यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवर्षिपितृदानवान् मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन् भूव्योमसलिलौकसः ॥
yathā sasarja devo 'sau devarṣipitṛdānavān manuṣyatiryagvṛkṣādīn bhūvyomasalilaukasaḥ //
यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रूपं च जगद् द्विज सर्गादौ सृष्टवान् ब्रह्मा तन् ममाचक्ष्व विस्तरात् ॥
yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrūpaṃ ca jagad dvija sargādau sṛṣṭavān brahmā tan mamācakṣva vistarāt //
मैत्रेय कथयाम्य् एष शृणुष्व सुसमाहितः यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवादीन् अखिलान् विभुः ॥
maitreya kathayāmy eṣa śṛṇuṣva susamāhitaḥ yathā sasarja devo 'sau devādīn akhilān vibhuḥ //
सृष्टिं चिन्तयतस् तस्य कल्पादिषु यथा पुरा अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस् तमोमयः ॥
sṛṣṭiṃ cintayatas tasya kalpādiṣu yathā purā abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtas tamomayaḥ //
तमो मोहो महामोहस् तामिस्रो ह्य् अन्धसंज्ञितः अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥
tamo moho mahāmohas tāmisro hy andhasaṃjñitaḥ avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ //
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो ऽप्रतिबोधवान् बहिर् अन्तश् चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः ॥
pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān bahir antaś cāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ //
मुख्या नगा यतश् चोक्ता मुख्यसर्गस् ततस् त्व् अयम् ॥
mukhyā nagā yataś coktā mukhyasargas tatas tv ayam //
तं दृष्ट्वासाधकं सर्गम् अमन्यद् अपरं पुनः ॥
taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargam amanyad aparaṃ punaḥ //
तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत यस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतस् ततः स्मृतः ॥
tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata yasmāt tiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotas tataḥ smṛtaḥ //
पश्वादयस् ते विख्यातास् तमःप्राया ह्य् अवेदिनः उत्पथग्राहिणश् चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः ॥
paśvādayas te vikhyātās tamaḥprāyā hy avedinaḥ utpathagrāhiṇaś caiva te 'jñāne jñānamāninaḥ //
अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः अन्तःप्रकाशास् ते सर्वे आवृताश् च परस्परम् ॥
ahaṃkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśadvadhātmakāḥ antaḥprakāśās te sarve āvṛtāś ca parasparam //
तम् अप्य् असाधकं मत्वा ध्यायतो ऽन्यस् ततो ऽभवत् ऊर्ध्वस्रोतस् तृतीयस् तु सात्त्विकोर्ध्वम् अवर्तत ॥
tam apy asādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyas tato 'bhavat ūrdhvasrotas tṛtīyas tu sāttvikordhvam avartata //
ते सुखप्रीतिबहुला बहिर् अन्तश् च नावृताः प्रकाशा बहिर् अन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः ॥
te sukhaprītibahulā bahir antaś ca nāvṛtāḥ prakāśā bahir antaś ca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ //
तुष्ट्यात्मकस् तृतीयस् तु देवसर्गस् तु स स्मृतः तस्मिन् सर्गे ऽभवत् प्रीतिर् निष्पन्ने ब्रह्मणस् तथा ॥
tuṣṭyātmakas tṛtīyas tu devasargas tu sa smṛtaḥ tasmin sarge 'bhavat prītir niṣpanne brahmaṇas tathā //
ततो ऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गम् उत्तमम् असाधकांस् तु ताञ् ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ॥
tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargam uttamam asādhakāṃs tu tāñ jñātvā mukhyasargādisaṃbhavān //
तथाभिध्यायतस् तस्य सत्याभिध्यायिनस् ततः प्रादुर्भूतस् तदाव्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतस् तु साधकः ॥
tathābhidhyāyatas tasya satyābhidhyāyinas tataḥ prādurbhūtas tadāvyaktād arvāksrotas tu sādhakaḥ //
यस्माद् अर्वाग् व्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते ते च प्रकाशबहुलास् तमोउद्रिक्ता रजोऽधिकाः ॥
yasmād arvāg vyavartanta tato 'rvāksrotasas tu te te ca prakāśabahulās tamoudriktā rajo'dhikāḥ //
तस्मात् ते दुःखबहुला भूयो भूयश् च कारिणः प्रकाशा बहिर् अन्तश् च मनुष्याः साधकास् तु ते ॥
tasmāt te duḥkhabahulā bhūyo bhūyaś ca kāriṇaḥ prakāśā bahir antaś ca manuṣyāḥ sādhakās tu te //
इत्य् एते कथिताः सर्गाः षड् अत्र मुनिसत्तम प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस् तु सः ॥
ity ete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍ atra munisattama prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇas tu saḥ //
तन्मात्राणां द्वितीयश् च भूतसर्गस् तु स स्मृतः वैकारिकस् तृतीयस् तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः ॥
tanmātrāṇāṃ dvitīyaś ca bhūtasargas tu sa smṛtaḥ vaikārikas tṛtīyas tu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ //
इत्य् एष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश् चतुर्थस् तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ॥
ity eṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhipūrvakaḥ mukhyasargaś caturthas tu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ //
पञ्चमस् तु च यः प्रोक्तस् तैर्यग्योन्यः स उच्यते ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस् तु स स्मृतः ॥
pañcamas tu ca yaḥ proktas tairyagyonyaḥ sa ucyate tatordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargas tu sa smṛtaḥ //
ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥
tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ //
अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस् तामसश् च सः पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास् तु त्रयः स्मृताः ॥
aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikas tāmasaś ca saḥ pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtās tu trayaḥ smṛtāḥ //
प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमः स्मृतः इत्य् एते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः ॥
prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ ity ete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ //
प्राकृता वैकृताश् चैव जगतो मूलहेतवः सृजतो जगदीशस्य किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छसि ॥
prākṛtā vaikṛtāś caiva jagato mūlahetavaḥ sṛjato jagadīśasya kim anyac chrotum icchasi //
संक्षेपात् कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया विस्तराच् छ्रोतुम् इच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम ॥
saṃkṣepāt kathitaḥ sargo devādīnāṃ mune tvayā vistarāc chrotum icchāmi tvatto munivarottama //
कर्मभिर् भाविताः पूर्वैः कुशलाकुशलैस् तु ताः ख्यात्या तया ह्य् अनिर्मुक्ताः संहारे ऽप्य् उपसंहृताः ॥
karmabhir bhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalākuśalais tu tāḥ khyātyā tayā hy anirmuktāḥ saṃhāre 'py upasaṃhṛtāḥ //
स्थावरान्ताः सुराद्यास् तु प्रजा ब्रह्मंश् चतुर्विधाः ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास् तु ताः ॥
sthāvarāntāḥ surādyās tu prajā brahmaṃś caturvidhāḥ brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasās tu tāḥ //
ततो देवासुरपितॄन् मनुष्यांश् च चतुष्टयम् सिसृक्षुर् अम्भांस्य् एतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत् ॥
tato devāsurapitṝn manuṣyāṃś ca catuṣṭayam sisṛkṣur ambhāṃsy etāni svam ātmānam ayūyujat //
युक्तात्मनस् तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः सिसृक्षोर् जघनात् पूर्वम् असुरा जज्ञिरे ततः ॥
yuktātmanas tamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ sisṛkṣor jaghanāt pūrvam asurā jajñire tataḥ //
उत्ससर्ज ततस् तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् सा तु त्यक्ता ततस् तेन मैत्रेयाभूद् विभावरी ॥
utsasarja tatas tāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanum sā tu tyaktā tatas tena maitreyābhūd vibhāvarī //
सिसृक्षुर् अन्यदेहस्थः प्रीतिम् आप ततः सुराः सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो द्विज ॥
sisṛkṣur anyadehasthaḥ prītim āpa tataḥ surāḥ sattvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo dvija //
त्यक्ता सापि तनुस् तेन सत्त्वप्रायम् अभूद् दिनम् ततो हि बलिनो रात्राव् असुरा देवता दिवा ॥
tyaktā sāpi tanus tena sattvaprāyam abhūd dinam tato hi balino rātrāv asurā devatā divā //
सत्त्वमात्रात्मिकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् पितृवन् मन्यमानस्य पितरस् तस्य जज्ञिरे ॥
sattvamātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum pitṛvan manyamānasya pitaras tasya jajñire //
उत्ससर्ज पितॄन् सृष्ट्वा ततस् ताम् अपि स प्रभुः सा चोत्सृष्टाभवत् संध्या दिननक्तान्तरस्थिता ॥
utsasarja pitṝn sṛṣṭvā tatas tām api sa prabhuḥ sā cotsṛṣṭābhavat saṃdhyā dinanaktāntarasthitā //
रजोमात्रात्मिकाम् अन्यां जगृहे स तनुं ततः रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम ॥
rajomātrātmikām anyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama //
ताम् अप्य् आशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः ज्योत्स्ना समभवत् सापि प्राक्संध्या याभिधीयते ॥
tām apy āśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ jyotsnā samabhavat sāpi prāksaṃdhyā yābhidhīyate //
ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस् तथा मैत्रेय संध्यासमये तस्माद् एते भवन्ति वै ॥
jyotsnāgame tu balino manuṣyāḥ pitaras tathā maitreya saṃdhyāsamaye tasmād ete bhavanti vai //
ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्य् एतानि वै विभोः ब्रह्मणस् तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु ॥
jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāry etāni vai vibhoḥ brahmaṇas tu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu //
रजोमात्रात्मिकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् ततः क्षुद् ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपस् तया ततः ॥
rajomātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum tataḥ kṣud brahmaṇo jātā jajñe kopas tayā tataḥ //
क्षुत्क्षामान् अन्धकारे ऽथ सो ऽसृजद् भगवान् प्रभुः विरूपाः श्मश्रुला जातास् ते ऽभ्यधावन्त तं प्रभुम् ॥
kṣutkṣāmān andhakāre 'tha so 'sṛjad bhagavān prabhuḥ virūpāḥ śmaśrulā jātās te 'bhyadhāvanta taṃ prabhum //
मैवं भो रक्ष्यताम् एष यैर् उक्तं राक्षसास् तु ते ऊचुः खादाम इत्य् अन्ये ये ते यक्षास् तु जक्षणात् ॥
maivaṃ bho rakṣyatām eṣa yair uktaṃ rākṣasās tu te ūcuḥ khādāma ity anye ye te yakṣās tu jakṣaṇāt //
अप्रियान् अथ तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्त वेधसः हीनाश् च शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः ॥
apriyān atha tān dṛṣṭvā keśāḥ śīryanta vedhasaḥ hīnāś ca śiraso bhūyaḥ samārohanta tacchiraḥ //
सर्पणात् ते ऽभवन् सर्पा हीनत्वाद् अहयः स्मृताः ततः क्रुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे वर्णेन कपिशेनोग्रा भूतास् ते पिशिताशनाः ॥
sarpaṇāt te 'bhavan sarpā hīnatvād ahayaḥ smṛtāḥ tataḥ kruddho jagatsraṣṭā krodhātmāno vinirmame varṇena kapiśenogrā bhūtās te piśitāśanāḥ //
ध्यायतो ऽङ्गात् समुद्भूता गन्धर्वास् तस्य तत्क्षणात् पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास् तेन ते द्विज ॥
dhyāyato 'ṅgāt samudbhūtā gandharvās tasya tatkṣaṇāt pibanto jajñire vācaṃ gandharvās tena te dvija //
एतानि सृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः ततः स्वच्छन्दतो ऽन्यानि वयांसि वयसो ऽसृजत् ॥
etāni sṛṣṭvā bhagavān brahmā tacchakticoditaḥ tataḥ svacchandato 'nyāni vayāṃsi vayaso 'sṛjat //
अवयो वक्षसश् चक्रे मुखतो ऽजाः स सृष्टवान् सृष्टवान् उदराद् गाश् च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः ॥
avayo vakṣasaś cakre mukhato 'jāḥ sa sṛṣṭavān sṛṣṭavān udarād gāś ca pārśvābhyāṃ ca prajāpatiḥ //
पद्भ्यां चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् उष्ट्रान् अश्वतरांश् चैव न्यङ्कून् अन्याश् च जातयः ॥
padbhyāṃ cāśvān samātaṅgān rāsabhān gavayān mṛgān uṣṭrān aśvatarāṃś caiva nyaṅkūn anyāś ca jātayaḥ //
ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस् तस्य जज्ञिरे त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम सृष्ट्वा पश्वोषधीः सम्यग् युयोज स तदाध्वरे ॥
oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyas tasya jajñire tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama sṛṣṭvā paśvoṣadhīḥ samyag yuyoja sa tadādhvare //
गौर् अजः पुरुषो मेषा अश्वाश्वतरगर्दभाः एतान् ग्राम्यान् पशून् आहुर् आरण्यांश् च निबोध मे ॥
gaur ajaḥ puruṣo meṣā aśvāśvataragardabhāḥ etān grāmyān paśūn āhur āraṇyāṃś ca nibodha me //
श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास् तु सरीसृपाः ॥
śvāpado dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣipañcamāḥ audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamās tu sarīsṛpāḥ //
गायत्रं च ऋचश् चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान् मुखात् ॥
gāyatraṃ ca ṛcaś caiva trivṛtsāma rathantaram agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamān mukhāt //
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा बृहत् साम तथोक्थं च दक्षिणाद् असृजन् मुखात् ॥
yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā bṛhat sāma tathokthaṃ ca dakṣiṇād asṛjan mukhāt //
सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा वैरूपम् अतिरात्रं च पश्चिमाद् असृजन् मुखात् ॥
sāmāni jagatīchandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā vairūpam atirātraṃ ca paścimād asṛjan mukhāt //
एकविंशम् अथर्वाणम् आप्तोर्यामाणम् एव च अनुष्टुभं स वैराजम् उत्तराद् असृजन् मुखात् ॥
ekaviṃśam atharvāṇam āptoryāmāṇam eva ca anuṣṭubhaṃ sa vairājam uttarād asṛjan mukhāt //
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे देवासुरपितॄन् सृष्ट्वा मनुष्यांश् च प्रजापतिः ॥
uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃś ca prajāpatiḥ //
ततः पुनः ससर्जादौ स कल्पस्य पितामहः यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् तथैवाप्सरसां गणान् ॥
tataḥ punaḥ sasarjādau sa kalpasya pitāmahaḥ yakṣān piśācān gandharvān tathaivāpsarasāṃ gaṇān //
नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् अव्ययं च व्ययं चैव यद् इदं स्थाणुजङ्गमम् ॥
narakiṃnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān avyayaṃ ca vyayaṃ caiva yad idaṃ sthāṇujaṅgamam //
तत् ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवान् आदिकृद् विभुः तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे तान्य् एव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥
tat sasarja tadā brahmā bhagavān ādikṛd vibhuḥ teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire tāny eva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ //
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्माव् ऋतानृते तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते ॥
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāv ṛtānṛte tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāt tat tasya rocate //
इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः नानात्वं विनियोगांश् च धातैवं व्यसृजत् स्वयम् ॥
indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ nānātvaṃ viniyogāṃś ca dhātaivaṃ vyasṛjat svayam //
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः ॥
nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ //
ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै यथा नियोगयोग्यानि सर्वेषाम् अपि सो ऽकरोत् ॥
ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai yathā niyogayogyāni sarveṣām api so 'karot //
यथर्तुष्व् ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा भावा युगादिषु ॥
yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye dṛśyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu //
करोत्य् एवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः सिसृक्षाशक्तियुक्तो ऽसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः ॥
karoty evaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥ punaḥ sisṛkṣāśaktiyukto 'sau sṛjyaśaktipracoditaḥ //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे पञ्चमो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ ]]