Chapter 56

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये काशीराजमोक्षगमनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 56 उत्तानपाद उवाच: अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि केन गङ्गावतारिता । रुद्रशीर्षे स्थिता देवी पुण्या कथमिहागता

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedamāhātmye kāśīrājamokṣagamanaṃ nāma pañcapañcāśattamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 56 uttānapāda uvāca: anyacca śrotumicchāmi kena gaṅgāvatāritā / rudraśīrṣe sthitā devī puṇyā kathamihāgatā

पुण्या देवाशिला नाम तस्या माहात्म्यम् उत्तमम् । एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसन्नो यदि शङ्कर

puṇyā devāśilā nāma tasyā māhātmyam uttamam / etadākhyāhi me sarvaṃ prasanno yadi śaṅkara

ईश्वर उवाच: शृणुष्वैकमना भूत्वा यथा गङ्गावतारिता । देवैः सर्वैर्महाभागा सर्वलोकहिताय वै

īśvara uvāca: śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā yathā gaṅgāvatāritā / devaiḥ sarvairmahābhāgā sarvalokahitāya vai

अस्ति विन्ध्यो नगो नाम याम्याशायां महीपते । गीर्वाणास्तु गताः सर्वे तस्य मूर्ध्नि नरेश्वर

asti vindhyo nago nāma yāmyāśāyāṃ mahīpate / gīrvāṇāstu gatāḥ sarve tasya mūrdhni nareśvara

तत्र चाह्वानिता गङ्गा ब्रह्माद्यैरखिलैः सुरैः । अभ्यर्च्येशं जगन्नाथं देवदेवं जगद्गुरुम्

tatra cāhvānitā gaṅgā brahmādyairakhilaiḥ suraiḥ / abhyarcyeśaṃ jagannāthaṃ devadevaṃ jagadgurum

जटामध्यस्थितां गङ्गां मोचयस्वेति भूतले । भास्वन्ती सा ततो मुक्ता रुद्रेण शिरसा भुवि

jaṭāmadhyasthitāṃ gaṅgāṃ mocayasveti bhūtale / bhāsvantī sā tato muktā rudreṇa śirasā bhuvi

तत्र स्थाने महापुण्या देवैरुत्पादिता स्वयम् । ततो देवनदी जाता सा हिताय नृणां भुवि

tatra sthāne mahāpuṇyā devairutpāditā svayam / tato devanadī jātā sā hitāya nṛṇāṃ bhuvi

वसन्ति ये तटे तस्याः स्नानं कुर्वन्ति भक्तितः । पिबन्ति च जलं नित्यं न ते यान्ति यमालयम्

vasanti ye taṭe tasyāḥ snānaṃ kurvanti bhaktitaḥ / pibanti ca jalaṃ nityaṃ na te yānti yamālayam

यत्र सा पतिता कुण्डे शूलभेदे नराधिप । देवनद्याः प्रतीच्यां तु तत्र प्राची सरस्वती

yatra sā patitā kuṇḍe śūlabhede narādhipa / devanadyāḥ pratīcyāṃ tu tatra prācī sarasvatī

याम्यायां शूलभेदस्य तत्र तीर्थमनुत्तमम् । तत्र देवशिला पुण्या स्वयं देवेन निर्मिता

yāmyāyāṃ śūlabhedasya tatra tīrthamanuttamam / tatra devaśilā puṇyā svayaṃ devena nirmitā

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या तर्पयेत् पितृदेवताः । पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावद् आभूतसम्प्लवम्

tatra snātvā tu yo bhaktyā tarpayet pitṛdevatāḥ / pitarastasya tṛpyanti yāvad ābhūtasamplavam

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेन्नृप । स्वल्पान्नेनापि दत्तेन तस्य चान्तो न विद्यते

tatra snātvā tu yo bhaktyā brāhmaṇān bhojayennṛpa / svalpānnenāpi dattena tasya cānto na vidyate

उत्तानपाद उवाच: कानि दानानि दत्तानि शस्तानि धरणीतले । यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

uttānapāda uvāca: kāni dānāni dattāni śastāni dharaṇītale / yāni dattvā naro bhaktyā mucyate sarvapātakaiḥ

देवशिलाया माहात्म्यं स्नानदानादिजं फलम् । व्रतोपवासनियमैर् यत्प्राप्यं तद्वदस्व मे

devaśilāyā māhātmyaṃ snānadānādijaṃ phalam / vratopavāsaniyamair yatprāpyaṃ tadvadasva me

ईश्वर उवाच: आसीत्पुरा महावीर्यश्चेदिनाथो महाबलः । वीरसेन इति ख्यातो मण्डलाधिपतिर्नृप

īśvara uvāca: āsītpurā mahāvīryaścedinātho mahābalaḥ / vīrasena iti khyāto maṇḍalādhipatirnṛpa

राष्ट्रे तस्य रिपुर्नास्ति न व्याधिर् न च तस्कराः । न चाधर्मो ऽभवत् तत्र धर्म एव हि सर्वदा

rāṣṭre tasya ripurnāsti na vyādhir na ca taskarāḥ / na cādharmo 'bhavat tatra dharma eva hi sarvadā

सदा मुदान्वितो राजा सभार्यो बहुपुत्रकः । एकासीद् दुहिता तस्य सुरूपा गिरिजा यथा

sadā mudānvito rājā sabhāryo bahuputrakaḥ / ekāsīd duhitā tasya surūpā girijā yathā

इष्टा सा पितृमातृभ्यां बन्धुवर्गजनस्य च । कृतं वैवाहिकं कर्म काले प्राप्ते यथाविधि

iṣṭā sā pitṛmātṛbhyāṃ bandhuvargajanasya ca / kṛtaṃ vaivāhikaṃ karma kāle prāpte yathāvidhi

अनन्तरं चेदिपतिर्द्वादशाब्दमखे स्थितः । ततस्तस्यास्तु यो भर्ता स मृत्युवशम् आगतः

anantaraṃ cedipatirdvādaśābdamakhe sthitaḥ / tatastasyāstu yo bhartā sa mṛtyuvaśam āgataḥ

विधवां तां सुतां दृष्ट्वा राजा शोकसमन्वितः । उवाच वचनं तत्र स्वभार्यां दुःखपीडिताम्

vidhavāṃ tāṃ sutāṃ dṛṣṭvā rājā śokasamanvitaḥ / uvāca vacanaṃ tatra svabhāryāṃ duḥkhapīḍitām

प्रिये दुःखम् इदं जातं यावज्जीवं सुदुःसहम् । नैषा रक्षयितुं शक्या रूपयौवनगर्विता

priye duḥkham idaṃ jātaṃ yāvajjīvaṃ suduḥsaham / naiṣā rakṣayituṃ śakyā rūpayauvanagarvitā

दूषयेत कुलं क्वापि कथं रक्ष्या हि बालिका । नोपायो विद्यते क्वापि भानुमत्याश्च रक्षणे । परस्परं विवदतोः श्रुत्वा तत्कन्यकाब्रवीत्

dūṣayeta kulaṃ kvāpi kathaṃ rakṣyā hi bālikā / nopāyo vidyate kvāpi bhānumatyāśca rakṣaṇe / parasparaṃ vivadatoḥ śrutvā tatkanyakābravīt

भानुमत्युवाच: न लज्जामि तवाग्रे ऽहं जल्पन्ती तात कर्हिचित् । सत्यं नोत्पद्यते दोषो मदर्थे ते नराधिप

bhānumatyuvāca: na lajjāmi tavāgre 'haṃ jalpantī tāta karhicit / satyaṃ notpadyate doṣo madarthe te narādhipa

अद्यप्रभृत्यहं तात धारयिष्ये न मूर्धजान् । स्थूलवस्त्रपटार्द्धं तु धारयिष्यामि ते गृहे

adyaprabhṛtyahaṃ tāta dhārayiṣye na mūrdhajān / sthūlavastrapaṭārddhaṃ tu dhārayiṣyāmi te gṛhe

करिष्यामि व्रतान्याशु पुराणविहितानि च । आत्मानं शोषयिष्यामि तोषयिष्ये जनार्दनम्

kariṣyāmi vratānyāśu purāṇavihitāni ca / ātmānaṃ śoṣayiṣyāmi toṣayiṣye janārdanam

ममैषा वर्तते बुद्धिर् यदि त्वं तात मन्यसे । भानुमत्या वचः श्रुत्वा राजा संहर्षितो ऽभवत्

mamaiṣā vartate buddhir yadi tvaṃ tāta manyase / bhānumatyā vacaḥ śrutvā rājā saṃharṣito 'bhavat

तीर्थयात्रां समुद्दिश्य कोशं दत्त्वा सुपुष्कलम् । विसृज्य पुरुषान्वृद्धान् कृत्वा तस्याः सुरक्षणे

tīrthayātrāṃ samuddiśya kośaṃ dattvā supuṣkalam / visṛjya puruṣānvṛddhān kṛtvā tasyāḥ surakṣaṇe

पुरुषान् सायुधांश् चापि ब्राह्मणान्सपुरोहितान् । दासीदासान्पदातींश्च चास्याः संरक्षणक्षमान्

puruṣān sāyudhāṃś cāpi brāhmaṇānsapurohitān / dāsīdāsānpadātīṃśca cāsyāḥ saṃrakṣaṇakṣamān

ततः पितुर्मतेनैव गङ्गातीरं गता सती । अवगाह्य तटे द्वे तु गङ्गायाः स नराधिप

tataḥ piturmatenaiva gaṅgātīraṃ gatā satī / avagāhya taṭe dve tu gaṅgāyāḥ sa narādhipa

नित्यं सम्पूज्य सद्विप्रान्गन्धमाल्यादिभूषणैः । द्वादशाब्दानि सा तीरे गङ्गायाः समवस्थिता

nityaṃ sampūjya sadviprāngandhamālyādibhūṣaṇaiḥ / dvādaśābdāni sā tīre gaṅgāyāḥ samavasthitā

त्यक्त्वा गङ्गां तदा राज्ञी गता काष्ठां तु दक्षिणाम् । प्राप्ता सा सचिवैः सार्द्धं यत्र रेवा महानदी

tyaktvā gaṅgāṃ tadā rājñī gatā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām / prāptā sā sacivaiḥ sārddhaṃ yatra revā mahānadī

समाः पञ्च स्थिता तत्र ओङ्कारे ऽमरकण्टके । उदग्याम्येषु तीर्थेषु तीर्थात्तीर्थं जगाम सा

samāḥ pañca sthitā tatra oṅkāre 'marakaṇṭake / udagyāmyeṣu tīrtheṣu tīrthāttīrthaṃ jagāma sā

स्नात्वा स्नात्वा पूज्य विप्रान् भक्तिपूर्वम् अतन्द्रिता । वारुणीं सा दिशं गत्वा देवनद्याश्च सङ्गमे

snātvā snātvā pūjya viprān bhaktipūrvam atandritā / vāruṇīṃ sā diśaṃ gatvā devanadyāśca saṅgame

ददर्श चाश्रमं पुण्यं मुनिसङ्घैः समाकुलम् । दृष्ट्वा मुनिसमूहं सा प्रणिपत्येदम् अब्रवीत्

dadarśa cāśramaṃ puṇyaṃ munisaṅghaiḥ samākulam / dṛṣṭvā munisamūhaṃ sā praṇipatyedam abravīt

माहात्म्यम् अस्य तीर्थस्य नाम चैवास्य कीदृशम् । कथयन्तु महाभागाः प्रसादः क्रियतां मम

māhātmyam asya tīrthasya nāma caivāsya kīdṛśam / kathayantu mahābhāgāḥ prasādaḥ kriyatāṃ mama

ऋषय ऊचुः । चक्रतीर्थं तु विख्यातं चक्रं दत्तं पुरा हरेः । महेश्वरेण तुष्टेन देवदेवेन शूलिना

ṛṣaya ūcuḥ / cakratīrthaṃ tu vikhyātaṃ cakraṃ dattaṃ purā hareḥ / maheśvareṇa tuṣṭena devadevena śūlinā

अत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत् पितृदेवताः । अनिवर्तिका गतिस् तस्य जायते नात्र संशयः

atra tīrthe tu yaḥ snātvā tarpayet pitṛdevatāḥ / anivartikā gatis tasya jāyate nātra saṃśayaḥ

द्वितीये ऽह्नि ततो गच्छेच्छूलभेदे तपस्विनि । पूर्वोक्तेन विधानेन स्नानं कुर्याद् यथाविधि

dvitīye 'hni tato gacchecchūlabhede tapasvini / pūrvoktena vidhānena snānaṃ kuryād yathāvidhi

जन्मत्रयकृतैः पापैर् मुच्यते नात्र संशयः । जलेन तिलमात्रेण प्रदद्याद् अञ्जलित्रयम्

janmatrayakṛtaiḥ pāpair mucyate nātra saṃśayaḥ / jalena tilamātreṇa pradadyād añjalitrayam

तृप्यन्ति पितरस्तस्य द्वादशाब्दान्य् असंशयम् । यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या श्रोत्रियैर् ब्राह्मणैर् नृप

tṛpyanti pitarastasya dvādaśābdāny asaṃśayam / yaḥ śrāddhaṃ kurute bhaktyā śrotriyair brāhmaṇair nṛpa

वार्द्धुष्याद्यास्तु वर्ज्यन्ते पित्ःणां दत्तम् अक्षयम् । अपरे ऽह्णि ततो गच्छेत् पुण्यां देवशिलां शुभाम्

vārddhuṣyādyāstu varjyante pitḥṇāṃ dattam akṣayam / apare 'hṇi tato gacchet puṇyāṃ devaśilāṃ śubhām

वीक्ष्यते जाह्नवी पुण्या देवैर् उत्पादिता पुरा । स्नात्वा तत्र जलं दद्यात् तिलमिश्रं नराधिप

vīkṣyate jāhnavī puṇyā devair utpāditā purā / snātvā tatra jalaṃ dadyāt tilamiśraṃ narādhipa

सकृत्पिण्डप्रदानेन मुच्यते ब्रह्महत्यया । एकादश्याम् उपोषित्वा पक्षयोर् उभयोर् अपि

sakṛtpiṇḍapradānena mucyate brahmahatyayā / ekādaśyām upoṣitvā pakṣayor ubhayor api

क्षपाजागरणं कुर्यात् पठेत्पौराणिकीं कथाम् । विष्णुपूजां प्रकुर्वीत पुष्पधूपनिवेदनैः

kṣapājāgaraṇaṃ kuryāt paṭhetpaurāṇikīṃ kathām / viṣṇupūjāṃ prakurvīta puṣpadhūpanivedanaiḥ

प्रभाते भोजयेद् विप्रान् दानं दद्यात् सशक्तितः । चतुर्थे ऽह्नि ततो गच्छेद् यत्र प्राची सरस्वती

prabhāte bhojayed viprān dānaṃ dadyāt saśaktitaḥ / caturthe 'hni tato gacched yatra prācī sarasvatī

ब्रह्मदेहाद् विनिष्क्रान्ता पावनार्थं शरीरिणाम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयेत् पितृदेवताः

brahmadehād viniṣkrāntā pāvanārthaṃ śarīriṇām / tatra snātvā naro bhaktyā tarpayet pitṛdevatāḥ

श्राद्धं कृत्वा यथान्यायमनिन्द्यान् भोजयेद् द्विजान् । पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्

śrāddhaṃ kṛtvā yathānyāyamanindyān bhojayed dvijān / pitarastasya tṛpyanti dvādaśābdānyasaṃśayam

सर्वदेवमयं स्थानं सर्वतीर्थमयं तथा । देवकोटिसमाकीर्णं कोटिलिङ्गोत्तमोत्तमम्

sarvadevamayaṃ sthānaṃ sarvatīrthamayaṃ tathā / devakoṭisamākīrṇaṃ koṭiliṅgottamottamam

त्रिरात्रं कुरुते यो ऽत्र शुचिः स्नात्वा जितेन्द्रियः । पक्षं मासं च षण्मासमब्दमेकं कदाचन

trirātraṃ kurute yo 'tra śuciḥ snātvā jitendriyaḥ / pakṣaṃ māsaṃ ca ṣaṇmāsamabdamekaṃ kadācana

न तस्य सम्भवो मर्त्ये तस्य वासो भवेद् दिवि । नियमस्थो विमुच्येत त्रिजन्मजनितादघात्

na tasya sambhavo martye tasya vāso bhaved divi / niyamastho vimucyeta trijanmajanitādaghāt

विना पुंसा तु या नारी द्वादशाब्दं शुचिव्रता । तिष्ठते साक्षयं कालं रुद्रलोके महीयते

vinā puṃsā tu yā nārī dvādaśābdaṃ śucivratā / tiṣṭhate sākṣayaṃ kālaṃ rudraloke mahīyate

मुनीनां वचनं श्रुत्वा मुदा परमया ययौ । ततो ऽवगाह्य तत्तीर्थमहर्निशमतन्द्रिता

munīnāṃ vacanaṃ śrutvā mudā paramayā yayau / tato 'vagāhya tattīrthamaharniśamatandritā

दृष्ट्वा तीर्थप्रभावं तु पुनर्वचनमब्रवीत् । श्रूयतां वचनं मे ऽद्य ब्राह्मणाः सपुरोहिताः

dṛṣṭvā tīrthaprabhāvaṃ tu punarvacanamabravīt / śrūyatāṃ vacanaṃ me 'dya brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ

न त्यजामीदृशं स्थानं यावज्जीवमहर्निशम् । मत्पितुश्च तथा मातुः कथयध्वम् इदं वचः

na tyajāmīdṛśaṃ sthānaṃ yāvajjīvamaharniśam / matpituśca tathā mātuḥ kathayadhvam idaṃ vacaḥ

त्वत्कन्या शूलभेदस्था नियता व्रतचारिणी । एवमुक्त्वा स्थिता सा तु तत्र भानुमती नृपः

tvatkanyā śūlabhedasthā niyatā vratacāriṇī / evamuktvā sthitā sā tu tatra bhānumatī nṛpaḥ

एकान्तरोपवासस्था शनैर्मासोपवासिता । देवशिलास्थिता नित्यं दध्यौ सा चक्रपाणिनम्

ekāntaropavāsasthā śanairmāsopavāsitā / devaśilāsthitā nityaṃ dadhyau sā cakrapāṇinam

अहर्निशं दहेद् धूपं चन्दनं च सदीपकम् । पादशौचं स्वयं कृत्वा स्वयं भोजयते द्विजान् । द्वादशाब्दानि सा राज्ञी सुव्रता तत्र संस्थिता

aharniśaṃ dahed dhūpaṃ candanaṃ ca sadīpakam / pādaśaucaṃ svayaṃ kṛtvā svayaṃ bhojayate dvijān / dvādaśābdāni sā rājñī suvratā tatra saṃsthitā

ईश्वर उवाच: अन्यद् देवशिलायास्तु माहात्म्यं शृणु भूपते । कथयामि महाबाहो सेतिहासं पुरातनम्

īśvara uvāca: anyad devaśilāyāstu māhātmyaṃ śṛṇu bhūpate / kathayāmi mahābāho setihāsaṃ purātanam

कश्चिद् वनेचरो व्याधः शबरः सह भार्यया । दुर्भिक्षपीडितस् तत्र आमिषार्थं वनं गतः

kaścid vanecaro vyādhaḥ śabaraḥ saha bhāryayā / durbhikṣapīḍitas tatra āmiṣārthaṃ vanaṃ gataḥ

नापश्यत् पक्षिणस् तत्र न मृगान्न फलानि च । सरस्ततो ददर्शाथ पद्मिनीखण्डमण्डितम्

nāpaśyat pakṣiṇas tatra na mṛgānna phalāni ca / sarastato dadarśātha padminīkhaṇḍamaṇḍitam

दृष्ट्वा सरोवरं तत्र शबरी वाक्यम् अब्रवीत् । कुमुदानि गृहाण त्वं दिव्यान्याहारसिद्धये

dṛṣṭvā sarovaraṃ tatra śabarī vākyam abravīt / kumudāni gṛhāṇa tvaṃ divyānyāhārasiddhaye

देवस्य पूजनार्थं तु शूलभेदस्य यत्नतः । विक्रयो भविता तत्र धर्मशीलो जनो यतः

devasya pūjanārthaṃ tu śūlabhedasya yatnataḥ / vikrayo bhavitā tatra dharmaśīlo jano yataḥ

भार्याया वचनं श्रुत्वा जग्राह कुमुदानि सः । उत्तीर्णस्तु तटे यावद्दृष्ट्वा श्रीवृक्षमग्रतः

bhāryāyā vacanaṃ śrutvā jagrāha kumudāni saḥ / uttīrṇastu taṭe yāvaddṛṣṭvā śrīvṛkṣamagrataḥ

श्रीफलानि गृहीत्वा तु सुपक्वानि विशेषतः । शूलभेदं स सम्प्राप्तो ददर्श सुबहूञ्जनान्

śrīphalāni gṛhītvā tu supakvāni viśeṣataḥ / śūlabhedaṃ sa samprāpto dadarśa subahūñjanān

चैत्रमासे सिते पक्षे एकादश्यां नराधिप । तस्मिन्नहनि नाश्नीयुर्बाला वृद्धास्तथा स्त्रियः

caitramāse site pakṣe ekādaśyāṃ narādhipa / tasminnahani nāśnīyurbālā vṛddhāstathā striyaḥ

मण्डपं ददृशे तत्र कृतं देवशिलोपरि । वस्त्रैः संवेष्टितं दिव्यं स्रङ्माल्यैरुपशोभितम्

maṇḍapaṃ dadṛśe tatra kṛtaṃ devaśilopari / vastraiḥ saṃveṣṭitaṃ divyaṃ sraṅmālyairupaśobhitam

ऋषयश्चागतास्तत्र ये चाश्रमनिवासिनः । सोपवासाः सनियमाः सर्वे साग्निपरिग्रहाः

ṛṣayaścāgatāstatra ye cāśramanivāsinaḥ / sopavāsāḥ saniyamāḥ sarve sāgniparigrahāḥ

देवनद्यास्तटे रम्ये मुनिसङ्घैः समाकुले । आगच्छद्भिर् नृपश्रेष्ठ मार्गस्तत्र न लभ्यते

devanadyāstaṭe ramye munisaṅghaiḥ samākule / āgacchadbhir nṛpaśreṣṭha mārgastatra na labhyate

दृष्ट्वा जनपदं तत्र तां भार्यां शबरो ऽब्रवीत् । गच्छ पृच्छस्व किमपि किमद्य स्नानकारणम्

dṛṣṭvā janapadaṃ tatra tāṃ bhāryāṃ śabaro 'bravīt / gaccha pṛcchasva kimapi kimadya snānakāraṇam

पर्वाणि यानि श्रूयन्ते किंस्वित् सूर्येन्दुसम्प्लवः । अयनं किं भवेदद्य किं वाक्षयतृतीयका

parvāṇi yāni śrūyante kiṃsvit sūryendusamplavaḥ / ayanaṃ kiṃ bhavedadya kiṃ vākṣayatṛtīyakā

ततः स्वभर्तुर्वचनाच्छबरी प्रस्थिता तदा । पप्रच्छ नारीं दृष्ट्वाग्रे दत्त्वाग्रे कमले शुभे

tataḥ svabharturvacanācchabarī prasthitā tadā / papraccha nārīṃ dṛṣṭvāgre dattvāgre kamale śubhe

तिथिरद्यैव का प्रोक्ता किं पर्व कथयस्व मे । किमयं स्नाति लोको ऽयं किं वा स्नानस्य कारणम्

tithiradyaiva kā proktā kiṃ parva kathayasva me / kimayaṃ snāti loko 'yaṃ kiṃ vā snānasya kāraṇam

नार्युवाच: अद्य चैकादशी पुण्या सर्वपापक्षयंकरी । उपोषिता सकृद्येन नाकप्राप्तिं करोति सा

nāryuvāca: adya caikādaśī puṇyā sarvapāpakṣayaṃkarī / upoṣitā sakṛdyena nākaprāptiṃ karoti sā

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा शबरी शाबराय वै । कथयामास चाव्यग्रा स्त्रीवाक्यं नृपसत्तम

tasyāstadvacanaṃ śrutvā śabarī śābarāya vai / kathayāmāsa cāvyagrā strīvākyaṃ nṛpasattama

अद्य त्वेकादशी पुण्या बालवृद्धैर् उपोषिता । मदनैकादशी नाम सर्वपापक्षयंकरी

adya tvekādaśī puṇyā bālavṛddhair upoṣitā / madanaikādaśī nāma sarvapāpakṣayaṃkarī

नियता श्रूयते तत्र राजपुत्री सुशोभना । व्रतस्था नियताहारा नाम्ना भानुमती सती

niyatā śrūyate tatra rājaputrī suśobhanā / vratasthā niyatāhārā nāmnā bhānumatī satī

नैतया सदृशी काचित्त्रिषु लोकेषु विश्रुता । दृश्यते सा वरारोहा ह्यवतीर्णा महीतले

naitayā sadṛśī kācittriṣu lokeṣu viśrutā / dṛśyate sā varārohā hyavatīrṇā mahītale

भार्याया वचनं श्रुत्वा शबरस्तां जगाद ह । कमलानि यथालाभं दत्त्वा भुङ्क्ष्व हि सत्वरम्

bhāryāyā vacanaṃ śrutvā śabarastāṃ jagāda ha / kamalāni yathālābhaṃ dattvā bhuṅkṣva hi satvaram

ममैषा वर्तते बुद्धिर् न भोक्तव्यं मया ध्रुवम् । न मयोपार्जितं भद्रे पापबुद्ध्या शुभं क्वचित्

mamaiṣā vartate buddhir na bhoktavyaṃ mayā dhruvam / na mayopārjitaṃ bhadre pāpabuddhyā śubhaṃ kvacit

शबर्युवाच: न पूर्वं तु मया भुक्तं कस्मिंश्चैव तु वासरे । भुक्तशेषं मया भुक्तं यावत्कालं स्मराम्यहम्

śabaryuvāca: na pūrvaṃ tu mayā bhuktaṃ kasmiṃścaiva tu vāsare / bhuktaśeṣaṃ mayā bhuktaṃ yāvatkālaṃ smarāmyaham

भार्याया निश्चयं ज्ञात्वा स्नानं कर्तुं जगाम ह । अर्धोत्तरीयवस्त्रेण स्नानं कृत्वा तु भक्तितः

bhāryāyā niścayaṃ jñātvā snānaṃ kartuṃ jagāma ha / ardhottarīyavastreṇa snānaṃ kṛtvā tu bhaktitaḥ

सर्वान् देवान् नमस्कृत्य गतो देवशिलां प्रति । तस्थौ स शङ्कमानो ऽपि नमस्कृत्य जनार्दनम्

sarvān devān namaskṛtya gato devaśilāṃ prati / tasthau sa śaṅkamāno 'pi namaskṛtya janārdanam

यस्यास्तु कुमुदे दत्ते तया राज्ञ्यै निवेदितम् । तद्दृष्ट्वा पद्मयुगलं तां दासीं साब्रवीत् तदा

yasyāstu kumude datte tayā rājñyai niveditam / taddṛṣṭvā padmayugalaṃ tāṃ dāsīṃ sābravīt tadā

कुत्र पद्मद्वयं लब्धं कथ्यताम् अग्रतो मम । शीघ्रं तत्रैव गत्वा च पद्मानानय चापरान्

kutra padmadvayaṃ labdhaṃ kathyatām agrato mama / śīghraṃ tatraiva gatvā ca padmānānaya cāparān

धान्येन वसुना वापि कमलानि समानय । भानुमत्या वचः श्रुत्वा गता सा शबरं प्रति

dhānyena vasunā vāpi kamalāni samānaya / bhānumatyā vacaḥ śrutvā gatā sā śabaraṃ prati

श्रीफलानि च पुष्पाणि बहून्यन्यानि देहि मे

śrīphalāni ca puṣpāṇi bahūnyanyāni dehi me

शबर्य् उवाच: श्रीफलानि सपुष्पाणि दास्यामि च विशेषतः । न लोभो न स्पृहा मे ऽस्ति गत्वा राज्ञीं निवेदय

śabary uvāca: śrīphalāni sapuṣpāṇi dāsyāmi ca viśeṣataḥ / na lobho na spṛhā me 'sti gatvā rājñīṃ nivedaya

तया च सत्वरं गत्वा यथावृत्तं निवेदितम् । शबर्युक्तं पुरस्तस्याः सविस्तरपरं वचः

tayā ca satvaraṃ gatvā yathāvṛttaṃ niveditam / śabaryuktaṃ purastasyāḥ savistaraparaṃ vacaḥ

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा राज्ञी तत्र स्वयं गता । उवाच शबरीं प्रीत्या देहि पद्मानि मूल्यतः

tasyāstu vacanaṃ śrutvā rājñī tatra svayaṃ gatā / uvāca śabarīṃ prītyā dehi padmāni mūlyataḥ

शबर्युवाच: न मूल्यं कामये देवि फलपुष्पसमुद्भवम् । श्रीफलानि च पुष्पाणि यथेष्टं मम गृह्यताम्

śabaryuvāca: na mūlyaṃ kāmaye devi phalapuṣpasamudbhavam / śrīphalāni ca puṣpāṇi yatheṣṭaṃ mama gṛhyatām

अर्चां कुरु यथान्यायं वासुदेवे जगत्पतौ

arcāṃ kuru yathānyāyaṃ vāsudeve jagatpatau

राज्ञ्युवाच: विना मूल्यं न गृह्णामि कमलानि तवाधुना । धान्यस्य खारिकामेकां ददामि प्रतिगृह्यताम्

rājñyuvāca: vinā mūlyaṃ na gṛhṇāmi kamalāni tavādhunā / dhānyasya khārikāmekāṃ dadāmi pratigṛhyatām

दश विंशत्यथ त्रिंशच् चत्वारिंशद् अथापि वा । गृहाण वा खारिशतं दुर्भिक्षां बोधिमुत्तर

daśa viṃśatyatha triṃśac catvāriṃśad athāpi vā / gṛhāṇa vā khāriśataṃ durbhikṣāṃ bodhimuttara

वसु रत्नं सुवर्णं च अन्यत्ते यदभीप्सितम् । तत्सर्वं सम्प्रदास्यामि कमलार्थे न संशयः

vasu ratnaṃ suvarṇaṃ ca anyatte yadabhīpsitam / tatsarvaṃ sampradāsyāmi kamalārthe na saṃśayaḥ

शबर्युवाच: नाहारं चिन्तयाम्यद्य मुक्त्वा देवं वरानने । देवकार्यं विना भद्रे नान्या बुद्धिः प्रवर्तते

śabaryuvāca: nāhāraṃ cintayāmyadya muktvā devaṃ varānane / devakāryaṃ vinā bhadre nānyā buddhiḥ pravartate

राज्ञ्युवाच: न त्वयान्नं परित्याज्यं सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ममान्नं प्रतिगृह्यताम्

rājñyuvāca: na tvayānnaṃ parityājyaṃ sarvamanne pratiṣṭhitam / tasmāt sarvaprayatnena mamānnaṃ pratigṛhyatām

तपस्विनो महाभागा ये चारण्यनिवासिनः । गृहस्थद्वारि ते सर्वे याचन्ते ऽन्नम् अतन्द्रिताः

tapasvino mahābhāgā ye cāraṇyanivāsinaḥ / gṛhasthadvāri te sarve yācante 'nnam atandritāḥ

शबर्युवाच: निषेधश्च कृतः पूर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् । सत्येन तपते सूर्यः सत्येन ज्वलते ऽनलः

śabaryuvāca: niṣedhaśca kṛtaḥ pūrvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam / satyena tapate sūryaḥ satyena jvalate 'nalaḥ

सत्येन तिष्ठत्य् उदधिर्वायुः सत्येन वाति हि । सत्येन पच्यते सस्यं गावः क्षीरं स्रवन्ति च

satyena tiṣṭhaty udadhirvāyuḥ satyena vāti hi / satyena pacyate sasyaṃ gāvaḥ kṣīraṃ sravanti ca

सत्याधारम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सत्यं सत्येन पालयेत्

satyādhāram idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam / tasmāt sarvaprayatnena satyaṃ satyena pālayet

देवकार्यं तु मे मुक्त्वा नान्या बुद्धिः प्रवर्तते । गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः

devakāryaṃ tu me muktvā nānyā buddhiḥ pravartate / gṛhāṇa rājñi puṣpāṇi kuru pūjāṃ gadābhṛtaḥ

श्रूयते द्विजवाक्यैस्तु न दोषो विद्यते क्वचित् । कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पाक्षता दधि । मांसं शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येया न वारि च

śrūyate dvijavākyaistu na doṣo vidyate kvacit / kuśāḥ śākaṃ payo matsyā gandhāḥ puṣpākṣatā dadhi / māṃsaṃ śayyāsanaṃ dhānāḥ pratyākhyeyā na vāri ca

राज्ञ्युवाच: आरामोपहृतं पुष्पमारण्यं पुष्पमेव च । क्रीतं प्रतिग्रहे लब्धं पुष्पमेवं चतुर्विधम्

rājñyuvāca: ārāmopahṛtaṃ puṣpamāraṇyaṃ puṣpameva ca / krītaṃ pratigrahe labdhaṃ puṣpamevaṃ caturvidham

उत्तमं पुष्पमारण्यं गृहीतं स्वयमेव च । मध्यमं फलमारामे त्वधमं क्रीतमेव च । प्रतिग्रहेण यल्लब्धं निष्फलं तद्विदुर्बुधाः

uttamaṃ puṣpamāraṇyaṃ gṛhītaṃ svayameva ca / madhyamaṃ phalamārāme tvadhamaṃ krītameva ca / pratigraheṇa yallabdhaṃ niṣphalaṃ tadvidurbudhāḥ

पुरोहित उवाच: गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः । उपकारः प्रकर्तव्यो व्यपदेशेन कर्हिचित्

purohita uvāca: gṛhāṇa rājñi puṣpāṇi kuru pūjāṃ gadābhṛtaḥ / upakāraḥ prakartavyo vyapadeśena karhicit

ईश्वर उवाच: श्रीफलानि सपद्मानि दत्तानि शबरेण तु । गृहीत्वा तानि राज्ञी सा पूजां चक्रे सुशोभनाम्

īśvara uvāca: śrīphalāni sapadmāni dattāni śabareṇa tu / gṛhītvā tāni rājñī sā pūjāṃ cakre suśobhanām

क्षपाजागरणं चक्रे श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम् । शबरस्तु ततो भार्याम् इदं वचनम् अब्रवीत्

kṣapājāgaraṇaṃ cakre śrutvā paurāṇikīṃ kathām / śabarastu tato bhāryām idaṃ vacanam abravīt

दीपार्थं गृह्यतां स्नेहो यथालाभेन सुन्दरि । कृत्वा दीपं ततस्तौ तु कृत्वा पूजां हरेः शुभाम्

dīpārthaṃ gṛhyatāṃ sneho yathālābhena sundari / kṛtvā dīpaṃ tatastau tu kṛtvā pūjāṃ hareḥ śubhām

चक्रतुर्जागरं रात्रौ ध्यायन्तो धरणीधरम् । ततः प्रभातसमये दृष्ट्वा स्नानोत्सुकं जनम्

cakraturjāgaraṃ rātrau dhyāyanto dharaṇīdharam / tataḥ prabhātasamaye dṛṣṭvā snānotsukaṃ janam

स्नाति वै शूलभेदे तु देवनद्यां तथापरे । सरस्वत्यां नराः केचिन्मार्कण्डस्य ह्रदे ऽपरे

snāti vai śūlabhede tu devanadyāṃ tathāpare / sarasvatyāṃ narāḥ kecinmārkaṇḍasya hrade 'pare

चक्रतीर्थं गताश्चक्रुः स्नानं केचिद्विधानतः । शुचयस्ते जनाः सर्वे स्नात्वा देवाशिलोपरि

cakratīrthaṃ gatāścakruḥ snānaṃ kecidvidhānataḥ / śucayaste janāḥ sarve snātvā devāśilopari

श्राद्धं चक्रुः प्रयत्नेन श्रद्धया पूतचेतसा । तान्दृष्ट्वा शबरो बिल्वैः पिण्डांश्चक्रे प्रयत्नतः

śrāddhaṃ cakruḥ prayatnena śraddhayā pūtacetasā / tāndṛṣṭvā śabaro bilvaiḥ piṇḍāṃścakre prayatnataḥ

भानुमत्या तथा भर्तुः पिण्डनिर्वपणं कृतम् । अनिन्द्या भोजिता विप्रा दम्भवार्द्धुष्यवर्जिताः

bhānumatyā tathā bhartuḥ piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtam / anindyā bhojitā viprā dambhavārddhuṣyavarjitāḥ

हविष्यान्नैस्तथा दध्ना शर्करामधुसर्पिषा । पायसेन तु गव्येन कृतान्नेन विशेषतः

haviṣyānnaistathā dadhnā śarkarāmadhusarpiṣā / pāyasena tu gavyena kṛtānnena viśeṣataḥ

भोजयित्वा तथा राज्ञी ददौ दानं यथाविधि । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां गोवृषमेव च

bhojayitvā tathā rājñī dadau dānaṃ yathāvidhi / pādukopānahau chatraṃ śayyāṃ govṛṣameva ca

विविधानि च दानानि हेमरत्नधनानि च । चक्रतीर्थे महाराज कपिलां यः प्रयच्छति । पृथ्वी तेन भवेद् दत्ता सशैलवनकानना

vividhāni ca dānāni hemaratnadhanāni ca / cakratīrthe mahārāja kapilāṃ yaḥ prayacchati / pṛthvī tena bhaved dattā saśailavanakānanā

उत्तानपाद उवाच: यानि यानि च दत्तानि शस्तानि जगतीपतेः । तानि सर्वाणि देवेश कथयस्व प्रसादतः

uttānapāda uvāca: yāni yāni ca dattāni śastāni jagatīpateḥ / tāni sarvāṇi deveśa kathayasva prasādataḥ

ईश्वर उवाच: तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् । भूमिदः स्वर्गमाप्नोति दीर्घम् आयुर् हिरण्यदः

īśvara uvāca: tilapradaḥ prajāmiṣṭāṃ dīpadaścakṣuruttamam / bhūmidaḥ svargamāpnoti dīrgham āyur hiraṇyadaḥ

गृहदो रोगरहितो रूप्यदो रूपवान् भवेत् । वासोदश्चन्द्रसालोक्यम् अर्कसायुज्यम् अश्वदः

gṛhado rogarahito rūpyado rūpavān bhavet / vāsodaścandrasālokyam arkasāyujyam aśvadaḥ

वृषदस्तु श्रियं पुष्टां गोदाता च त्रिविष्टपम् । यानशय्याप्रदो भार्याम् ऐश्वर्यम् अभयप्रदः

vṛṣadastu śriyaṃ puṣṭāṃ godātā ca triviṣṭapam / yānaśayyāprado bhāryām aiśvaryam abhayapradaḥ

धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् । वार्यन्नपृथिवीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिषाम्

dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahma śāśvatam / vāryannapṛthivīvāsastilakāñcanasarpiṣām

सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । येन येन हि भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति

sarveṣāmeva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate / yena yena hi bhāvena yadyaddānaṃ prayacchati

तेन तेन स भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितम् । दृष्ट्वा दानानि सर्वाणि राज्ञी दत्तानि यानि च

tena tena sa bhāvena prāpnoti pratipūjitam / dṛṣṭvā dānāni sarvāṇi rājñī dattāni yāni ca

उवाच शबरो भार्यां यत्तच्छृणु नरेश्वर । पुराणं पठितं भद्रे ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

uvāca śabaro bhāryāṃ yattacchṛṇu nareśvara / purāṇaṃ paṭhitaṃ bhadre brāhmaṇairvedapāragaiḥ

श्रुतं च तन्मया सर्वं दानधर्मफलं शुभम् । पूर्वजन्मार्जितं पापं स्नानदानव्रतादिभिः

śrutaṃ ca tanmayā sarvaṃ dānadharmaphalaṃ śubham / pūrvajanmārjitaṃ pāpaṃ snānadānavratādibhiḥ

शरीरं दुस्त्यजं मुक्त्वा लभते गतिमुत्तमाम् । संसारसागराद्भीतः सत्यं भद्रे वदामि ते

śarīraṃ dustyajaṃ muktvā labhate gatimuttamām / saṃsārasāgarādbhītaḥ satyaṃ bhadre vadāmi te

अनेकानि च पापानि कृतानि बहुशो मया । घातिता जन्तवो भद्रे निर्दग्धाः पर्वताः सदा

anekāni ca pāpāni kṛtāni bahuśo mayā / ghātitā jantavo bhadre nirdagdhāḥ parvatāḥ sadā

तेन पापेन दग्धो ऽहं दारिद्र्यं न निवर्तते । तीर्थावगाहनं पूर्वं पापेन न कृतं मया

tena pāpena dagdho 'haṃ dāridryaṃ na nivartate / tīrthāvagāhanaṃ pūrvaṃ pāpena na kṛtaṃ mayā

तेनाहं दुःखितो भद्रे दारिद्र्यम् अनिवर्तिकम् । मातुर्गृहं प्रयाहि त्वं त्यज स्नेहं ममोपरि । नगशृङ्गं समारुह्य मोक्तुम् इच्छाम्यहं तनुम्

tenāhaṃ duḥkhito bhadre dāridryam anivartikam / māturgṛhaṃ prayāhi tvaṃ tyaja snehaṃ mamopari / nagaśṛṅgaṃ samāruhya moktum icchāmyahaṃ tanum

शबर्युवाच: मात्रा पित्रा न मे कार्यं नापि स्वजनबान्धवैः । या गतिस्तव जीवेश सा ममापि भविष्यति

śabaryuvāca: mātrā pitrā na me kāryaṃ nāpi svajanabāndhavaiḥ / yā gatistava jīveśa sā mamāpi bhaviṣyati

न स्त्रीणामीदृशो धर्मो विना भर्त्रा स्वजीवितम् । श्रूयन्ते बहवो दोषा धर्मशास्त्रेष्वनेकधा

na strīṇāmīdṛśo dharmo vinā bhartrā svajīvitam / śrūyante bahavo doṣā dharmaśāstreṣvanekadhā

पारणं कुरु भोजेन्द्र व्रतं येन न नश्यति । यत्ते ऽभिवाञ्छितं किंचिद् विष्णवे कर्तुम् अर्हसि

pāraṇaṃ kuru bhojendra vrataṃ yena na naśyati / yatte 'bhivāñchitaṃ kiṃcid viṣṇave kartum arhasi

भार्याया वचनं श्रुत्वा मुमुदे शबरस्ततः । गृहीत्वा श्रीफलं शीघ्रं होमं कृत्वा यथाविधि

bhāryāyā vacanaṃ śrutvā mumude śabarastataḥ / gṛhītvā śrīphalaṃ śīghraṃ homaṃ kṛtvā yathāvidhi

सर्वदेवान्नमस्कृत्य भुक्तो ऽपि च तया सह । चैत्र्यां तु विषुवं ज्ञात्वा तस्थौ तत्र दिनत्रयम्

sarvadevānnamaskṛtya bhukto 'pi ca tayā saha / caitryāṃ tu viṣuvaṃ jñātvā tasthau tatra dinatrayam