Aṃśa 2 · Chapter 13

भगवन् सम्यग् आख्यातं यत् पृष्टो ऽसि मयाखिलम् भूसमुद्रादिसरितां संस्थानं ग्रहसंस्थितिः ॥

bhagavan samyag ākhyātaṃ yat pṛṣṭo 'si mayākhilam bhūsamudrādisaritāṃ saṃsthānaṃ grahasaṃsthitiḥ //

विष्ण्वाधारं यथा चैतत् त्रैलोक्यं समवस्थितम् परमार्थश् च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः ॥

viṣṇvādhāraṃ yathā caitat trailokyaṃ samavasthitam paramārthaś ca me prokto yathā jñānaṃ pradhānataḥ //

यत् तु तद् भगवान् आह भरतस्य महीपतेः कथयिष्यामि चरितं तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥

yat tu tad bhagavān āha bharatasya mahīpateḥ kathayiṣyāmi caritaṃ tan mamākhyātum arhasi //

भरतः स महीपालः सालग्रामे ऽवसत् किल योगयुक्तः समाधाय वासुदेवे मनः सदा ॥

bharataḥ sa mahīpālaḥ sālagrāme 'vasat kila yogayuktaḥ samādhāya vāsudeve manaḥ sadā //

पुण्यदेशप्रभावेन ध्यायतश् च सदा हरिम् कथं तु नाभवन् मुक्तिर् यदाभूत् स द्विजः पुनः ॥

puṇyadeśaprabhāvena dhyāyataś ca sadā harim kathaṃ tu nābhavan muktir yadābhūt sa dvijaḥ punaḥ //

विप्रत्वे च कृतं तेन यद् भूयः सुमहात्मना पूर्वकर्मस्वभावेन तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥

vipratve ca kṛtaṃ tena yad bhūyaḥ sumahātmanā pūrvakarmasvabhāvena tan mamākhyātum arhasi //

सालग्रामे महाभागो भगवन्न्यस्तमानसः उवास सुचिरं कालं मैत्रेय पृथिवीपतिः ॥

sālagrāme mahābhāgo bhagavannyastamānasaḥ uvāsa suciraṃ kālaṃ maitreya pṛthivīpatiḥ //

अहिंसादिष्व् अशेषेषु गुणेषु गुणिनां वरः अवाप परमां काष्ठां मनसश् चापि संयमे ॥

ahiṃsādiṣv aśeṣeṣu guṇeṣu guṇināṃ varaḥ avāpa paramāṃ kāṣṭhāṃ manasaś cāpi saṃyame //

यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव कृष्ण विष्णो हृषीकेशेत्य् आह राजा स केवलम् ॥

yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava kṛṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśety āha rājā sa kevalam //

नान्यज् जगाद मैत्रेय किंचित् स्वप्नान्तरेष्व् अपि एतत् पदं तदर्थं च विना नान्यद् अचिन्तयत् ॥

nānyaj jagāda maitreya kiṃcit svapnāntareṣv api etat padaṃ tadarthaṃ ca vinā nānyad acintayat //

समित्पुष्पकुशादानं चक्रे देवक्रियाकृते नान्यानि चक्रे कर्माणि निःसङ्गो योगतापसः ॥

samitpuṣpakuśādānaṃ cakre devakriyākṛte nānyāni cakre karmāṇi niḥsaṅgo yogatāpasaḥ //

जगाम सो ऽभिषेकार्थम् एकदा तु महानदीम् सस्नौ तत्र तदा चक्रे स्नानस्यानन्तरक्रियाः ॥

jagāma so 'bhiṣekārtham ekadā tu mahānadīm sasnau tatra tadā cakre snānasyānantarakriyāḥ //

अथाजगाम तत् तीर्थं जलं पातुं पिपासिता आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्न् एकैव हरिणी वनात् ॥

athājagāma tat tīrthaṃ jalaṃ pātuṃ pipāsitā āsannaprasavā brahmann ekaiva hariṇī vanāt //

ततः समभवत् तत्र पीतप्राये जले तया सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः ॥

tataḥ samabhavat tatra pītaprāye jale tayā siṃhasya nādaḥ sumahān sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ //

ततः सा सहसा त्रासाद् आप्लुता निम्नगातटम् अत्युच्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात सः ॥

tataḥ sā sahasā trāsād āplutā nimnagātaṭam atyuccārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta saḥ //

तम् ऊह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् जग्राह स नृपो गर्भात् पतितं मृगपोतकम् ॥

tam ūhyamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam jagrāha sa nṛpo garbhāt patitaṃ mṛgapotakam //

गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुङ्गाक्रमणेन च मैत्रेय सापि हरिणी पपात च ममार च ॥

garbhapracyutiduḥkhena prottuṅgākramaṇena ca maitreya sāpi hariṇī papāta ca mamāra ca //

हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः मृगपोतं समादाय पुनर् आश्रमम् आगतः ॥

hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ nṛpatāpasaḥ mṛgapotaṃ samādāya punar āśramam āgataḥ //

चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः पोषणं पुष्यमाणश् च स तेन ववृधे मुने ॥

cakārānudinaṃ cāsau mṛgapotasya vai nṛpaḥ poṣaṇaṃ puṣyamāṇaś ca sa tena vavṛdhe mune //

चचाराश्रमपर्यन्ते तृणानि गहनेषु सः दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासाद् अभ्याययौ पुनः ॥

cacārāśramaparyante tṛṇāni gahaneṣu saḥ dūraṃ gatvā ca śārdūlatrāsād abhyāyayau punaḥ //

प्रातर् गत्वातिदूरं च सायम् आयात् तदाश्रमम् पुनश् च भरतस्याभूद् आश्रमस्योटजाजिरे ॥

prātar gatvātidūraṃ ca sāyam āyāt tadāśramam punaś ca bharatasyābhūd āśramasyoṭajājire //

तस्य तस्मिन् मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि आसीच् चेतः समासक्तं न ययाव् अन्यतो द्विज ॥

tasya tasmin mṛge dūrasamīpaparivartini āsīc cetaḥ samāsaktaṃ na yayāv anyato dvija //

विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः ममत्वं स चकारोच्चैस् तस्मिन् हरिणबालके ॥

vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ mamatvaṃ sa cakāroccais tasmin hariṇabālake //

किं वृकैर् भक्षितो व्याघ्रैः किं सिंहेन निपातितः चिरायमाणे निष्क्रान्ते तस्यासीद् इति मानसम् ॥

kiṃ vṛkair bhakṣito vyāghraiḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ cirāyamāṇe niṣkrānte tasyāsīd iti mānasam //

एषा वसुमती तस्य खुराग्रक्षतकर्बुरा ॥

eṣā vasumatī tasya khurāgrakṣatakarburā //

प्रीतये मम यातो ऽसौ क्व ममैणकबालकः विषाणाग्रेण मद्बाहुकण्डूयनपरो हि सः क्षेमेणाभ्यागतो ऽरण्याद् अपि मां सुखयिष्यति ॥

prītaye mama yāto 'sau kva mamaiṇakabālakaḥ viṣāṇāgreṇa madbāhukaṇḍūyanaparo hi saḥ kṣemeṇābhyāgato 'raṇyād api māṃ sukhayiṣyati //

एते लूनशिखास् तस्य दशनैर् अचिरोद्गतैः कुशकाशा विराजन्ते बटवः सामगा इव ॥

ete lūnaśikhās tasya daśanair acirodgataiḥ kuśakāśā virājante baṭavaḥ sāmagā iva //

इत्थं चिरगते तस्मिन् स चक्रे मानसं मुनिः प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन् मृगे ॥

itthaṃ ciragate tasmin sa cakre mānasaṃ muniḥ prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavan mṛge //

समाधिभङ्गस् तस्यासीत् तन्मयत्वादृतात्मनः संत्यक्तराज्यभोगर्द्धिस्वजनस्यापि भूपतेः ॥

samādhibhaṅgas tasyāsīt tanmayatvādṛtātmanaḥ saṃtyaktarājyabhogarddhisvajanasyāpi bhūpateḥ //

चपले चपलं तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि मृगपोते ऽभवच् चित्तं स्थैर्यवत् तस्य भूपतेः ॥

capale capalaṃ tasmin dūragaṃ dūragāmini mṛgapote 'bhavac cittaṃ sthairyavat tasya bhūpateḥ //

कालेन गच्छता सो ऽथ कालं चक्रे महीपतिः पितेव सास्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः ॥

kālena gacchatā so 'tha kālaṃ cakre mahīpatiḥ piteva sāsraṃ putreṇa mṛgapotena vīkṣitaḥ //

मृगम् एष तदाद्राक्षीत् त्यजन् प्राणान् असाव् अपि तन्मयत्वेन मैत्रेय नान्यत् किंचिद् अचिन्तयत् ॥

mṛgam eṣa tadādrākṣīt tyajan prāṇān asāv api tanmayatvena maitreya nānyat kiṃcid acintayat //

ततश् च तत्कालकृतां भावनां प्राप्य तादृशीम् जम्बूमार्गे महारण्ये जज्ञे जातिस्मरो मृगः ॥

tataś ca tatkālakṛtāṃ bhāvanāṃ prāpya tādṛśīm jambūmārge mahāraṇye jajñe jātismaro mṛgaḥ //

जातिस्मरत्वाद् उद्विग्नः संसारात् स द्विजोत्तम विहाय मातरं भूयः सालग्रामम् उपाययौ ॥

jātismaratvād udvignaḥ saṃsārāt sa dvijottama vihāya mātaraṃ bhūyaḥ sālagrāmam upāyayau //

शुष्कैस् तृणैस् तथा पर्णैः स कुर्वन्न् आत्मपोषणम् मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ ॥

śuṣkais tṛṇais tathā parṇaiḥ sa kurvann ātmapoṣaṇam mṛgatvahetubhūtasya karmaṇo niṣkṛtiṃ yayau //

तत्र चोत्सृष्टदेहो ऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः सदाचारवतां शुद्धे योगिनां प्रवरे कुले ॥

tatra cotsṛṣṭadeho 'sau jajñe jātismaro dvijaḥ sadācāravatāṃ śuddhe yogināṃ pravare kule //

सर्वविज्ञानसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् अपश्यत् स च मैत्रेय आत्मानं प्रकृतेः परम् ॥

sarvavijñānasaṃpannaḥ sarvaśāstrārthatattvavit apaśyat sa ca maitreya ātmānaṃ prakṛteḥ param //

आत्मनो ऽधिगतज्ञानो देवादीनि महामुने सर्वभूतान्य् अभेदेन ददर्श स महामतिः ॥

ātmano 'dhigatajñāno devādīni mahāmune sarvabhūtāny abhedena dadarśa sa mahāmatiḥ //

न पपाठ गुरुप्रोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम् न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च ॥

na papāṭha guruproktāṃ kṛtopanayanaḥ śrutim na dadarśa ca karmāṇi śāstrāṇi jagṛhe na ca //

उक्तो ऽपि बहुशः किंचिज् जडवाक्यम् अभाषत तद् अप्य् असंस्कारगुणं ग्राम्यवाक्योक्तिसंश्रितम् ॥

ukto 'pi bahuśaḥ kiṃcij jaḍavākyam abhāṣata tad apy asaṃskāraguṇaṃ grāmyavākyoktisaṃśritam //

अपध्वस्तवपुः सो ऽथ मलिनाम्बरधृग् द्विजः क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः ॥

apadhvastavapuḥ so 'tha malināmbaradhṛg dvijaḥ klinnadantāntaraḥ sarvaiḥ paribhūtaḥ sa nāgaraiḥ //

संमानना परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति ॥

saṃmānanā parāṃ hāniṃ yogarddheḥ kurute yataḥ janenāvamato yogī yogasiddhiṃ ca vindati //

तस्माच् चरेत वै योगी सतां धर्मम् अदूषयन् जना यथावमन्येरन् गच्छेयुर् नैव संगतिम् ॥

tasmāc careta vai yogī satāṃ dharmam adūṣayan janā yathāvamanyeran gaccheyur naiva saṃgatim //

हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः आत्मानं दर्शयाम् आस जडोन्मत्ताकृतिं जने ॥

hiraṇyagarbhavacanaṃ vicintyetthaṃ mahāmatiḥ ātmānaṃ darśayām āsa jaḍonmattākṛtiṃ jane //

भुङ्क्ते कुल्माषवाट्यादिशाकं वन्यं फलं कणान् यद् यद् आप्नोति सुबहु तद् अत्ते कालसंयमम् ॥

bhuṅkte kulmāṣavāṭyādiśākaṃ vanyaṃ phalaṃ kaṇān yad yad āpnoti subahu tad atte kālasaṃyamam //

पितर्य् उपरते सो ऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबान्धवैः कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः ॥

pitary uparate so 'tha bhrātṛbhrātṛvyabāndhavaiḥ kāritaḥ kṣetrakarmādi kadannāhārapoṣitaḥ //

स रूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः ॥

sa rūkṣapīnāvayavo jaḍakārī ca karmaṇi sarvalokopakaraṇaṃ babhūvāhāravetanaḥ //

तं तादृशम् असंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् क्षत्ता सौवीरराजस्य विष्टियोग्यम् अमन्यत ॥

taṃ tādṛśam asaṃskāraṃ viprākṛtiviceṣṭitam kṣattā sauvīrarājasya viṣṭiyogyam amanyata //

स राजा शिबिकारूढो गन्तुं कृतमतिर् द्विज बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर् वराश्रमम् ॥

sa rājā śibikārūḍho gantuṃ kṛtamatir dvija babhūvekṣumatītīre kapilarṣer varāśramam //

श्रेयः किम् अत्र संसारे दुःखप्राये नृणाम् इति प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् ॥

śreyaḥ kim atra saṃsāre duḥkhaprāye nṛṇām iti praṣṭuṃ taṃ mokṣadharmajñaṃ kapilākhyaṃ mahāmunim //

उवाह शिबिकां तस्य क्षत्तुर् वचनचोदितः नृणां विष्टिगृहीतानाम् अन्येषां सो ऽपि मध्यगः ॥

uvāha śibikāṃ tasya kṣattur vacanacoditaḥ nṛṇāṃ viṣṭigṛhītānām anyeṣāṃ so 'pi madhyagaḥ //

गृहीतो विष्टिना विप्रः सर्वज्ञानैकभाजनः जातिस्मरो ऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् ॥

gṛhīto viṣṭinā vipraḥ sarvajñānaikabhājanaḥ jātismaro 'sau pāpasya kṣayakāma uvāha tām //

ययौ जडगतिः सो ऽथ युगमात्रावलोकनम् कुर्वन् मतिमतां श्रेष्ठस् ते त्व् अन्ये त्वरितं ययुः ॥

yayau jaḍagatiḥ so 'tha yugamātrāvalokanam kurvan matimatāṃ śreṣṭhas te tv anye tvaritaṃ yayuḥ //

विलोक्य नृपतिः सो ऽपि विषमां शिबिकागतिम् किम् एतद् इत्य् आह समं गम्यतां शिबिकावहाः ॥

vilokya nṛpatiḥ so 'pi viṣamāṃ śibikāgatim kim etad ity āha samaṃ gamyatāṃ śibikāvahāḥ //

पुनस् तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् नृपः किम् एतद् इत्य् आह भवद्भिर् गम्यते ऽन्यथा ॥

punas tathaiva śibikāṃ vilokya viṣamāṃ hasan nṛpaḥ kim etad ity āha bhavadbhir gamyate 'nyathā //

भूपतेर् वदतस् तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः शिबिकोद्वाहकाः प्रोचुर् अयं यातीत्य् असत्वरम् ॥

bhūpater vadatas tasya śrutvetthaṃ bahuśo vacaḥ śibikodvāhakāḥ procur ayaṃ yātīty asatvaram //

किं श्रान्तो ऽस्य् अल्पम् अध्वानं त्वयोढा शिबिका मम किम् आयाससहो न त्वं पीवान् असि निरीक्ष्यसे ॥

kiṃ śrānto 'sy alpam adhvānaṃ tvayoḍhā śibikā mama kim āyāsasaho na tvaṃ pīvān asi nirīkṣyase //

नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न चायासः सोढव्यो ऽस्ति महीपते ॥

nāhaṃ pīvā na caivoḍhā śibikā bhavato mayā na śrānto 'smi na cāyāsaḥ soḍhavyo 'sti mahīpate //

प्रत्यक्षं दृश्यसे पीवान् अद्यापि शिबिका त्वयि श्रमश् च भारोद्वहने भवत्य् एव हि देहिनाम् ॥

pratyakṣaṃ dṛśyase pīvān adyāpi śibikā tvayi śramaś ca bhārodvahane bhavaty eva hi dehinām //

प्रत्यक्षं भवता भूप यद् दृष्टं मम तद् वद बलवान् अबलश् चेति वाच्यं पश्चाद् विशेषणम् ॥

pratyakṣaṃ bhavatā bhūpa yad dṛṣṭaṃ mama tad vada balavān abalaś ceti vācyaṃ paścād viśeṣaṇam //

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्य् अद्यापि च संस्थिता मिथ्यैतद् अत्र तु भवाञ् शृणोतु वचनं मम ॥

tvayoḍhā śibikā ceti tvayy adyāpi ca saṃsthitā mithyaitad atra tu bhavāñ śṛṇotu vacanaṃ mama //

भूमौ पादयुगस्यास्था जङ्घे पादद्वये स्थिते ऊरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥

bhūmau pādayugasyāsthā jaṅghe pādadvaye sthite ūrū jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram //

वक्षःस्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धाश्रितेयं शिबिका मम भारो ऽत्र किं कृतः ॥

vakṣaḥsthalaṃ tathā bāhū skandhau codarasaṃsthitau skandhāśriteyaṃ śibikā mama bhāro 'tra kiṃ kṛtaḥ //

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् तत्र त्वम् अहम् अप्य् अत्र प्रोच्यते चेदम् अन्यथा ॥

śibikāyāṃ sthitaṃ cedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitam tatra tvam aham apy atra procyate cedam anyathā //

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैर् उह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गो ऽपि यात्य् अयम् ॥

ahaṃ tvaṃ ca tathānye ca bhūtair uhyāma pārthiva guṇapravāhapatito bhūtavargo 'pi yāty ayam //

कर्मवश्या गुणा ह्य् एते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासंचितं कर्म तच् चाशेषेषु जन्तुषु ॥

karmavaśyā guṇā hy ete sattvādyāḥ pṛthivīpate avidyāsaṃcitaṃ karma tac cāśeṣeṣu jantuṣu //

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु ॥

ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ pravṛddhyapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu //

यदा नोपचयस् तस्य न चैवापचयो नृप तदा पीवान् असीतीत्थं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥

yadā nopacayas tasya na caivāpacayo nṛpa tadā pīvān asītītthaṃ kayā yuktyā tvayeritam //

भूपादजङ्घाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिते शिबिकेयं यदा स्कन्धे तदा भारः समस् त्वया ॥

bhūpādajaṅghākaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthite śibikeyaṃ yadā skandhe tadā bhāraḥ samas tvayā //

तथान्यैर् जन्तुभिर् भूप शिबिकोत्थो न केवलम् शैलद्रुमगृहोत्थो ऽपि पृथिवीसंभवो ऽपि वा ॥

tathānyair jantubhir bhūpa śibikottho na kevalam śailadrumagṛhottho 'pi pṛthivīsaṃbhavo 'pi vā //

यदा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः कारणैर् नृप वोढव्यस् तु तदा भारः कतमो नृपते मया ॥

yadā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ kāraṇair nṛpa voḍhavyas tu tadā bhāraḥ katamo nṛpate mayā //

यद्द्रव्या शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य ममत्वेनोपबृंहितः ॥

yaddravyā śibikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ bhavato me 'khilasyāsya mamatvenopabṛṃhitaḥ //

एवम् उक्त्वाभवन् मौनी स वहञ् छिबिकां द्विजः सो ऽपि राजावतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥

evam uktvābhavan maunī sa vahañ chibikāṃ dvijaḥ so 'pi rājāvatīryorvyāṃ tatpādau jagṛhe tvaran //

भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज कथ्यतां को भवान् अत्र जाल्मरूपधरः स्थितः ॥

bho bho visṛjya śibikāṃ prasādaṃ kuru me dvija kathyatāṃ ko bhavān atra jālmarūpadharaḥ sthitaḥ //

यो भवान् यन् निमित्तं वा यद् आगमनकारणम् तत् सर्वं कथ्यतां विद्वन् मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥

yo bhavān yan nimittaṃ vā yad āgamanakāraṇam tat sarvaṃ kathyatāṃ vidvan mahyaṃ śuśrūṣave tvayā //

श्रूयतां को ऽहम् इत्य् एतद् वक्तुं भूप न शक्यते उपभोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥

śrūyatāṃ ko 'ham ity etad vaktuṃ bhūpa na śakyate upabhoganimittaṃ ca sarvatrāgamanakriyā //

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर् देहादिम् ऋच्छति ॥

sukhaduḥkhopabhogau tu tau dehādyupapādakau dharmādharmodbhavau bhoktuṃ jantur dehādim ṛcchati //

सर्वस्यैव हि भूपाल जन्तोः सर्वत्र कारणम् धर्माधर्मौ यतस् तस्मात् कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥

sarvasyaiva hi bhūpāla jantoḥ sarvatra kāraṇam dharmādharmau yatas tasmāt kāraṇaṃ pṛcchyate kutaḥ //

धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् उपभोगनिमित्तं च देहीदेशान्तरागमः ॥

dharmādharmau na saṃdehaḥ sarvakāryeṣu kāraṇam upabhoganimittaṃ ca dehīdeśāntarāgamaḥ //

यत् त्व् एतद् भवता प्रोक्तं को ऽहम् इत्य् एतद् आत्मनः वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन् ममेच्छा प्रवर्तते ॥

yat tv etad bhavatā proktaṃ ko 'ham ity etad ātmanaḥ vaktuṃ na śakyate śrotuṃ tan mamecchā pravartate //

यो ऽस्ति सो ऽहम् इति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्य् एव न दोषाय शब्दो ऽहम् इति यो द्विज ॥

yo 'sti so 'ham iti brahman kathaṃ vaktuṃ na śakyate ātmany eva na doṣāya śabdo 'ham iti yo dvija //

शब्दो ऽहम् इति दोषाय नात्मन्य् एष तथैव तत् अनात्मन्य् आत्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः ॥

śabdo 'ham iti doṣāya nātmany eṣa tathaiva tat anātmany ātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇaḥ //

जिह्वा ब्रवीत्य् अहम् इति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥

jihvā bravīty aham iti dantauṣṭhau tālukaṃ nṛpa ete nāhaṃ yataḥ sarve vāṅniṣpādanahetavaḥ //

किं हेतुभिर् वदत्य् एषा वाग् एवाहम् इति स्वयम् तथापि वाङ् नाहम् एतद् वक्तुम् इत्थं न युज्यते ॥

kiṃ hetubhir vadaty eṣā vāg evāham iti svayam tathāpi vāṅ nāham etad vaktum itthaṃ na yujyate //

पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः ततो ऽहम् इति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्य् अहम् ॥

piṇḍaḥ pṛthag yataḥ puṃsaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ tato 'ham iti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājan karomy aham //

यद्य् अन्यो ऽस्ति परः को ऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदैषो ऽहम् अयं चान्यो वक्तुम् एवम् अपीष्यते ॥

yady anyo 'sti paraḥ ko 'pi mattaḥ pārthivasattama tadaiṣo 'ham ayaṃ cānyo vaktum evam apīṣyate //

यदा समस्तदेहेषु पुमान् एको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् को ऽहम् इत्य् एतद् विफलं वचः ॥

yadā samastadeheṣu pumān eko vyavasthitaḥ tadā hi ko bhavān ko 'ham ity etad viphalaṃ vacaḥ //

त्वं राजा शिबिका चेयम् वयं वाहाः पुरःसराः अयं च भवतो लोको न सद् एतन् नृपोच्यते ॥

tvaṃ rājā śibikā ceyam vayaṃ vāhāḥ puraḥsarāḥ ayaṃ ca bhavato loko na sad etan nṛpocyate //

वृक्षाद् दारु ततश् चेयं शिबिका त्वदधिष्ठिता क्व वृक्षसंज्ञा याता स्याद् दारुसंज्ञाथ वा नृप ॥

vṛkṣād dāru tataś ceyaṃ śibikā tvadadhiṣṭhitā kva vṛkṣasaṃjñā yātā syād dārusaṃjñātha vā nṛpa //

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः न च दारुणि सर्वस् त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥

vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati te janaḥ na ca dāruṇi sarvas tvāṃ bravīti śibikāgatam //

शिबिकादारुसंघातो रचनास्थितिसंस्थितिः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिबिका त्वया ॥

śibikādārusaṃghāto racanāsthitisaṃsthitiḥ anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭha tadbhede śibikā tvayā //

एवं छत्रशलाकानां पृथग्भावो विमृश्यताम् क्व यातं छत्रम् इत्य् एष न्यायस् त्वयि तथा मयि ॥

evaṃ chatraśalākānāṃ pṛthagbhāvo vimṛśyatām kva yātaṃ chatram ity eṣa nyāyas tvayi tathā mayi //

पुमान् स्त्री गौर् अयं वाजी कुञ्जरो विहगस् तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥

pumān strī gaur ayaṃ vājī kuñjaro vihagas taruḥ deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu //

पुमान् न देवो न नरो न पशुर् न च पादपः शरीराकृतिभेदास् तु भूपैते कर्मयोनयः ॥

pumān na devo na naro na paśur na ca pādapaḥ śarīrākṛtibhedās tu bhūpaite karmayonayaḥ //

वस्तु राजेति यल् लोके यच् च राजभटात्मकम् तथान्यच् च नृपेत्थं तन् न सत्संकल्पनामयम् ॥

vastu rājeti yal loke yac ca rājabhaṭātmakam tathānyac ca nṛpetthaṃ tan na satsaṃkalpanāmayam //

यत् तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञाम् उपैति वै परिणामादिसंभूतं तद् वस्तु नृप तच् च किम् ॥

yat tu kālāntareṇāpi nānyasaṃjñām upaiti vai pariṇāmādisaṃbhūtaṃ tad vastu nṛpa tac ca kim //

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कं त्वां भूप वदाम्य् अहम् ॥

tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro ripo ripuḥ patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kaṃ tvāṃ bhūpa vadāmy aham //

त्वं किम् एतच् छिरः किं नु शिरस् तव तथोदरम् किम् उ पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते ॥

tvaṃ kim etac chiraḥ kiṃ nu śiras tava tathodaram kim u pādādikaṃ tvaṃ vai tavaitat kiṃ mahīpate //

समस्तावयवेभ्यस् त्वं पृथग् भूप व्यवस्थितः को ऽहम् इत्य् एव निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव ॥

samastāvayavebhyas tvaṃ pṛthag bhūpa vyavasthitaḥ ko 'ham ity eva nipuṇo bhūtvā cintaya pārthiva //

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहम् इति भाषितुम् पृथक्करणनिष्पाद्यं शक्यते नृपते कथम् ॥

evaṃ vyavasthite tattve mayāham iti bhāṣitum pṛthakkaraṇaniṣpādyaṃ śakyate nṛpate katham //