निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्य् अमलात्मनः कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणो ऽभ्युपगम्यते ॥
nirguṇasyāprameyasya śuddhasyāpy amalātmanaḥ kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇo 'bhyupagamyate //
शक्तयः सर्वभावानाम् अचिन्त्यज्ञानगोचराः यतो ऽतो ब्रह्मणस् तास् तु सर्गाद्या भावशक्तयः भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता ॥
śaktayaḥ sarvabhāvānām acintyajñānagocarāḥ yato 'to brahmaṇas tās tu sargādyā bhāvaśaktayaḥ bhavanti tapatāṃ śreṣṭha pāvakasya yathoṣṇatā //
तन् निबोध यथा सर्गे भगवान् संप्रवर्तते नारायणाख्यो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
tan nibodha yathā sarge bhagavān saṃpravartate nārāyaṇākhyo bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ //
उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वन् नित्य एवोपचारतः ॥
utpannaḥ procyate vidvan nitya evopacārataḥ //
निजेन तस्य मानेन आयुर् वर्षशतं स्मृतम् तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धम् अभिधीयते ॥
nijena tasya mānena āyur varṣaśataṃ smṛtam tat parākhyaṃ tadardhaṃ ca parārdham abhidhīyate //
कालस्वरूपं विष्णोश् च यन् मयोक्तं तवानघ तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम् ॥
kālasvarūpaṃ viṣṇoś ca yan mayoktaṃ tavānagha tena tasya nibodha tvaṃ parimāṇopapādanam //
अन्येषां चैव जन्तूनां चराणाम् अचराश् च ये भूभूभृत्सागरादीनाम् अशेषाणां च सत्तम ॥
anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ carāṇām acarāś ca ye bhūbhūbhṛtsāgarādīnām aśeṣāṇāṃ ca sattama //
काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम काष्ठात्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिको विधिः ॥
kāṣṭhā pañcadaśākhyātā nimeṣā munisattama kāṣṭhātriṃśat kalā triṃśat kalā mauhūrtiko vidhiḥ //
तावत्संख्यैर् अहोरात्रं मुहूर्तैर् मानुषं स्मृतम् अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः ॥
tāvatsaṃkhyair ahorātraṃ muhūrtair mānuṣaṃ smṛtam ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ //
तैः षड्भिर् अयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे अयनं दक्षिणं रात्रिर् देवानाम् उत्तरं दिनम् ॥
taiḥ ṣaḍbhir ayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrir devānām uttaraṃ dinam //
दिव्यैर् वर्षसहस्रैस् तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् चतुर्युगं द्वादशभिस् तद्विभागं निबोध मे ॥
divyair varṣasahasrais tu kṛtatretādisaṃjñitam caturyugaṃ dvādaśabhis tadvibhāgaṃ nibodha me //
चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेष्व् आहुः पुराविदः ॥
catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam divyābdānāṃ sahasrāṇi yugeṣv āhuḥ purāvidaḥ //
तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते संध्यांशकश् च तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः ॥
tatpramāṇaiḥ śataiḥ saṃdhyā pūrvā tatrābhidhīyate saṃdhyāṃśakaś ca tattulyo yugasyānantaro hi saḥ //
संध्यासंध्यांशयोर् अन्तर् यः कालो मुनिसत्तम युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः ॥
saṃdhyāsaṃdhyāṃśayor antar yaḥ kālo munisattama yugākhyaḥ sa tu vijñeyaḥ kṛtatretādisaṃjñitaḥ //
कृतं त्रेता द्वापरश् च कलिश् चैव चतुर्युगम् प्रोच्यते तत्सहस्रं च ब्रह्मणो दिवसं मुने ॥
kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś caiva caturyugam procyate tatsahasraṃ ca brahmaṇo divasaṃ mune //
ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवस् तु चतुर्दश भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं शृणु ॥
brahmaṇo divase brahman manavas tu caturdaśa bhavanti parimāṇaṃ ca teṣāṃ kālakṛtaṃ śṛṇu //
सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस् तत्सूनवो नृपाः एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत् ॥
saptarṣayaḥ surāḥ śakro manus tatsūnavo nṛpāḥ ekakāle hi sṛjyante saṃhriyante ca pūrvavat //
चतुर्युगाणां संख्याता साधिका ह्य् एकसप्ततिः मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम ॥
caturyugāṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hy ekasaptatiḥ manvantaraṃ manoḥ kālaḥ surādīnāṃ ca sattama //
अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् द्वापञ्चाशत् तथान्यानि सहस्राण्य् अधिकानि तु ॥
aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam dvāpañcāśat tathānyāni sahasrāṇy adhikāni tu //
त्रिंशत्कोट्यस् तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज सप्तषष्टिस् तथान्यानि नियुतानि महामुने ॥
triṃśatkoṭyas tu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvija saptaṣaṣṭis tathānyāni niyutāni mahāmune //
विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषैर् वत्सरैर् द्विज ॥
viṃśatiś ca sahasrāṇi kālo 'yam adhikaṃ vinā manvantarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣair vatsarair dvija //
चतुर्दशगुणो ह्य् एष कालो ब्राह्मम् अहः स्मृतम् ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसंचरः ॥
caturdaśaguṇo hy eṣa kālo brāhmam ahaḥ smṛtam brāhmo naimittiko nāma tasyānte pratisaṃcaraḥ //
तदा हि दह्यते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् जनं प्रयान्ति तापार्ता महर्लोकनिवासिनः ॥
tadā hi dahyate sarvaṃ trailokyaṃ bhūrbhuvādikam janaṃ prayānti tāpārtā maharlokanivāsinaḥ //
एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः ॥
ekārṇave tu trailokye brahmā nārāyaṇātmakaḥ bhogiśayyāgataḥ śete trailokyagrāsabṛṃhitaḥ //
जनस्थैर् योगिभिर् देवश् चिन्त्यमानो ऽब्जसंभवः तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः ॥
janasthair yogibhir devaś cintyamāno 'bjasaṃbhavaḥ tatpramāṇāṃ hi tāṃ rātriṃ tadante sṛjate punaḥ //
एवं तु ब्रह्मणो वर्षम् एवं वर्षशतं च यत् शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर् महात्मनः ॥
evaṃ tu brahmaṇo varṣam evaṃ varṣaśataṃ ca yat śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramāyur mahātmanaḥ //
एकम् अस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो ऽनघ तस्यान्ते ऽभून् महाकल्पः पाद्म इत्य् अभिविश्रुतः ॥
ekam asya vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇo 'nagha tasyānte 'bhūn mahākalpaḥ pādma ity abhiviśrutaḥ //
द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज वाराह इति कल्पो ऽयं प्रथमः परिकीर्तितः ॥
dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai dvija vārāha iti kalpo 'yaṃ prathamaḥ parikīrtitaḥ //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे तृतीयो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ ]]