Aṃśa 1 · Chapter 14

पृथोः पुत्रौ महावीर्यौ जज्ञाते ऽन्तर्धिवादिनौ शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्यजायत ॥

pṛthoḥ putrau mahāvīryau jajñāte 'ntardhivādinau śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyajāyata //

हविर्धानात् षड् आग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं वृजाजिनौ ॥

havirdhānāt ṣaḍ āgneyī dhiṣaṇājanayat sutān prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vṛjājinau //

प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः हविर्धानिर् महाराजो येन संवर्धिताः प्रजाः ॥

prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ havirdhānir mahārājo yena saṃvardhitāḥ prajāḥ //

प्राचीनाग्राः कुशास् तस्य पृथिव्यां विश्रुता मुने प्राचीनबर्हिर् अभवत् ख्यातो भुवि महाबलः ॥

prācīnāgrāḥ kuśās tasya pṛthivyāṃ viśrutā mune prācīnabarhir abhavat khyāto bhuvi mahābalaḥ //

समुद्रतनयायां तु कृतदारो महीपतिः महतस् तपसः पारे सवर्णायां महीपतेः ॥

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro mahīpatiḥ mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahīpateḥ //

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ॥

savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ //

अपृथग्धर्मचरणास् ते ऽतप्यन्त महत् तपः दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ॥

apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ //

यदर्थं ते महात्मानस् तपस् तेपुर् महामुने प्रचेतसः समुद्राम्भस्य् एतद् आख्यातुम् अर्हसि ॥

yadarthaṃ te mahātmānas tapas tepur mahāmune pracetasaḥ samudrāmbhasy etad ākhyātum arhasi //

पित्रा प्रचेतसः प्रोक्ताः प्रजार्थम् अमितात्मना प्रजापतिनियुक्तेन बहुमानपुरःसरम् ॥

pitrā pracetasaḥ proktāḥ prajārtham amitātmanā prajāpatiniyuktena bahumānapuraḥsaram //

ब्रह्मणा देवदेवेन समादिष्टो ऽस्म्य् अहं सुताः प्रजाः संवर्धनीयास् ते मया चोक्तं तथेति तत् ॥

brahmaṇā devadevena samādiṣṭo 'smy ahaṃ sutāḥ prajāḥ saṃvardhanīyās te mayā coktaṃ tatheti tat //

तन् मम प्रीतये पुत्राः प्रजावृद्धिम् अतन्द्रिताः कुरुध्वं माननीया च सम्यग् आज्ञा प्रजापतेः ॥

tan mama prītaye putrāḥ prajāvṛddhim atandritāḥ kurudhvaṃ mānanīyā ca samyag ājñā prajāpateḥ //

ततस् ते तत् पितुः श्रुत्वा वचनं नृपनन्दनाः तथेत्य् उक्त्वा च तं भूयः पप्रच्छुः पितरं मुने ॥

tatas te tat pituḥ śrutvā vacanaṃ nṛpanandanāḥ tathety uktvā ca taṃ bhūyaḥ papracchuḥ pitaraṃ mune //

येन तात प्रजावृद्धौ समर्थाः कर्मणा वयम् भवेम तत् समस्तं नः कर्म व्याख्यातुम् अर्हसि ॥

yena tāta prajāvṛddhau samarthāḥ karmaṇā vayam bhavema tat samastaṃ naḥ karma vyākhyātum arhasi //

आराध्य वरदं विष्णुम् इष्टप्राप्तिम् असंशयम् समेति नान्यथा मर्त्यः किम् अन्यत् कथयामि वः ॥

ārādhya varadaṃ viṣṇum iṣṭaprāptim asaṃśayam sameti nānyathā martyaḥ kim anyat kathayāmi vaḥ //

तस्मात् प्रजाविवृद्ध्यर्थं सर्वभूतप्रभुं हरिम् आराधयत गोविन्दं यदि सिद्धिम् अभीप्सथ ॥

tasmāt prajāvivṛddhyarthaṃ sarvabhūtaprabhuṃ harim ārādhayata govindaṃ yadi siddhim abhīpsatha //

धर्मम् अर्थं च कामं च मोक्षं चान्विच्छता सदा आराधनीयो भगवान् अनादिः पुरुषोत्तमः ॥

dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ cānvicchatā sadā ārādhanīyo bhagavān anādiḥ puruṣottamaḥ //

यस्मिन्न् आराधिते सर्गं चकारादौ प्रजापतिः तम् आराध्याच्युतं वृद्धिः प्रजानां वो भविष्यति ॥

yasminn ārādhite sargaṃ cakārādau prajāpatiḥ tam ārādhyācyutaṃ vṛddhiḥ prajānāṃ vo bhaviṣyati //

इत्य् एवम् उक्तास् ते पित्रा पुत्राः प्रचेतसो दश मग्नाः पयोधिसलिले तपस् तेपुः समाहिताः ॥

ity evam uktās te pitrā putrāḥ pracetaso daśa magnāḥ payodhisalile tapas tepuḥ samāhitāḥ //

दश वर्षसहस्राणि न्यस्तचित्ता जगत्पतौ नारायणे मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकपरायणे ॥

daśa varṣasahasrāṇi nyastacittā jagatpatau nārāyaṇe muniśreṣṭha sarvalokaparāyaṇe //

तत्रैव ते स्थिता देवम् एकाग्रमनसो हरिम् तुष्टुवुर् यः स्तुतः कामान् स्तोतुर् इष्टान् प्रयच्छति ॥

tatraiva te sthitā devam ekāgramanaso harim tuṣṭuvur yaḥ stutaḥ kāmān stotur iṣṭān prayacchati //

स्तवं प्रचेतसो विष्णोः समुद्राम्भसि संस्थिताः चक्रुस् तं मे मुनिश्रेष्ठ सुपुण्यं वक्तुम् अर्हसि ॥

stavaṃ pracetaso viṣṇoḥ samudrāmbhasi saṃsthitāḥ cakrus taṃ me muniśreṣṭha supuṇyaṃ vaktum arhasi //

शृणु मैत्रेय गोविन्दं यथापूर्वं प्रचेतसः तुष्टुवुस् तन्मयीभूताः समुद्रसलिलेशयाः ॥

śṛṇu maitreya govindaṃ yathāpūrvaṃ pracetasaḥ tuṣṭuvus tanmayībhūtāḥ samudrasalileśayāḥ //

नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती तम् आद्यन्तम् अशेषस्य जगतः परमं प्रभुम् ॥

natāḥ sma sarvavacasāṃ pratiṣṭhā yatra śāśvatī tam ādyantam aśeṣasya jagataḥ paramaṃ prabhum //

ज्योतिर् आद्यम् अनौपम्यम् अण्व् अनन्तम् अपारवत् योनिभूतम् अशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥

jyotir ādyam anaupamyam aṇv anantam apāravat yonibhūtam aśeṣasya sthāvarasya carasya ca //

यस्याहः प्रथमं रूपम् अरूपस्य ततो निशा संध्या च परमेशस्य तस्मै कालात्मने नमः ॥

yasyāhaḥ prathamaṃ rūpam arūpasya tato niśā saṃdhyā ca parameśasya tasmai kālātmane namaḥ //

भुज्यते ऽनुदिनं देवैः पितृभिश् च सुधात्मकः जीवभूतः समस्तस्य तस्मै सोमात्मने नमः ॥

bhujyate 'nudinaṃ devaiḥ pitṛbhiś ca sudhātmakaḥ jīvabhūtaḥ samastasya tasmai somātmane namaḥ //

यस् तमो हन्ति तीव्रात्मा स्वभाभिर् भासयन् नभः घर्मशीताम्भसां योनिस् तस्मै सूर्यात्मने नमः ॥

yas tamo hanti tīvrātmā svabhābhir bhāsayan nabhaḥ gharmaśītāmbhasāṃ yonis tasmai sūryātmane namaḥ //

काठिन्यवान् यो बिभर्ति जगद् एतद् अशेषतः शब्दादिसंश्रयो व्यापी तस्मै भूम्यात्मने नमः ॥

kāṭhinyavān yo bibharti jagad etad aśeṣataḥ śabdādisaṃśrayo vyāpī tasmai bhūmyātmane namaḥ //

यद् योनिभूतं जगतो बीजं यत् सर्वदेहिनाम् तत् तोयरूपम् ईशस्य नमामो हरिमेधसः ॥

yad yonibhūtaṃ jagato bījaṃ yat sarvadehinām tat toyarūpam īśasya namāmo harimedhasaḥ //

यो मुखं सर्वदेवानां हव्यभुक् कव्यभुक् तथा पितॄणां च नमस् तस्मै विष्णवे पावकात्मने ॥

yo mukhaṃ sarvadevānāṃ havyabhuk kavyabhuk tathā pitṝṇāṃ ca namas tasmai viṣṇave pāvakātmane //

पञ्चधावस्थितो देहे यश् चेष्टां कुरुते ऽनिशम् आकाशयोनिर् भगवांस् तस्मै वाय्वात्मने नमः ॥

pañcadhāvasthito dehe yaś ceṣṭāṃ kurute 'niśam ākāśayonir bhagavāṃs tasmai vāyvātmane namaḥ //

अवकाशम् अशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति अनन्तमूर्तिमाञ् छुद्धस् तस्मै व्योमात्मने नमः ॥

avakāśam aśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ yaḥ prayacchati anantamūrtimāñ chuddhas tasmai vyomātmane namaḥ //

समस्तेन्द्रियवर्गस्य यः सदा स्थानम् उत्तमम् तस्मै शब्दादिरूपाय नमः कृष्णाय वेधसे ॥

samastendriyavargasya yaḥ sadā sthānam uttamam tasmai śabdādirūpāya namaḥ kṛṣṇāya vedhase //

गृह्णाति विषयान् नित्यम् इन्द्रियात्मा क्षराक्षरः यस् तस्मै ज्ञानमूलाय नताः स्म हरिमेधसे ॥

gṛhṇāti viṣayān nityam indriyātmā kṣarākṣaraḥ yas tasmai jñānamūlāya natāḥ sma harimedhase //

गृहीतान् इन्द्रियैर् अर्थान् आत्मने यः प्रयच्छति अन्तःकरणभूताय तस्मै विश्वात्मने नमः ॥

gṛhītān indriyair arthān ātmane yaḥ prayacchati antaḥkaraṇabhūtāya tasmai viśvātmane namaḥ //

यस्मिन्न् अनन्ते सकलं विश्वं यस्मात् तथोद्गतम् लयस्थानं च यस् तस्मै नमः प्रकृतिधर्मिणे ॥

yasminn anante sakalaṃ viśvaṃ yasmāt tathodgatam layasthānaṃ ca yas tasmai namaḥ prakṛtidharmiṇe //

शुद्धः संल्लक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवान् इव यो ऽगुणः तम् आत्मरूपिणं देवं नताः स्म पुरुषोत्तमम् ॥

śuddhaḥ saṃllakṣyate bhrāntyā guṇavān iva yo 'guṇaḥ tam ātmarūpiṇaṃ devaṃ natāḥ sma puruṣottamam //

अविकारम् अजं शुद्धं निर्गुणं यन् निरञ्जनम् नताः स्म तत् परं ब्रह्म विष्णोर् यत् परमं पदम् ॥

avikāram ajaṃ śuddhaṃ nirguṇaṃ yan nirañjanam natāḥ sma tat paraṃ brahma viṣṇor yat paramaṃ padam //

अदीर्घह्रस्वम् अस्थूलम् अनण्व् अग्र्यम् अलोहितम् अस्नेहच्छायम् अतनुम् असक्तम् असमीरणम् ॥

adīrghahrasvam asthūlam anaṇv agryam alohitam asnehacchāyam atanum asaktam asamīraṇam //

अनाकाशम् असंस्पर्शम् अगन्धम् अरसं च यत् अचक्षुःश्रोत्रम् अचलम् अवाक्पाणिम् अमानसम् ॥

anākāśam asaṃsparśam agandham arasaṃ ca yat acakṣuḥśrotram acalam avākpāṇim amānasam //

अनामगोत्रम् असुखम् अतेजस्कम् अहेतुकम् अभयं भ्रान्तिरहितम् अनिद्रम् अजरामरम् ॥

anāmagotram asukham atejaskam ahetukam abhayaṃ bhrāntirahitam anidram ajarāmaram //

अरजो ऽशब्दम् अमृतम् अप्लुतं यद् असंवृतम् पूर्वापरे न वै यस्मिंस् तद् विष्णोः परमं पदम् ॥

arajo 'śabdam amṛtam aplutaṃ yad asaṃvṛtam pūrvāpare na vai yasmiṃs tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

परम् ईशित्वगुणवत् सर्वभूतम् असंश्रयम् नताः स्म तत् पदं विष्णोर् जिह्वादृग्गोचरं न यत् ॥

param īśitvaguṇavat sarvabhūtam asaṃśrayam natāḥ sma tat padaṃ viṣṇor jihvādṛggocaraṃ na yat //

एवं प्रचेतसो विष्णुं स्तुवन्तस् तत्समाधयः दश वर्षसहस्राणि तपश् चेरुर् महार्णवे ॥

evaṃ pracetaso viṣṇuṃ stuvantas tatsamādhayaḥ daśa varṣasahasrāṇi tapaś cerur mahārṇave //

ततः प्रसन्नो भगवांस् तेषाम् अन्तर्जले हरिः ददौ दर्शनम् उन्निद्रनीलोत्पलदलच्छविः ॥

tataḥ prasanno bhagavāṃs teṣām antarjale hariḥ dadau darśanam unnidranīlotpaladalacchaviḥ //

पतत्रिराजम् आरूढम् अवलोक्य प्रचेतसः प्रणिपेतुः शिरोभिस् तं भक्तिभारावनामितैः ॥

patatrirājam ārūḍham avalokya pracetasaḥ praṇipetuḥ śirobhis taṃ bhaktibhārāvanāmitaiḥ //

ततस् तान् आह भगवान् व्रियताम् ईप्सितो वरः प्रसादसुमुखो ऽहं वो वरदः समुपस्थितः ॥

tatas tān āha bhagavān vriyatām īpsito varaḥ prasādasumukho 'haṃ vo varadaḥ samupasthitaḥ //

ततस् तम् ऊचुर् वरदं प्रणिपत्य प्रचेतसः यथा पित्रा समादिष्टं प्रजानां वृद्धिकारणम् ॥

tatas tam ūcur varadaṃ praṇipatya pracetasaḥ yathā pitrā samādiṣṭaṃ prajānāṃ vṛddhikāraṇam //

स चापि देवस् तं दत्त्वा यथाभिलषितं वरम् अन्तर्धानं जगामाशु ते च निश्चक्रमुर् जलात् ॥

sa cāpi devas taṃ dattvā yathābhilaṣitaṃ varam antardhānaṃ jagāmāśu te ca niścakramur jalāt //