheśvaraḥ

संनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । बद्धा परिकरं गाढं जटाजूटं नियम्य च

saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān / baddhā parikaraṃ gāḍhaṃ jaṭājūṭaṃ niyamya ca

सज्जं कृत्वा धनुर्दिव्यं योजयित्वा रथोत्तमम् । रथमध्ये स्थितो देवः शुशुभे च युधिष्ठिर

sajjaṃ kṛtvā dhanurdivyaṃ yojayitvā rathottamam / rathamadhye sthito devaḥ śuśubhe ca yudhiṣṭhira

धनुषः शब्दनादेनाकम्पयच्च जगत्त्रयम् । स्थानं कृत्वा तु वैशाखं निभृतं संस्थितो हरः

dhanuṣaḥ śabdanādenākampayacca jagattrayam / sthānaṃ kṛtvā tu vaiśākhaṃ nibhṛtaṃ saṃsthito haraḥ

निरीक्ष्य सुचिरं कालं कोपसंरक्तलोचनः । ध्यात्वा तं परमं मन्त्रम् आत्मानं च निरुध्य सः

nirīkṣya suciraṃ kālaṃ kopasaṃraktalocanaḥ / dhyātvā taṃ paramaṃ mantram ātmānaṃ ca nirudhya saḥ

मुमोच सहसा बाणं पुरस्य वधकाङ्क्षया । यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षस्थितानि तु

mumoca sahasā bāṇaṃ purasya vadhakāṅkṣayā / yadā trīṇi sametāni antarikṣasthitāni tu

ततः कालनिमेषार्धं दृष्ट्वैक्यं त्रिपुरस्य च । त्रिपर्वणा त्रिशल्येन ततस्तान्यवसादयत्

tataḥ kālanimeṣārdhaṃ dṛṣṭvaikyaṃ tripurasya ca / triparvaṇā triśalyena tatastānyavasādayat

ततो लोका भयत्रस्तास् त्रिपुरे भरतोत्तम । सर्वासुरविनाशाय कालरूपा भयावहाः

tato lokā bhayatrastās tripure bharatottama / sarvāsuravināśāya kālarūpā bhayāvahāḥ

अट्टहासान् प्रमुञ्चन्ति कष्टरूपा नरास् तदा । निमेषोन्मेषणं चैव कुर्वन्ति लिपिकर्मसु

aṭṭahāsān pramuñcanti kaṣṭarūpā narās tadā / nimeṣonmeṣaṇaṃ caiva kurvanti lipikarmasu

निष्पन्दनयना मर्त्याश्चित्रेष्वालिखिता इव । देवायतनगा देवा रटन्ति प्रहसन्ति च । स्वप्ने पश्यन्ति चात्मानं रक्ताम्बरविभूषितम्

niṣpandanayanā martyāścitreṣvālikhitā iva / devāyatanagā devā raṭanti prahasanti ca / svapne paśyanti cātmānaṃ raktāmbaravibhūṣitam

रक्तमाल्योत्तमाङ्गाश्च पतन्तः कार्दमे ह्रदे । पश्यन्ति नाम चात्मानं सतैलाभ्यङ्गमस्तकम्

raktamālyottamāṅgāśca patantaḥ kārdame hrade / paśyanti nāma cātmānaṃ satailābhyaṅgamastakam

पश्यन्ति यानमारूढं रासभैश्च नृपोत्तम । संवर्तको महावायुर्युगान्तप्रतिमो महान्

paśyanti yānamārūḍhaṃ rāsabhaiśca nṛpottama / saṃvartako mahāvāyuryugāntapratimo mahān

गृहान् उन्मूलयामास वृक्षजातीननेकशः । भूमिकम्पाः सनिर्घाता उल्कापाताः सहस्रशः

gṛhān unmūlayāmāsa vṛkṣajātīnanekaśaḥ / bhūmikampāḥ sanirghātā ulkāpātāḥ sahasraśaḥ

रुधिरं वर्षते देवो मिश्रितं कर्करैर्बहु । अग्निकुण्डेषु विप्राणां हुतः सम्यग्घुताशनः

rudhiraṃ varṣate devo miśritaṃ karkarairbahu / agnikuṇḍeṣu viprāṇāṃ hutaḥ samyagghutāśanaḥ

ज्वलते धूमसंयुक्तो विस्फुलिङ्गकणैः सह । कुंजरा विमदा जातास्तुरगाः सत्त्ववर्जिताः

jvalate dhūmasaṃyukto visphuliṅgakaṇaiḥ saha / kuṃjarā vimadā jātāsturagāḥ sattvavarjitāḥ

अवादितानि वाद्यन्ते वादित्राणि सहस्रशः । ध्वजा ह्यकम्पिताः पेतुश्छत्राणि विविधानि च

avāditāni vādyante vāditrāṇi sahasraśaḥ / dhvajā hyakampitāḥ petuśchatrāṇi vividhāni ca

ज्वलति पादपास्तत्र पर्णानि च सभं ततः । सर्वं तद्व्याकुलीभूतं हाहाकारसमन्वितम्

jvalati pādapāstatra parṇāni ca sabhaṃ tataḥ / sarvaṃ tadvyākulībhūtaṃ hāhākārasamanvitam

उद्यानानि विचित्राणि प्रबभञ्ज प्रभञ्जनः । तेन संप्रेरिताः सर्वे ज्वलन्ति विशिखाः शिखाः

udyānāni vicitrāṇi prababhañja prabhañjanaḥ / tena saṃpreritāḥ sarve jvalanti viśikhāḥ śikhāḥ

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो गृहाणि च समन्ततः । दिग्विभागैश्च सर्वैश्च प्रवृत्तो हव्यवाहनः

vṛkṣagulmalatāvallyo gṛhāṇi ca samantataḥ / digvibhāgaiśca sarvaiśca pravṛtto havyavāhanaḥ

सर्वं किंशुकपर्णाभं प्रज्वलच्चैव दृश्यते । गृहाद्गृहं तदा गन्तुं नैव धूमेन शक्यते

sarvaṃ kiṃśukaparṇābhaṃ prajvalaccaiva dṛśyate / gṛhādgṛhaṃ tadā gantuṃ naiva dhūmena śakyate

हरकोपाग्निनिर्दग्धाः क्रन्दन्ते त्रिपुरे जनाः । प्रदीप्तं सर्वतो दिक्षु दह्यते त्रिपुरं परम्

harakopāgninirdagdhāḥ krandante tripure janāḥ / pradīptaṃ sarvato dikṣu dahyate tripuraṃ param

पतन्ति शिखराग्राणि विशीर्णानि सहस्रशः । पावको धूमसंपृक्तो दह्यमानः समन्ततः

patanti śikharāgrāṇi viśīrṇāni sahasraśaḥ / pāvako dhūmasaṃpṛkto dahyamānaḥ samantataḥ

नृत्यन्वै व्याप्तदिग्देशः कान्तारेष्वभिधावति । देवागारेषु सर्वेषु गृहेष्वट्टालकेषु च

nṛtyanvai vyāptadigdeśaḥ kāntāreṣvabhidhāvati / devāgāreṣu sarveṣu gṛheṣvaṭṭālakeṣu ca

प्रवृत्तो हुतभुक्तत्र पुरे कालप्रचोदितः । ददाह लोकान्सर्वत्र हरकोपप्रकोपितः

pravṛtto hutabhuktatra pure kālapracoditaḥ / dadāha lokānsarvatra harakopaprakopitaḥ

दहते त्रैपुरं लोकं बालवृद्धसमन्वितम् । सपुरं सगृहद्वारं सवाहनवनं नृप

dahate traipuraṃ lokaṃ bālavṛddhasamanvitam / sapuraṃ sagṛhadvāraṃ savāhanavanaṃ nṛpa

केचिद्भोजनसक्ताश्च पानासक्तास्तथापरे । अपरा नृत्यगीतेषु संसक्ता वारयोषितः

kecidbhojanasaktāśca pānāsaktāstathāpare / aparā nṛtyagīteṣu saṃsaktā vārayoṣitaḥ

अन्योन्यं च परिष्वज्य हुताशनशिखार्दिताः । दह्यमाना नृपश्रेष्ठ सर्वे गच्छन्त्यचेतनाः

anyonyaṃ ca pariṣvajya hutāśanaśikhārditāḥ / dahyamānā nṛpaśreṣṭha sarve gacchantyacetanāḥ

अथान्ये दानवास्तत्र दह्यन्ते ऽग्निविमोहिताः । न शक्ताश्चान्यतो गन्तुं धूमेनाकुलिताननाः । हंसकारण्डवाकीर्णा नलिन्यो हेमपङ्कजाः

athānye dānavāstatra dahyante 'gnivimohitāḥ / na śaktāścānyato gantuṃ dhūmenākulitānanāḥ / haṃsakāraṇḍavākīrṇā nalinyo hemapaṅkajāḥ

दह्यन्ते विविधास् तत्र वाप्यः कूपाश्च भारत । दृश्यन्ते ऽनलदग्धानि पुरोद्यानानि दीर्घिकाः । अम्लानैः पङ्कजैश्छन्ना विस्तीर्णावसुयोजनाः

dahyante vividhās tatra vāpyaḥ kūpāśca bhārata / dṛśyante 'naladagdhāni purodyānāni dīrghikāḥ / amlānaiḥ paṅkajaiśchannā vistīrṇāvasuyojanāḥ

गिरिकूटनिभास्तत्र प्रासादा रत्नशोभिताः । दृश्यन्ते ऽनलसंदग्धा विशीर्णा धरणीतले

girikūṭanibhāstatra prāsādā ratnaśobhitāḥ / dṛśyante 'nalasaṃdagdhā viśīrṇā dharaṇītale

नरस्त्रीबालवृद्धेषु दह्यमानेषु सर्वतः । निर्दयं ज्वलते वह्निर्हाहाकारो महानभूत् । काचिच्च सुखसंसुप्ताप्रमत्तान्या नृपोत्तम

narastrībālavṛddheṣu dahyamāneṣu sarvataḥ / nirdayaṃ jvalate vahnirhāhākāro mahānabhūt / kācicca sukhasaṃsuptāpramattānyā nṛpottama

क्रीडित्वा च सुविस्तीर्णशयनस्था वराङ्गना । काचित्सुप्ता विशालाक्षी हारावलिविभूषिता । धूमेनाकुलिता दीना न्यपतद्धव्यवाहने

krīḍitvā ca suvistīrṇaśayanasthā varāṅganā / kācitsuptā viśālākṣī hārāvalivibhūṣitā / dhūmenākulitā dīnā nyapataddhavyavāhane

काचित्तस्मिन्पुरे दीप्ते पुत्रस्नेहानुलालसा । पुत्रम् आलिङ्गते गाढं दह्यते त्रिपुरे ऽग्निना

kācittasminpure dīpte putrasnehānulālasā / putram āliṅgate gāḍhaṃ dahyate tripure 'gninā

काचित्कनकवर्णाभा इन्द्रनीलविभूषिता । भर्तारं पतितं दृष्ट्वा पतिता तस्य चोपरि

kācitkanakavarṇābhā indranīlavibhūṣitā / bhartāraṃ patitaṃ dṛṣṭvā patitā tasya copari

काचिदादित्यवर्णाभा प्रसुप्ता तु प्रियोपरि । अग्निज्वालाहता गाढं कंठमालिङ्गते नृप

kācidādityavarṇābhā prasuptā tu priyopari / agnijvālāhatā gāḍhaṃ kaṃṭhamāliṅgate nṛpa

मेधवर्णा परा नारी चलत्कनकमेखला । श्वेतवस्त्रोत्तरीया तु पपात धरणीतले

medhavarṇā parā nārī calatkanakamekhalā / śvetavastrottarīyā tu papāta dharaṇītale

काचित्कुन्देन्दुवर्णाभा नीलरत्नविभूषिता । शिरसा प्राञ्जलिर् भूत्वा विज्ञापयति पावकम्

kācitkundenduvarṇābhā nīlaratnavibhūṣitā / śirasā prāñjalir bhūtvā vijñāpayati pāvakam

कस्याश्चिज्ज्वलते वस्त्रं केशाः कस्याश्च भारत । ज्वलज्ज्वलनसङ्काशैर् हेमभाण्डैस्त्रसंहित च

kasyāścijjvalate vastraṃ keśāḥ kasyāśca bhārata / jvalajjvalanasaṅkāśair hemabhāṇḍaistrasaṃhita ca

काचित्प्रभूतदुःखार्ता विललाप वराङ्गना । भस्मीभूतं पतिं दृष्ट्वा क्रन्दन्ती कुररी यथा

kācitprabhūtaduḥkhārtā vilalāpa varāṅganā / bhasmībhūtaṃ patiṃ dṛṣṭvā krandantī kurarī yathā

आलिङ्ग्य गाढं सहसा पतिता तस्य मूर्धनि । काचिच्च बहुदुःखार्ता व्यलपत्स्त्री स्ववेश्मनि

āliṅgya gāḍhaṃ sahasā patitā tasya mūrdhani / kācicca bahuduḥkhārtā vyalapatstrī svaveśmani

भस्मसाच्च कृतं दृष्ट्वा क्रन्दते कुररी यथा । मातरं पितरं काचिद्दृष्ट्वा विगतचेतनम्

bhasmasācca kṛtaṃ dṛṣṭvā krandate kurarī yathā / mātaraṃ pitaraṃ kāciddṛṣṭvā vigatacetanam

वेपते पतिता भूमौ खेदिता वडवा यथा । इतश्चेतश्च काचिच्च दह्यमाना वराङ्गना

vepate patitā bhūmau kheditā vaḍavā yathā / itaścetaśca kācicca dahyamānā varāṅganā

नापश्यद्बालमुत्सङ्गे विपरीतमुखी स्थिता । कुम्भिलस्य गृहं दग्धं पतितं धरणीतले

nāpaśyadbālamutsaṅge viparītamukhī sthitā / kumbhilasya gṛhaṃ dagdhaṃ patitaṃ dharaṇītale

कूष्माण्डस्य च धूम्रस्य कुहकस्य बकस्य च । विरूपनयनस्यापि विरूपाक्षस्य चैव हि

kūṣmāṇḍasya ca dhūmrasya kuhakasya bakasya ca / virūpanayanasyāpi virūpākṣasya caiva hi

शुम्भो डिम्भश्च रौद्रश्च प्रह्लादश्चासुरोत्तमः । दण्डपाणिर् विपाणिश्च सिंहवक्त्रस् तथानघ

śumbho ḍimbhaśca raudraśca prahlādaścāsurottamaḥ / daṇḍapāṇir vipāṇiśca siṃhavaktras tathānagha

दुन्दुभश्चैव संह्रादो डिण्डिर्मुण्डिस् तथैव च । बाणभ्राता च बाणश्च क्रव्यादव्याघ्रवक्त्रकौ

dundubhaścaiva saṃhrādo ḍiṇḍirmuṇḍis tathaiva ca / bāṇabhrātā ca bāṇaśca kravyādavyāghravaktrakau

एवमन्ये ऽपि ये केचिद्दानवा बलदर्पिताः । तेषां गृहे तथा वह्निर्ज्वलते निर्दयो नृप । दह्यमानाः स्त्रियस्तात विलपन्ति गृहे गृहे

evamanye 'pi ye keciddānavā baladarpitāḥ / teṣāṃ gṛhe tathā vahnirjvalate nirdayo nṛpa / dahyamānāḥ striyastāta vilapanti gṛhe gṛhe

करुणाक्षरवादिन्यो निराधारा गताः शिवम् । यदि वैरं सुरारेश्च पुरुषोपरिपावक

karuṇākṣaravādinyo nirādhārā gatāḥ śivam / yadi vairaṃ surāreśca puruṣoparipāvaka

स्त्रियः किमपराध्यन्ति गृहपञ्जरकोकिलाः । अनिर्दयो नृशंसस्त्वं कस्ते कोपः स्त्रियं प्रति

striyaḥ kimaparādhyanti gṛhapañjarakokilāḥ / anirdayo nṛśaṃsastvaṃ kaste kopaḥ striyaṃ prati

किं त्वया न श्रुतं लोके अवध्याः सर्वथा स्त्रियः । किं तु तुभ्यं गुणो ह्यस्ति दहने पवनेरितः

kiṃ tvayā na śrutaṃ loke avadhyāḥ sarvathā striyaḥ / kiṃ tu tubhyaṃ guṇo hyasti dahane pavaneritaḥ

न कारुण्यं त्वया किंचिद् दाक्षिण्यं च स्त्रियं प्रति । दयां म्लेच्छा हि कुर्वन्ति वचनं वीक्ष्य योषिताम्

na kāruṇyaṃ tvayā kiṃcid dākṣiṇyaṃ ca striyaṃ prati / dayāṃ mlecchā hi kurvanti vacanaṃ vīkṣya yoṣitām

म्लेच्छानाम् अपि च म्लेच्छो दुर्निवार्यो ह्यचेतनः । एवं विलपमानानां स्त्रीणां तत्रैव भारत

mlecchānām api ca mleccho durnivāryo hyacetanaḥ / evaṃ vilapamānānāṃ strīṇāṃ tatraiva bhārata

ज्वालाकलापबहुलः प्रज्वलत्येव पावकः । एवं दृष्ट्वा ततो बाणो दह्यमान उवाच ह

jvālākalāpabahulaḥ prajvalatyeva pāvakaḥ / evaṃ dṛṣṭvā tato bāṇo dahyamāna uvāca ha

अवज्ञाय विनष्टो ऽहं पापात्मा हरमञ्जसा । मया पापेन मूर्खेण ये लोका नाशिता ध्रुवम्

avajñāya vinaṣṭo 'haṃ pāpātmā haramañjasā / mayā pāpena mūrkheṇa ye lokā nāśitā dhruvam

गोब्राह्मणा हता नित्यमिह लोके परत्र च । नाशितान्यन्नपानानि मठारामाश्रमास्तथा

gobrāhmaṇā hatā nityamiha loke paratra ca / nāśitānyannapānāni maṭhārāmāśramāstathā

ऋषीणामाश्रमाश्चैव देवारामा गणालयाः । तेन पापेन मे ध्वंसस्तपसश्च बलस्य च

ṛṣīṇāmāśramāścaiva devārāmā gaṇālayāḥ / tena pāpena me dhvaṃsastapasaśca balasya ca

किं धनेन करिष्यामि राज्येणान्तःपुरेण च

kiṃ dhanena kariṣyāmi rājyeṇāntaḥpureṇa ca

वरं शङ्करपादौ च शरणं यामि मूढधीः । न माता न पिता चैव न बन्धुर् नापरो जनः

varaṃ śaṅkarapādau ca śaraṇaṃ yāmi mūḍhadhīḥ / na mātā na pitā caiva na bandhur nāparo janaḥ

मुक्त्वा चैव महेशानं परमार्तिहरं परम् । आत्मना च कृतं पापमात्मनैव तु भुज्यते

muktvā caiva maheśānaṃ paramārtiharaṃ param / ātmanā ca kṛtaṃ pāpamātmanaiva tu bhujyate

अहं पुनः समस्तैश्च दह्यामि सह साधुभिः । एवमुक्त्वा शिवं लिङ्गं कृत्वा तन्मस्तकोपरि

ahaṃ punaḥ samastaiśca dahyāmi saha sādhubhiḥ / evamuktvā śivaṃ liṅgaṃ kṛtvā tanmastakopari

निर्जगाम गृहाच्छीघ्रं पावकेनावगुण्ठितः । स खिन्नः स्विन्नगात्रस्तु प्रस्खलंस्तु मुहुर् मुहुः

nirjagāma gṛhācchīghraṃ pāvakenāvaguṇṭhitaḥ / sa khinnaḥ svinnagātrastu praskhalaṃstu muhur muhuḥ

हरं गद्गदया वाचा स्तुवन्वै शरणं ययौ । त्वत्कोपानलनिर्दग्धो यदि वध्यो ऽस्मि शङ्कर

haraṃ gadgadayā vācā stuvanvai śaraṇaṃ yayau / tvatkopānalanirdagdho yadi vadhyo 'smi śaṅkara

त्वत्प्रसादान्महादेव मा मे लिङ्गं प्रणश्यतु । अर्चितं मे सुरश्रेष्ठ ध्यातं भक्त्या मया विभो

tvatprasādānmahādeva mā me liṅgaṃ praṇaśyatu / arcitaṃ me suraśreṣṭha dhyātaṃ bhaktyā mayā vibho

प्राणादिष्टतमं देव तस्माद् रक्षितुम् अर्हसि । यदि ते ऽहम् अनुग्राह्यो वध्यो वा सुरसत्तम

prāṇādiṣṭatamaṃ deva tasmād rakṣitum arhasi / yadi te 'ham anugrāhyo vadhyo vā surasattama

प्रतिजन्म महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे । पशुकीटपतङ्गेषु तिर्यग्योनिगतेषु च । स्वकर्मणा महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे

pratijanma mahādeva tvadbhaktiracalāstu me / paśukīṭapataṅgeṣu tiryagyonigateṣu ca / svakarmaṇā mahādeva tvadbhaktiracalāstu me

एवमुक्त्वा महाभागो बाणो भक्तिमतां वरः । स्तोत्रेण देवदेवेशं छन्दयामास भारत

evamuktvā mahābhāgo bāṇo bhaktimatāṃ varaḥ / stotreṇa devadeveśaṃ chandayāmāsa bhārata

बाण उवाच: शिव शङ्कर सर्वहराय नमो भवभीतभयार्तिहराय नमः । कुसुमायुधदेहविनाशंकर प्रमदाप्रियकामक देव नमः

bāṇa uvāca: śiva śaṅkara sarvaharāya namo bhavabhītabhayārtiharāya namaḥ / kusumāyudhadehavināśaṃkara pramadāpriyakāmaka deva namaḥ

जय पार्वतीश परमार्थसार जय विरचितभीमभुजङ्गहार । जय निर्मलभस्मविलिप्तगात्र जय मन्त्रमूल जगदेकपात्र

jaya pārvatīśa paramārthasāra jaya viracitabhīmabhujaṅgahāra / jaya nirmalabhasmaviliptagātra jaya mantramūla jagadekapātra

जय विषधरकपिलजटाकलाप जय भैरवविघृतपिनाकचाप । जय विषमनयनपरिमुक्तसङ्ग जय शङ्कर धृतगाङ्गतरङ्ग

jaya viṣadharakapilajaṭākalāpa jaya bhairavavighṛtapinākacāpa / jaya viṣamanayanaparimuktasaṅga jaya śaṅkara dhṛtagāṅgataraṅga

जय भीमरूप खट्वाङ्गहस्त शशिशेखर जय जगतां प्रशस्त । जय सुखरेश सुरलोकसार जय सर्वसकलनिर्दग्धसार

jaya bhīmarūpa khaṭvāṅgahasta śaśiśekhara jaya jagatāṃ praśasta / jaya sukhareśa suralokasāra jaya sarvasakalanirdagdhasāra

जय कीर्तनीय जगतां पवित्र जय वृषाङ्क बहुविधचरित्र । जय विरचितनरकङ्कालमाल अघासुरदेहकङ्कालकाल

jaya kīrtanīya jagatāṃ pavitra jaya vṛṣāṅka bahuvidhacaritra / jaya viracitanarakaṅkālamāla aghāsuradehakaṅkālakāla

जय नीलकंठ वरवृषभगमन जय सकललोकदुरितानुशमन । जय सिद्धसुरासुरविनतचरण जय रुद्र रौद्रभवजलधितरण

jaya nīlakaṃṭha varavṛṣabhagamana jaya sakalalokaduritānuśamana / jaya siddhasurāsuravinatacaraṇa jaya rudra raudrabhavajaladhitaraṇa

जय गिरिश सुरेश्वरमाननीय जय सूक्ष्मरूप संचितनीय । जय दग्धत्रिपुर विश्वसत्त्व जय सकलशास्त्रपरमार्थतत्त्व

jaya giriśa sureśvaramānanīya jaya sūkṣmarūpa saṃcitanīya / jaya dagdhatripura viśvasattva jaya sakalaśāstraparamārthatattva

जय दुरवबोध संसारतार कलिकलुषमहार्णवघोरतार । जय सुरासुरदेवगणेश नमो हयवानरसिंहगजेन्द्रमुख

jaya duravabodha saṃsāratāra kalikaluṣamahārṇavaghoratāra / jaya surāsuradevagaṇeśa namo hayavānarasiṃhagajendramukha

अतिह्रस्वस्थूलसुदीर्घतम उपलब्धिर् न शक्यते ते ह्यमरैः । प्रणतो ऽस्मि निरञ्जन ते चरणौ जय साम्ब सुलोचनकान्तिहर

atihrasvasthūlasudīrghatama upalabdhir na śakyate te hyamaraiḥ / praṇato 'smi nirañjana te caraṇau jaya sāmba sulocanakāntihara

अप्राप्य त्वां किम् अत्यन्तम् उच्छ्रयी न विनाशयेत् । अतिप्रमाथि च तदा तपो महत्सुदारुणम्

aprāpya tvāṃ kim atyantam ucchrayī na vināśayet / atipramāthi ca tadā tapo mahatsudāruṇam

न पुत्रबान्धवा दारा न समस्तः सुहृज्जनः । सङ्कटे ऽभ्युपगच्छन्ति व्रजन्तमेकगामिनम्

na putrabāndhavā dārā na samastaḥ suhṛjjanaḥ / saṅkaṭe 'bhyupagacchanti vrajantamekagāminam

यदेव कर्म कैवल्यं कृतं तेन शुभाशुभम् । तदेव सार्थवत् तस्य भवत्यग्रे तु गच्छतः

yadeva karma kaivalyaṃ kṛtaṃ tena śubhāśubham / tadeva sārthavat tasya bhavatyagre tu gacchataḥ

निर्धनस्यैव चरतो न भयं विद्यते क्वचित् । धनीभयैर्न मुच्येत धनं तस्मात्त्यजाम्यहम्

nirdhanasyaiva carato na bhayaṃ vidyate kvacit / dhanībhayairna mucyeta dhanaṃ tasmāttyajāmyaham

लुब्धाः पापानि कुर्वन्ति शुद्धांशा नैव मानवाः । श्रुत्वा धर्मस्य सर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्य तत्

lubdhāḥ pāpāni kurvanti śuddhāṃśā naiva mānavāḥ / śrutvā dharmasya sarvasvaṃ śrutvā caivāvadhārya tat

त्वं विष्णुस्त्वं जगन्नाथो ब्रह्मरूपः सनातनः । इन्द्रस्त्वं देवदेवेश सुरनाथ नमो ऽस्तु ते

tvaṃ viṣṇustvaṃ jagannātho brahmarūpaḥ sanātanaḥ / indrastvaṃ devadeveśa suranātha namo 'stu te

त्वं क्षितिर्वरुणश्चैव पवनस्त्वं हुताशनः । त्वं दीक्षा यजमानश्च आकाशं सोम एव च

tvaṃ kṣitirvaruṇaścaiva pavanastvaṃ hutāśanaḥ / tvaṃ dīkṣā yajamānaśca ākāśaṃ soma eva ca

त्वं सूर्यस्त्वं तु वित्तेशो यमस्त्वं गुरुरेव च । त्वया व्याप्तं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं भास्वता यथा

tvaṃ sūryastvaṃ tu vitteśo yamastvaṃ gurureva ca / tvayā vyāptaṃ jagatsarvaṃ trailokyaṃ bhāsvatā yathā

एतद्बाणकृतं स्तोत्रं श्रुत्वा देवो महेश्वरः । क्रोधं मुक्त्वा प्रसन्नात्मा तदा वचनम् अब्रवीत्

etadbāṇakṛtaṃ stotraṃ śrutvā devo maheśvaraḥ / krodhaṃ muktvā prasannātmā tadā vacanam abravīt

ईश्वर उवाच: न भेतव्यं न भेतव्यमद्यप्रभृति दानव । सौवर्णे भवने तिष्ठ मम पार्श्वे ऽथवा पुनः

īśvara uvāca: na bhetavyaṃ na bhetavyamadyaprabhṛti dānava / sauvarṇe bhavane tiṣṭha mama pārśve 'thavā punaḥ

पुत्रपौत्रप्रपौत्रैश्च बान्धवैः सह भार्यया । अद्यप्रभृति वत्स त्वमवध्यः सर्वशत्रुषु

putrapautraprapautraiśca bāndhavaiḥ saha bhāryayā / adyaprabhṛti vatsa tvamavadhyaḥ sarvaśatruṣu

मार्कण्डेय उवाच: भूयस्तस्य वरो दत्तो देवदेवेन भारत । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले पूजितः ससुरासुरैः

mārkaṇḍeya uvāca: bhūyastasya varo datto devadevena bhārata / svarge martye ca pātāle pūjitaḥ sasurāsuraiḥ

अक्षयश्चाव्ययश्चैव वस त्वं वै यथासुखम् । ततो निवारयामास रुद्रः सप्तशिखं तदा

akṣayaścāvyayaścaiva vasa tvaṃ vai yathāsukham / tato nivārayāmāsa rudraḥ saptaśikhaṃ tadā

तृतीयं रक्षितं तस्य पुरं देवेन शम्भुना । ज्वालामालाकुलं चान्यत्पतितं धरणीतले

tṛtīyaṃ rakṣitaṃ tasya puraṃ devena śambhunā / jvālāmālākulaṃ cānyatpatitaṃ dharaṇītale

अर्धेन प्रस्थितादूर्ध्वं तस्य ज्वाला दिवं गताः । हाहाकारो महांस्तत्र ऋषिसङ्घैरुदीरितः

ardhena prasthitādūrdhvaṃ tasya jvālā divaṃ gatāḥ / hāhākāro mahāṃstatra ṛṣisaṅghairudīritaḥ

दैवतैश्च महाभागैः सिद्धविद्याधरादिभिः । एकं तु पतितं तत्र श्रीशैले खण्डमुत्तरम्

daivataiśca mahābhāgaiḥ siddhavidyādharādibhiḥ / ekaṃ tu patitaṃ tatra śrīśaile khaṇḍamuttaram

द्वितीयं पतितं राजञ्छैले ह्यमरकण्टके । प्रज्वलत्पतितं तत्र तेन ज्वालेश्वरं स्मृतम्

dvitīyaṃ patitaṃ rājañchaile hyamarakaṇṭake / prajvalatpatitaṃ tatra tena jvāleśvaraṃ smṛtam

दग्धे तु त्रिपुरे राजन्पतिते खण्ड उत्तमे । रुद्रो देवः स्थितस्तत्र ज्वालामालानिवारकः

dagdhe tu tripure rājanpatite khaṇḍa uttame / rudro devaḥ sthitastatra jvālāmālānivārakaḥ

हाहाकारपराणां तु ऋषीणां रक्षणाय च । स्वयं मूर्तिर्महेशान् उमावृषभसंयुतः

hāhākāraparāṇāṃ tu ṛṣīṇāṃ rakṣaṇāya ca / svayaṃ mūrtirmaheśān umāvṛṣabhasaṃyutaḥ

मनसापि स्मरेद् यस्तु भक्त्या ह्यमरकण्टकम् । चान्द्रायणाधिकं पुण्यं स लभेन्नात्र संशयः

manasāpi smared yastu bhaktyā hyamarakaṇṭakam / cāndrāyaṇādhikaṃ puṇyaṃ sa labhennātra saṃśayaḥ

अतिपुण्यो गिरिश्रेष्ठो यस्माद् भरतसत्तम । अस्मान्नित्यं भवेद् राजन्सर्वपापक्षयंकरः

atipuṇyo giriśreṣṭho yasmād bharatasattama / asmānnityaṃ bhaved rājansarvapāpakṣayaṃkaraḥ

नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः । नानागुल्मलताकीर्णो नानावल्लीभिर् आवृतः

nānādrumalatākīrṇo nānāpuṣpopaśobhitaḥ / nānāgulmalatākīrṇo nānāvallībhir āvṛtaḥ

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णो मृगयूथैरलंकृतः । श्वापदानां च घोषेण नित्यं प्रमुदितो ऽभवत्

siṃhavyāghrasamākīrṇo mṛgayūthairalaṃkṛtaḥ / śvāpadānāṃ ca ghoṣeṇa nityaṃ pramudito 'bhavat

ब्रह्मेन्द्रविष्णुप्रमुखैर्ह्यमरैश्च सहस्रशः । सेव्यते देवदेवेशः शङ्करस्तत्र पर्वते

brahmendraviṣṇupramukhairhyamaraiśca sahasraśaḥ / sevyate devadeveśaḥ śaṅkarastatra parvate

पतनं कुरुते यो ऽस्मिन्पर्वते ऽमरकण्टके । क्रीडते क्रमशो राजन्भुवनानि चतुर्दश

patanaṃ kurute yo 'sminparvate 'marakaṇṭake / krīḍate kramaśo rājanbhuvanāni caturdaśa

ऐन्द्रं वाह्नं च कौबेरं वायव्यं याम्यमेव च । नैरृत्यं वारुणं चैव सौम्यं सौरं तथैव च

aindraṃ vāhnaṃ ca kauberaṃ vāyavyaṃ yāmyameva ca / nairṛtyaṃ vāruṇaṃ caiva saumyaṃ sauraṃ tathaiva ca

ब्राह्मं च पदमक्लिष्टं वैष्णवं तदनन्तरम् । उमारुद्रं महाभाग ऐश्वरं तदनन्तरम्

brāhmaṃ ca padamakliṣṭaṃ vaiṣṇavaṃ tadanantaram / umārudraṃ mahābhāga aiśvaraṃ tadanantaram

परं सदाशिवं शान्तं सूक्ष्मं ज्योतिरतीन्द्रियम् । तस्मिन्याति लयं धीरो विधिना नात्र संशयः

paraṃ sadāśivaṃ śāntaṃ sūkṣmaṃ jyotiratīndriyam / tasminyāti layaṃ dhīro vidhinā nātra saṃśayaḥ

युधिष्ठिर उवाच: को ऽप्यत्र विधिरुद्दिष्टः पतने ऋषिसत्तम । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व संशयो ऽस्ति महामुने

yudhiṣṭhira uvāca: ko 'pyatra vidhiruddiṣṭaḥ patane ṛṣisattama / etanme sarvamācakṣva saṃśayo 'sti mahāmune

श्रीमार्कण्डेय उवाच: शृणुष्व कथयिष्यामि तं विधिं पाण्डुनन्दन । यत्कृत्वा प्रथमं कर्म निपतेत्तदनन्तरम्

śrīmārkaṇḍeya uvāca: śṛṇuṣva kathayiṣyāmi taṃ vidhiṃ pāṇḍunandana / yatkṛtvā prathamaṃ karma nipatettadanantaram

कृत्वा कृच्छ्रत्रयं पूर्वं जप्त्वा लक्षं दशैव तु । शाकयावकभुक्चैव शुचिस्त्रिषवणो नृप

kṛtvā kṛcchratrayaṃ pūrvaṃ japtvā lakṣaṃ daśaiva tu / śākayāvakabhukcaiva śucistriṣavaṇo nṛpa

त्रिकालमर्चयेदीशं देवदेवं त्रिलोचनम् । दशांशेन तु राजेन्द्र होमं तत्रैव कारयेत्

trikālamarcayedīśaṃ devadevaṃ trilocanam / daśāṃśena tu rājendra homaṃ tatraiva kārayet

लक्षवारं जपेद्देवं गन्धमाल्यैश्च पूजयेत् । रात्रौ स्वप्ने तदा पश्येद्विमानस्थं ततः क्षिपेत्

lakṣavāraṃ japeddevaṃ gandhamālyaiśca pūjayet / rātrau svapne tadā paśyedvimānasthaṃ tataḥ kṣipet

अनेनैव विधानेन आत्मानं यस्तु निक्षिपेत् । स्वर्गलोकमनुप्राप्य क्रीडते त्रिदशैः सह

anenaiva vidhānena ātmānaṃ yastu nikṣipet / svargalokamanuprāpya krīḍate tridaśaiḥ saha

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस् तथैव च । मुक्त्वा मनोरमान्भोगांस् तदा गच्छेन्महीतलम्

triṃśadvarṣasahasrāṇi triṃśatkoṭyas tathaiva ca / muktvā manoramānbhogāṃs tadā gacchenmahītalam

पृथिवीमेकच्छत्रेण भुनक्ति लोकपूजितः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

pṛthivīmekacchatreṇa bhunakti lokapūjitaḥ / vyādhiśokavinirmukto jīvecca śaradāṃ śatam

ज्वालेश्वरं तु तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ज्वाला नदी पार्थ प्रस्रुता शिवनिर्मिता

jvāleśvaraṃ tu tattīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / tatra jvālā nadī pārtha prasrutā śivanirmitā

निर्वाप्य तद् बाणपुरं रेवया सह संगता । तत्र स्नात्वा महाराज विधिना मन्त्रसंयुतः

nirvāpya tad bāṇapuraṃ revayā saha saṃgatā / tatra snātvā mahārāja vidhinā mantrasaṃyutaḥ

तिलसंमिश्रतोयेन तर्पयेत् पितृदेवताः । पिण्डदानेन च पित्ःन् पैण्डरीकफलं लभेत्

tilasaṃmiśratoyena tarpayet pitṛdevatāḥ / piṇḍadānena ca pitḥn paiṇḍarīkaphalaṃ labhet

अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति

anāśakaṃ tu yaḥ kuryāttasmiṃstīrthe narādhipa / mucyate sarvapāpebhyo rudralokaṃ sa gacchati

अमराणां शतैश्चैव सेवितो ह्यमरेश्वरः । तथैव ऋषिसङ्घैश्च तेन पुण्यतमो महान्

amarāṇāṃ śataiścaiva sevito hyamareśvaraḥ / tathaiva ṛṣisaṅghaiśca tena puṇyatamo mahān

समन्ताद्योजनं तीर्थं पुण्यं ह्य् अमरकण्टकम् । रुद्रकोटिसमोपेतं तेन तत्पुण्यमुत्तमम्

samantādyojanaṃ tīrthaṃ puṇyaṃ hy amarakaṇṭakam / rudrakoṭisamopetaṃ tena tatpuṇyamuttamam

तस्य पर्वतराजस्य यः करोति प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी नात्र संशयः

tasya parvatarājasya yaḥ karoti pradakṣiṇam / pradakṣiṇīkṛtā tena pṛthivī nātra saṃśayaḥ

वाचिकं मानसं चैव कायिकं त्रिविधं च यत् । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करो ऽब्रवीत्

vācikaṃ mānasaṃ caiva kāyikaṃ trividhaṃ ca yat / naśyate pātakaṃ sarvamityevaṃ śaṅkaro 'bravīt

अमरेश्वरपार्श्वे च तीर्थं शक्रेश्वरं नृप । तपस् तप्त्वा पुरा तत्र शक्रेण स्थापितं किल

amareśvarapārśve ca tīrthaṃ śakreśvaraṃ nṛpa / tapas taptvā purā tatra śakreṇa sthāpitaṃ kila

कुशावर्तं नाम तीर्थं ब्रह्मणा च कृतं शुभम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं हंसतीर्थं तथा परम्

kuśāvartaṃ nāma tīrthaṃ brahmaṇā ca kṛtaṃ śubham / brahmakuṇḍamiti khyātaṃ haṃsatīrthaṃ tathā param

अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा । कावेर्याः पूर्वभागे च तीर्थं वै मातृकेश्वरम्

ambarīṣasya tīrthaṃ ca mahākāleśvaraṃ tathā / kāveryāḥ pūrvabhāge ca tīrthaṃ vai mātṛkeśvaram

एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ । संसेवनस्नानदानैः पापसङ्घहराणि च

etāni dakṣiṇe tīre revāyā bharatarṣabha / saṃsevanasnānadānaiḥ pāpasaṅghaharāṇi ca

भृगुतुङ्गे महाराज प्रसिद्धो भैरवः शिवः । तस्य याम्यविभागे च तीर्थं वै चपलेश्वरम्

bhṛgutuṅge mahārāja prasiddho bhairavaḥ śivaḥ / tasya yāmyavibhāge ca tīrthaṃ vai capaleśvaram

एतौ स्थितौ दुःखहरौ रेवाया उत्तरे तटे । तावभ्यर्च्य तथा नत्वा सम्यग् यात्राफलं भवेत् । अदृष्टपूजितौ तौ हि नराणां विघ्नकारकौ

etau sthitau duḥkhaharau revāyā uttare taṭe / tāvabhyarcya tathā natvā samyag yātrāphalaṃ bhavet / adṛṣṭapūjitau tau hi narāṇāṃ vighnakārakau