॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये पात्रापात्रपरीक्षादानादिनियमवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 51 उत्तानपाद उवाच: काले तत्क्रियते कस्मिञ्छ्राद्धं दानं तथेश्वर । यात्रा तत्र प्रकर्तव्या तिथौ यस्यां वदाशु तत्
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedamāhātmye pātrāpātraparīkṣādānādiniyamavarṇanaṃ nāma pañcāśattamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 51 uttānapāda uvāca: kāle tatkriyate kasmiñchrāddhaṃ dānaṃ tatheśvara / yātrā tatra prakartavyā tithau yasyāṃ vadāśu tat
ईश्वर उवाच: पितृतीर्थं यथा पुण्यं सर्वकामिकमुत्तमम् । इदं तीर्थं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः
īśvara uvāca: pitṛtīrthaṃ yathā puṇyaṃ sarvakāmikamuttamam / idaṃ tīrthaṃ tathā puṇyaṃ snānadānāditarpaṇaiḥ
विशेषेण तु कुर्वीत श्राद्धं सर्वयुगादिषु । मन्वन्तरादयो वत्स श्रूयन्तां च चतुर्दश
viśeṣeṇa tu kurvīta śrāddhaṃ sarvayugādiṣu / manvantarādayo vatsa śrūyantāṃ ca caturdaśa
अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिकस्य च । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च
aśvayukchuklanavamī dvādaśī kārttikasya ca / tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca
आषाढस्यैव दशमी माघस्यैव तु सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढस्य पूर्णिमा
āṣāḍhasyaiva daśamī māghasyaiva tu saptamī / śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhasya pūrṇimā
फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तथा
phālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī sitā / kārttikī phālgunī caitrī jyaiṣṭhī pañcadaśī tathā
मन्वन्तरादयश्चैते अनन्तफलदाः स्मृताः । अयने चोत्तरे राजन्दक्षिणे श्राद्धमाचरेत्
manvantarādayaścaite anantaphaladāḥ smṛtāḥ / ayane cottare rājandakṣiṇe śrāddhamācaret
कार्त्तिकी च तथा माघी वैशाखस्य तृतीयिका । पौर्णमासी च चैत्रस्य ज्येष्ठस्य च विशेषतः
kārttikī ca tathā māghī vaiśākhasya tṛtīyikā / paurṇamāsī ca caitrasya jyeṣṭhasya ca viśeṣataḥ
अष्टकासु च संक्रान्तौ व्यतीपाते तथैव च । श्राद्धकाला इमे सर्वे दत्तमेष्वक्षयं स्मृतम्
aṣṭakāsu ca saṃkrāntau vyatīpāte tathaiva ca / śrāddhakālā ime sarve dattameṣvakṣayaṃ smṛtam
मधुमासे सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । निशि जागरणं कुर्याद् विष्णुपादसमीपतः
madhumāse site pakṣa ekādaśyāmupoṣitaḥ / niśi jāgaraṇaṃ kuryād viṣṇupādasamīpataḥ
धूपदीपादिनैवेद्यैः स्रङ्मालागुरुचन्दनैः । अर्चां कुर्वन्ति ये विष्णोः पठेयुः प्राक्तनीं कथाम्
dhūpadīpādinaivedyaiḥ sraṅmālāgurucandanaiḥ / arcāṃ kurvanti ye viṣṇoḥ paṭheyuḥ prāktanīṃ kathām
ऋग्यजुःसाममन्त्रोक्तं सूक्तं जपति यो द्विजः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
ṛgyajuḥsāmamantroktaṃ sūktaṃ japati yo dvijaḥ / sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati
प्रातः श्राद्धं प्रकुर्वीत द्विजान् सम्पूज्य यत्नतः । दानं दद्याद् यथाशक्ति गोहिरण्याम्बरादिकम्
prātaḥ śrāddhaṃ prakurvīta dvijān sampūjya yatnataḥ / dānaṃ dadyād yathāśakti gohiraṇyāmbarādikam
पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावद् आभूतसम्प्लवम् । श्राद्धदस्तु व्रजेत् तत्र यत्र देवो जनार्दनः
pitarastasya tṛpyanti yāvad ābhūtasamplavam / śrāddhadastu vrajet tatra yatra devo janārdanaḥ
त्रयोदश्यां ततो गच्छेद्गुहावासिनि लिङ्गके । दृष्ट्वा मार्कण्डमीशानं मुच्यते सर्वपातकैः
trayodaśyāṃ tato gacchedguhāvāsini liṅgake / dṛṣṭvā mārkaṇḍamīśānaṃ mucyate sarvapātakaiḥ
उत्तानपाद उवाच: गुहामध्ये महादेव लिङ्गं परमशोभितम् । येन प्रतिष्ठितं देव तन्ममाख्यातुम् अर्हसि
uttānapāda uvāca: guhāmadhye mahādeva liṅgaṃ paramaśobhitam / yena pratiṣṭhitaṃ deva tanmamākhyātum arhasi
ईश्वर उवाच: त्रिषु लोकेषु विख्यातो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम्
īśvara uvāca: triṣu lokeṣu vikhyāto mārkaṇḍeyo munīśvaraḥ / divyaṃ varṣasahasraṃ sa tapastepe sudāruṇam
गुहामध्यं प्रविष्टो ऽसौ योगाभ्यासमुपाश्रितः । लिङ्गं तु स्थापितं तेन मार्कण्डेश्वरसंज्ञितम्
guhāmadhyaṃ praviṣṭo 'sau yogābhyāsamupāśritaḥ / liṅgaṃ tu sthāpitaṃ tena mārkaṇḍeśvarasaṃjñitam
तत्र स्नात्वा च यो भक्त्या सोपवासो जितेन्द्रियः । तत्र जागरणं कुर्वन् दद्याद् दीपं प्रयत्नतः
tatra snātvā ca yo bhaktyā sopavāso jitendriyaḥ / tatra jāgaraṇaṃ kurvan dadyād dīpaṃ prayatnataḥ
देवस्य स्नपनं कुर्यान्मृतैः पञ्चभिस् तथा । यथा शक्त्या समालभ्य पूजां कुर्याद् यथाविधि
devasya snapanaṃ kuryānmṛtaiḥ pañcabhis tathā / yathā śaktyā samālabhya pūjāṃ kuryād yathāvidhi
स्वशाखोत्पन्नमन्त्रैश्च जपं कुर्युर् द्विजातयः । सावित्र्यष्टसहस्रं तु शताष्टकम् अथापि वा
svaśākhotpannamantraiśca japaṃ kuryur dvijātayaḥ / sāvitryaṣṭasahasraṃ tu śatāṣṭakam athāpi vā
एतत्कृत्वा नृपश्रेष्ठ जन्मनः फलमाप्नुयात् । चतुर्दश्यां तु वै स्नात्वा पूजां कृत्वा यथाविधि
etatkṛtvā nṛpaśreṣṭha janmanaḥ phalamāpnuyāt / caturdaśyāṃ tu vai snātvā pūjāṃ kṛtvā yathāvidhi
पात्रं परीक्ष्य दातव्यम् आत्मनः श्रेय इच्छता । पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्
pātraṃ parīkṣya dātavyam ātmanaḥ śreya icchatā / pitarastasya tṛpyanti dvādaśābdānyasaṃśayam
दाता स गच्छते तत्र यत्र भोगाः सनातनाः । गुहामध्ये प्रविष्टस्तु लोटयेच्चैव शक्तितः
dātā sa gacchate tatra yatra bhogāḥ sanātanāḥ / guhāmadhye praviṣṭastu loṭayeccaiva śaktitaḥ
नीले गिरौ हि यत्पुण्यं तत्समस्तं लभन्ति ते । शूलभेदे तु यः कुर्याच्छ्राद्धं पर्वणि पर्वणि
nīle girau hi yatpuṇyaṃ tatsamastaṃ labhanti te / śūlabhede tu yaḥ kuryācchrāddhaṃ parvaṇi parvaṇi
विशेषाच्चैत्रमासान्ते तस्य पुण्यफलं शृणु । केदारे चैव यत्पुण्यं गङ्गासागरसङ्गमे
viśeṣāccaitramāsānte tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu / kedāre caiva yatpuṇyaṃ gaṅgāsāgarasaṅgame
सितासिते तु यत्पुण्यमन्यतीर्थे विशेषतः । अर्बुदे विद्यते पुण्यं पुण्यं चामरपर्वते
sitāsite tu yatpuṇyamanyatīrthe viśeṣataḥ / arbude vidyate puṇyaṃ puṇyaṃ cāmaraparvate
गयादिसर्वतीर्थानां फलमाप्नोति मानवः । विधिमन्त्रसमायुक्तस् तर्पयेत् पितृदेवताः
gayādisarvatīrthānāṃ phalamāpnoti mānavaḥ / vidhimantrasamāyuktas tarpayet pitṛdevatāḥ
कुलानां तारयेद् विंशं दश पूर्वान् दशापरान् । दक्षिणस्यां ततो मूर्तौ शुचिर्भूत्वा समाहितः
kulānāṃ tārayed viṃśaṃ daśa pūrvān daśāparān / dakṣiṇasyāṃ tato mūrtau śucirbhūtvā samāhitaḥ
न्यासं कृत्वा तु पूर्वोक्तं प्रदद्याद् अष्टपुष्पिकाम् । शास्त्रोक्तैरष्टभिः पुष्पैर्मानसैः शृणु तद्यथा
nyāsaṃ kṛtvā tu pūrvoktaṃ pradadyād aṣṭapuṣpikām / śāstroktairaṣṭabhiḥ puṣpairmānasaiḥ śṛṇu tadyathā
वारिजं सौम्यमाग्नेयं वायव्यं पार्थिवं पुनः । वानस्पत्यं भवेत् षष्ठं प्राजापत्यं तु सप्तमम्
vārijaṃ saumyamāgneyaṃ vāyavyaṃ pārthivaṃ punaḥ / vānaspatyaṃ bhavet ṣaṣṭhaṃ prājāpatyaṃ tu saptamam
अष्टमं शिवपुष्पं स्याद् एषां शृणु विनिर्णयम् । वारिजं सलिलं ज्ञेयं सौम्यं मधुघृतं पयः
aṣṭamaṃ śivapuṣpaṃ syād eṣāṃ śṛṇu vinirṇayam / vārijaṃ salilaṃ jñeyaṃ saumyaṃ madhughṛtaṃ payaḥ
आग्नेयं धूपदीपाद्यं वायव्यं चन्दनादिकम् । पार्थिवं कन्दमूलाद्यं वानस्पत्यं फलात्मकम्
āgneyaṃ dhūpadīpādyaṃ vāyavyaṃ candanādikam / pārthivaṃ kandamūlādyaṃ vānaspatyaṃ phalātmakam
प्राजापत्यं तु पाठाद्यं शिवपुष्पं तु वासना । अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः
prājāpatyaṃ tu pāṭhādyaṃ śivapuṣpaṃ tu vāsanā / ahiṃsā prathamaṃ puṣpaṃ puṣpamindriyanigrahaḥ
तृतीयं तु दया पुष्पं क्षमा पुष्पं चतुर्थकम् । ध्यानपुष्पं तपः पुष्पं ज्ञानपुष्पं तु सप्तमम्
tṛtīyaṃ tu dayā puṣpaṃ kṣamā puṣpaṃ caturthakam / dhyānapuṣpaṃ tapaḥ puṣpaṃ jñānapuṣpaṃ tu saptamam
सत्यं चैवाष्टमं पुष्पमेभिस् तुष्यन्ति देवताः । भक्त्या तपस्विनः पूज्या ज्ञानिनश्च नराधिप
satyaṃ caivāṣṭamaṃ puṣpamebhis tuṣyanti devatāḥ / bhaktyā tapasvinaḥ pūjyā jñāninaśca narādhipa
छत्रमावरणं दद्याद् उपानद्युगलं तथा । तेन पूजितमात्रेण पूजिताः पुरुषास्त्रयः
chatramāvaraṇaṃ dadyād upānadyugalaṃ tathā / tena pūjitamātreṇa pūjitāḥ puruṣāstrayaḥ
स्वर्गलोके वसेत् तावद् यावद् आभूतसम्प्लवम् । शूलपाणेस्तु भक्त्या वै जाप्यं कुर्वन्ति ये नराः
svargaloke vaset tāvad yāvad ābhūtasamplavam / śūlapāṇestu bhaktyā vai jāpyaṃ kurvanti ye narāḥ
पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैर् यक्षकर्दमकुङ्कुमैः । समालभेत देवेशं श्रीखण्डागुरुचन्दनैः
pañcāmṛtaiḥ pañcagavyair yakṣakardamakuṅkumaiḥ / samālabheta deveśaṃ śrīkhaṇḍāgurucandanaiḥ
नानाविधैश्च ये पुष्पैरर्चां कुर्वन्ति शूलिनः । निशि जागरणं कुर्युर् दीपदानं प्रयत्नतः
nānāvidhaiśca ye puṣpairarcāṃ kurvanti śūlinaḥ / niśi jāgaraṇaṃ kuryur dīpadānaṃ prayatnataḥ
धूपनैवेद्यकं दद्यात् पठेत्पौराणिकीं कथाम् । तत्र स्थाने स्थिता भक्त्या जपं कुर्वन्ति ये नराः
dhūpanaivedyakaṃ dadyāt paṭhetpaurāṇikīṃ kathām / tatra sthāne sthitā bhaktyā japaṃ kurvanti ye narāḥ
श्रीसूक्तं पौरुषं सूक्तं पावमानं वृषाकपिम् । वेदोक्तैश्चैव मन्त्रैश्च रौद्रीं वा बहुरूपिणीम्
śrīsūktaṃ pauruṣaṃ sūktaṃ pāvamānaṃ vṛṣākapim / vedoktaiścaiva mantraiśca raudrīṃ vā bahurūpiṇīm
ब्राह्मणान् पूजयेद् भक्त्या पूजयित्वा प्रणम्य च । नानाविधैर् महाभोगैः शिवलोके महीयते
brāhmaṇān pūjayed bhaktyā pūjayitvā praṇamya ca / nānāvidhair mahābhogaiḥ śivaloke mahīyate
अग्निम् इत्यादि जाप्यानि ऋग्वेदी जपते तु यः । रुद्रान् पुरुषसूक्तं च श्लोकाध्यायं च शुक्रियम्
agnim ityādi jāpyāni ṛgvedī japate tu yaḥ / rudrān puruṣasūktaṃ ca ślokādhyāyaṃ ca śukriyam
इषेत्वा दिकमन्त्रौघं ज्योतिर्ब्राह्मणमेव च । गायत्र्यं वै मधु चैव मण्डलब्राह्मणानि च
iṣetvā dikamantraughaṃ jyotirbrāhmaṇameva ca / gāyatryaṃ vai madhu caiva maṇḍalabrāhmaṇāni ca
एताञ्जप्यांस्तु यो भक्त्या यजुर्वेदी जपेद् यदि । देवव्रतं वामदेव्यं पुरुषर्षभमेव च
etāñjapyāṃstu yo bhaktyā yajurvedī japed yadi / devavrataṃ vāmadevyaṃ puruṣarṣabhameva ca
बृहद्रथान्तरं चैव यो जपेद् भक्तितत्परः । स प्रयाति नरः स्थानं यत्र देवो महेश्वरः
bṛhadrathāntaraṃ caiva yo japed bhaktitatparaḥ / sa prayāti naraḥ sthānaṃ yatra devo maheśvaraḥ
पादशौचं तथाभ्यङ्गं कुरुते यो ऽत्र भक्तितः । गोदाने चैव यत्पुण्यं लभते नात्र संशयः
pādaśaucaṃ tathābhyaṅgaṃ kurute yo 'tra bhaktitaḥ / godāne caiva yatpuṇyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ
ब्राह्मणान् भोजयेत् तत्र मधुना पायसेन च । एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर् भवति भोजिता
brāhmaṇān bhojayet tatra madhunā pāyasena ca / ekasmin bhojite vipre koṭir bhavati bhojitā
सुवर्णं रजतं वस्त्रं दद्याद् भक्त्या द्विजोत्तमे । तर्पितास्तेन देवाः स्युर् मनुष्याः पितरस् तथा
suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ dadyād bhaktyā dvijottame / tarpitāstena devāḥ syur manuṣyāḥ pitaras tathā
चन्द्रसूर्यग्रहे भक्त्या स्नानं कुर्वन्ति ये नराः । देवार्चनं ये च कुर्युर् जपं होमं विशेषतः । दद्याद् दानं यथाशक्ति ब्राह्मणे वेदपारगे
candrasūryagrahe bhaktyā snānaṃ kurvanti ye narāḥ / devārcanaṃ ye ca kuryur japaṃ homaṃ viśeṣataḥ / dadyād dānaṃ yathāśakti brāhmaṇe vedapārage
अश्वं रथं गजं यानं तुलापुरुषमेव च । शकटं यः प्रदद्याद्वा सप्तधान्यप्रपूरितम्
aśvaṃ rathaṃ gajaṃ yānaṃ tulāpuruṣameva ca / śakaṭaṃ yaḥ pradadyādvā saptadhānyaprapūritam
सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्याद्युवानौ तु धुरंधरौ । गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यम् अर्चितम्
sayoktraṃ lāṅgalaṃ dadyādyuvānau tu dhuraṃdharau / gobhūtilahiraṇyādi pātre dātavyam arcitam
अपात्रे विदुषा किंचिन्न देयं भूतिमिच्छता । यतो ऽसौ सर्वभूतानि दधाति धरणी किल
apātre viduṣā kiṃcinna deyaṃ bhūtimicchatā / yato 'sau sarvabhūtāni dadhāti dharaṇī kila
ततो विप्राय सा देया सर्वसस्यौघमालिनी । अथान्यच्छृणु राजेन्द्र गोदानस्य तु यत्फलम्
tato viprāya sā deyā sarvasasyaughamālinī / athānyacchṛṇu rājendra godānasya tu yatphalam
यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ मुखं योन्यां प्रदृश्यते । तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद् गर्भं न मुञ्चति
yāvadvatsasya pādau dvau mukhaṃ yonyāṃ pradṛśyate / tāvadgauḥ pṛthivī jñeyā yāvad garbhaṃ na muñcati
येन केनाप्युपायेन ब्राह्मणे तां समर्पयेत् । पृथ्वी दत्ता भवेत् तेन सशैलवनकानना
yena kenāpyupāyena brāhmaṇe tāṃ samarpayet / pṛthvī dattā bhavet tena saśailavanakānanā
तारयेन्नियतं दत्ता कुलानाम् एकविंशतिम् । रौप्यखुरीं कांस्यदोहां सवस्त्रां च पयस्विनीम्
tārayenniyataṃ dattā kulānām ekaviṃśatim / raupyakhurīṃ kāṃsyadohāṃ savastrāṃ ca payasvinīm
ये प्रयच्छन्ति कृतिनो ग्रस्ते सूर्ये निशाकरे । तेषां संख्यां न जानामि पुण्यस्याब्दशातैर् अपि
ye prayacchanti kṛtino graste sūrye niśākare / teṣāṃ saṃkhyāṃ na jānāmi puṇyasyābdaśātair api
सर्वस्यापि हि दानस्य संख्यास्तीह नराधिप । चन्द्रसूर्योपरागे च दानसंख्या न विद्यते
sarvasyāpi hi dānasya saṃkhyāstīha narādhipa / candrasūryoparāge ca dānasaṃkhyā na vidyate
यत्र गौर् दृश्यते राजन् सर्वतीर्थानि तत्र हि । तत्र पर्व विजानीयान्नात्र कार्या विचारणा
yatra gaur dṛśyate rājan sarvatīrthāni tatra hi / tatra parva vijānīyānnātra kāryā vicāraṇā
पुनः स्मृत्वा तु तत्तीर्थं यः कुर्याद् गमनं नरः । अथवा म्रियते यो ऽत्र रुद्रस्यानुचरो भवेत्
punaḥ smṛtvā tu tattīrthaṃ yaḥ kuryād gamanaṃ naraḥ / athavā mriyate yo 'tra rudrasyānucaro bhavet