॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे व्याधवाक्योपदेशकथनपूर्वकदानादिफलवर्णनं नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ RKV अध्याय 57 ईश्वर उवाच: भानुमती द्विजान्भोज्य बुभुजे भुक्तशेषतः । भुक्त्वा सुसुखमास्थाय तदन्नं परिणाम्य च
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe vyādhavākyopadeśakathanapūrvakadānādiphalavarṇanaṃ nāma ṣaṭpañcāśattamo 'dhyāyaḥ || RKV adhyāya 57 īśvara uvāca: bhānumatī dvijānbhojya bubhuje bhuktaśeṣataḥ / bhuktvā susukhamāsthāya tadannaṃ pariṇāmya ca
त्रयोदश्यां ततो गत्वा मदनाख्यतिथौ तदा । मार्कण्डस्य ह्रदे स्नात्वानर्च्य देवं गुहाशयम्
trayodaśyāṃ tato gatvā madanākhyatithau tadā / mārkaṇḍasya hrade snātvānarcya devaṃ guhāśayam
कृतोपवासनियमा स्नापयित्वा महेश्वरम् । पञ्चामृतसुगन्धेन धूपदीपनिवेदनैः
kṛtopavāsaniyamā snāpayitvā maheśvaram / pañcāmṛtasugandhena dhūpadīpanivedanaiḥ
आर्चयद्विविधैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्च सुशोभनैः । क्षपाजागरणं कृत्वा श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम्
ārcayadvividhaiḥ puṣpairnaivedyaiśca suśobhanaiḥ / kṣapājāgaraṇaṃ kṛtvā śrutvā paurāṇikīṃ kathām
नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैर्दध्यौ देवं महेश्वरम् । अन्नं विस्तारितं सर्वं देवस्याग्रे यथाविधि
nṛtyagītaistathā stotrairdadhyau devaṃ maheśvaram / annaṃ vistāritaṃ sarvaṃ devasyāgre yathāvidhi
चातुर्वर्ण्यसुताः सर्वे भोजिताः सपरिच्छदाः । चतुर्दश्यां दिनं यावत्सम्पूज्य वृषभध्वजम्
cāturvarṇyasutāḥ sarve bhojitāḥ saparicchadāḥ / caturdaśyāṃ dinaṃ yāvatsampūjya vṛṣabhadhvajam
शङ्खवादित्रभेरीभिः पटहध्वनिनादितम् । क्षपाजागरणं कृत्वा प्रभूतजनसंकुलम्
śaṅkhavāditrabherībhiḥ paṭahadhvanināditam / kṣapājāgaraṇaṃ kṛtvā prabhūtajanasaṃkulam
नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः प्रेरिता सा निशा तदा । प्रभाते भोजिता विप्राः पायसैर्मधुसर्पिषा
nṛtyagītaistathā stotraiḥ preritā sā niśā tadā / prabhāte bhojitā viprāḥ pāyasairmadhusarpiṣā
दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः शक्त्या विप्रानुसारतः । अर्चयित्वा महापुष्पैः सुगन्धैर् मदनेन च
dattvā dānāni viprebhyaḥ śaktyā viprānusārataḥ / arcayitvā mahāpuṣpaiḥ sugandhair madanena ca
विचित्रैः सूक्ष्मवस्त्रैश्च देवः सम्पूज्य वेष्टितः । स्रग्दामलम्बमानैश्च बहुदीपसमुज्ज्वलैः
vicitraiḥ sūkṣmavastraiśca devaḥ sampūjya veṣṭitaḥ / sragdāmalambamānaiśca bahudīpasamujjvalaiḥ
पक्वान्नैर् विविधैर् भक्ष्यैः सुवृत्तैर् मोदकादिभिः । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे वेदाध्ययनतत्पराः
pakvānnair vividhair bhakṣyaiḥ suvṛttair modakādibhiḥ / tataste brāhmaṇāḥ sarve vedādhyayanatatparāḥ
तत्पर्व कीर्तयांश्चक्रुः पद्मकं नाम नामतः । आदित्यस्य दिनं त्वद्य तिथिः पञ्चदशी तथा
tatparva kīrtayāṃścakruḥ padmakaṃ nāma nāmataḥ / ādityasya dinaṃ tvadya tithiḥ pañcadaśī tathā
त्वाष्ट्रमेव च नक्षत्रं संक्रान्तिर् विषुवन्तथा । व्यतीपातस्तथा योगः करणविष्टिरेव च
tvāṣṭrameva ca nakṣatraṃ saṃkrāntir viṣuvantathā / vyatīpātastathā yogaḥ karaṇaviṣṭireva ca
पद्मकं नाम पर्वैतद् अयनादिचतुर्गुणम् । अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्
padmakaṃ nāma parvaitad ayanādicaturguṇam / atra dattaṃ hutaṃ japtaṃ sarvaṃ bhavati cākṣayam
ते द्विजा भानुमत्याथ शूलभेदं गताः सह । ददृशुः शबरं कुण्डे भार्यया सह संस्थितम्
te dvijā bhānumatyātha śūlabhedaṃ gatāḥ saha / dadṛśuḥ śabaraṃ kuṇḍe bhāryayā saha saṃsthitam
ऐशानीं स दिशं गत्वा पर्वते भृगुमूर्धनि । पतितुं च समारूढो भार्यया सह पार्थिव
aiśānīṃ sa diśaṃ gatvā parvate bhṛgumūrdhani / patituṃ ca samārūḍho bhāryayā saha pārthiva
भानुमत्युवाच: तिष्ठ तिष्ठ महासत्त्व शृणुष्व वचनं मम । किमर्थं त्यजसि प्राणानद्यापि च युवा भवान्
bhānumatyuvāca: tiṣṭha tiṣṭha mahāsattva śṛṇuṣva vacanaṃ mama / kimarthaṃ tyajasi prāṇānadyāpi ca yuvā bhavān
कः सन्तापः क उद्वेगः किं दुःखं व्याधिरेव च । शिशुः संदृश्यसे ऽद्यापि कारणं कथ्यतामिदम्
kaḥ santāpaḥ ka udvegaḥ kiṃ duḥkhaṃ vyādhireva ca / śiśuḥ saṃdṛśyase 'dyāpi kāraṇaṃ kathyatāmidam
शबर उवाच: कारणं नास्ति मे किंचिन्न दुःखं किंचिदेव तु । संसारभयभीतो ऽहं नान्या बुद्धिः प्रवर्तते
śabara uvāca: kāraṇaṃ nāsti me kiṃcinna duḥkhaṃ kiṃcideva tu / saṃsārabhayabhīto 'haṃ nānyā buddhiḥ pravartate
दुःखेन लभ्यते यस्मान्मानुष्यं जन्म भाग्यतः । मानुष्यं जन्म चासाद्य या न धर्मं समाचरेत्
duḥkhena labhyate yasmānmānuṣyaṃ janma bhāgyataḥ / mānuṣyaṃ janma cāsādya yā na dharmaṃ samācaret
स गच्छेन्निरयं घोरमात्मदोषेण सुन्दरि । तस्मात्पतितुमिच्छामि तीर्थे ऽस्मिन्पापनाशने
sa gacchennirayaṃ ghoramātmadoṣeṇa sundari / tasmātpatitumicchāmi tīrthe 'sminpāpanāśane
राज्ञ्युवाच: अद्यापि वर्तते कालो धर्मस्योपार्जने तव । कृतापकृतकर्मा वै व्रतदानैर् विशुध्यति
rājñyuvāca: adyāpi vartate kālo dharmasyopārjane tava / kṛtāpakṛtakarmā vai vratadānair viśudhyati
अहं दास्यामि धान्यं वा वासांसि द्रविणं बहु । नित्यमाचर धर्मं त्वं ध्यायन्नित्यं महेश्वरम्
ahaṃ dāsyāmi dhānyaṃ vā vāsāṃsi draviṇaṃ bahu / nityamācara dharmaṃ tvaṃ dhyāyannityaṃ maheśvaram
शबर उवाच: नैवाहं कामये वित्तं न धान्यं वस्त्रमेव च । यो यस्यैवान्नमश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्
śabara uvāca: naivāhaṃ kāmaye vittaṃ na dhānyaṃ vastrameva ca / yo yasyaivānnamaśnāti sa tasyāśnāti kilbiṣam
राज्ञ्युवाच: कन्दमूलफलाहारो भ्रमित्वा भैक्ष्यमुत्तमम् । अवगाह्य सुतीर्थानि सर्वपापैः प्रमुच्यते
rājñyuvāca: kandamūlaphalāhāro bhramitvā bhaikṣyamuttamam / avagāhya sutīrthāni sarvapāpaiḥ pramucyate
ततो विमुक्तपापस्तु यत्किंचित्कुरुते शुचिः । कर्मणा तेन पूतस्त्वं सद्गतिं प्राप्स्यसि ध्रुवम्
tato vimuktapāpastu yatkiṃcitkurute śuciḥ / karmaṇā tena pūtastvaṃ sadgatiṃ prāpsyasi dhruvam
शबर उवाच: अन्नमद्य मया त्यक्तं प्राणेभ्यो ऽपि महत्तरम् । सत्यं न लोपयेद् देवि निश्चितात्र मतिर्मम
śabara uvāca: annamadya mayā tyaktaṃ prāṇebhyo 'pi mahattaram / satyaṃ na lopayed devi niścitātra matirmama
प्रसादः क्रियतां देवि क्षमस्वाद्य जनैः सह । अर्धोत्तरीयवस्त्रेण संयम्यात्मानमुद्यतः
prasādaḥ kriyatāṃ devi kṣamasvādya janaiḥ saha / ardhottarīyavastreṇa saṃyamyātmānamudyataḥ
भार्यया सहितो व्याधो हरिं ध्यात्वा पपात ह । नगार्धात् पतितो यावद्गतजीवो नराधिप
bhāryayā sahito vyādho hariṃ dhyātvā papāta ha / nagārdhāt patito yāvadgatajīvo narādhipa
चूर्णीभूतौ हि तौ दृष्ट्वा कुण्डस्योपरि भूमिप । त्रिमुहूर्ते गते काले शबरो भार्यया सह
cūrṇībhūtau hi tau dṛṣṭvā kuṇḍasyopari bhūmipa / trimuhūrte gate kāle śabaro bhāryayā saha
दिव्यं विमानमारूढो गतश्चानुत्तमां गतिम्
divyaṃ vimānamārūḍho gataścānuttamāṃ gatim