कथितो भवता ब्रह्मन् सर्गः स्वायम्भुवस्य मे श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं त्वत्तः सकलं मण्डलं भुवः ॥
kathito bhavatā brahman sargaḥ svāyambhuvasya me śrotum icchāmy ahaṃ tvattaḥ sakalaṃ maṇḍalaṃ bhuvaḥ //
यावन्तः सागरा द्वीपास् तथा वर्षाणि पर्वताः वनानि सरितः पुर्यो देवादीनां तथा मुने ॥
yāvantaḥ sāgarā dvīpās tathā varṣāṇi parvatāḥ vanāni saritaḥ puryo devādīnāṃ tathā mune //
यत्प्रमाणम् इदं सर्वं यदाधारं यदात्मकम् संस्थानम् अस्य च मुने यथावद् वक्तुम् अर्हसि ॥
yatpramāṇam idaṃ sarvaṃ yadādhāraṃ yadātmakam saṃsthānam asya ca mune yathāvad vaktum arhasi //
मैत्रेय श्रूयताम् एतत् संक्षेपाद् गदतो मम नास्य वर्षशतेनापि वक्तुं शक्नोमि विस्तरम् ॥
maitreya śrūyatām etat saṃkṣepād gadato mama nāsya varṣaśatenāpi vaktuṃ śaknomi vistaram //
जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलश् चापरो द्विज कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश् चैव सप्तमः ॥
jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmalaś cāparo dvija kuśaḥ krauñcas tathā śākaḥ puṣkaraś caiva saptamaḥ //
एते द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् ॥
ete dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ lavaṇekṣusurāsarpirdadhidugdhajalaiḥ samam //
जम्बूद्वीपः समस्तानाम् एतेषां मध्यसंस्थितः तस्यापि मेरुर् मैत्रेय मध्ये कनकपर्वतः ॥
jambūdvīpaḥ samastānām eteṣāṃ madhyasaṃsthitaḥ tasyāpi merur maitreya madhye kanakaparvataḥ //
चतुरशीतिसाहस्रो योजनैर् अस्य चोच्छ्रयः ॥
caturaśītisāhasro yojanair asya cocchrayaḥ //
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् द्वात्रिंशन् मूर्ध्नि विस्तृतः मूले षोडशसाहस्रो विस्तारस् तस्य सर्वतः ॥
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād dvātriṃśan mūrdhni vistṛtaḥ mūle ṣoḍaśasāhasro vistāras tasya sarvataḥ //
भूपद्मस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः ॥
bhūpadmasyāsya śailo 'sau karṇikākārasaṃsthitaḥ //
हिमवान् हेमकूटश् च निषधश् चास्य दक्षिणे नीलः श्वेतश् च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः ॥
himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś cāsya dakṣiṇe nīlaḥ śvetaś ca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ //
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्यौ दशहीनास् तथापरे सहस्रद्वितयोच्छ्रायास् तावद्विस्तारिणश् च ते ॥
lakṣapramāṇau dvau madhyau daśahīnās tathāpare sahasradvitayocchrāyās tāvadvistāriṇaś ca te //
भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् हरिवर्षं तथैवान्यन् मेरोर् दक्षिणतो द्विज ॥
bhārataṃ prathamaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃpuruṣaṃ smṛtam harivarṣaṃ tathaivānyan meror dakṣiṇato dvija //
रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानु हिरण्मयम् उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा ॥
ramyakaṃ cottaraṃ varṣaṃ tasyaivānu hiraṇmayam uttarāḥ kuravaś caiva yathā vai bhārataṃ tathā //
नवसाहस्रम् एकैकम् एतेषां द्विजसत्तम इलावृतं च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुर् उच्छ्रितः ॥
navasāhasram ekaikam eteṣāṃ dvijasattama ilāvṛtaṃ ca tanmadhye sauvarṇo merur ucchritaḥ //
मेरोश् चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम् इलावृतं महाभाग चत्वारश् चात्र पर्वताः ॥
meroś caturdiśaṃ tatra navasāhasravistṛtam ilāvṛtaṃ mahābhāga catvāraś cātra parvatāḥ //
विष्कम्भा रचिता मेरोर् योजनायुतम् उच्छ्रिताः ॥
viṣkambhā racitā meror yojanāyutam ucchritāḥ //
पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः ॥
pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ //
विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश् चोत्तरे स्मृतः ॥
vipulaḥ paścime pārśve supārśvaś cottare smṛtaḥ //
कदम्बस् तेषु जम्बूश् च पिप्पलो वट एव च एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः ॥
kadambas teṣu jambūś ca pippalo vaṭa eva ca ekādaśaśatāyāmāḥ pādapā giriketavaḥ //
जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर् नामहेतुर् महामुने महागजप्रमाणानि जम्ब्वास् तस्याः फलानि वै पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः ॥
jambūdvīpasya sā jambūr nāmahetur mahāmune mahāgajapramāṇāni jambvās tasyāḥ phalāni vai patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ //
रसेन तेषां प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै सरित् प्रवर्तते सा च पीयते तन्निवासिभिः ॥
rasena teṣāṃ prakhyātā tatra jambūnadīti vai sarit pravartate sā ca pīyate tannivāsibhiḥ //
न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः तत्पानात् स्वच्छमनसां जनानां तत्र जायते ॥
na svedo na ca daurgandhyaṃ na jarā nendriyakṣayaḥ tatpānāt svacchamanasāṃ janānāṃ tatra jāyate //
तीरमृत् तद्रसं प्राप्य सुखवायुविशोषिता जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम् ॥
tīramṛt tadrasaṃ prāpya sukhavāyuviśoṣitā jāmbūnadākhyaṃ bhavati suvarṇaṃ siddhabhūṣaṇam //
भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ तयोर् मध्यम् इलावृतम् ॥
bhadrāśvaṃ pūrvato meroḥ ketumālaṃ ca paścime varṣe dve tu muniśreṣṭha tayor madhyam ilāvṛtam //
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् वैभ्राजं पश्चिमे तद्वद् उत्तरे नन्दनं स्मृतम् ॥
vanaṃ caitrarathaṃ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam vaibhrājaṃ paścime tadvad uttare nandanaṃ smṛtam //
अरुणोदं महाभद्रम् असितोदं समानसम् सरांस्य् एतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा ॥
aruṇodaṃ mahābhadram asitodaṃ samānasam sarāṃsy etāni catvāri devabhogyāni sarvadā //
शीतअम्भश् च कुमुन्दश् च कुररी माल्यवांस् तथा वैकङ्कप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः ॥
śītaambhaś ca kumundaś ca kurarī mālyavāṃs tathā vaikaṅkapramukhā meroḥ pūrvataḥ kesarācalāḥ //
त्रिकूटः शिशिरश् चैव पतंगो रुचकस् तथा निषधाद्या दक्षिणतस् तस्य केसरपर्वताः ॥
trikūṭaḥ śiśiraś caiva pataṃgo rucakas tathā niṣadhādyā dakṣiṇatas tasya kesaraparvatāḥ //
शिखिवासाः सवैडूर्यः कपिलो गन्धमादनः जारुधिप्रमुखास् तद्वत् पश्चिमे केसराचलाः ॥
śikhivāsāḥ savaiḍūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ jārudhipramukhās tadvat paścime kesarācalāḥ //
मेरोर् अनन्तराङ्गेषु जठरादिष्व् अवस्थिताः शङ्खकूटो ऽथ ऋषभो हंसो नागस् तथापरः कालञ्जनाद्याश् च तदा उत्तरे केसराचलाः ॥
meror anantarāṅgeṣu jaṭharādiṣv avasthitāḥ śaṅkhakūṭo 'tha ṛṣabho haṃso nāgas tathāparaḥ kālañjanādyāś ca tadā uttare kesarācalāḥ //
चतुर्दशसहस्राणि योजनानां महापुरी मेरोर् उपरि मैत्रेय ब्रह्मणः प्रथिता दिवि ॥
caturdaśasahasrāṇi yojanānāṃ mahāpurī meror upari maitreya brahmaṇaḥ prathitā divi //
तस्याः समन्ततश् चाष्टौ दिशासु विदिशासु च इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराः पुरः ॥
tasyāḥ samantataś cāṣṭau diśāsu vidiśāsu ca indrādilokapālānāṃ prakhyātāḥ pravarāḥ puraḥ //
विष्णुपादविनिष्क्रान्ता प्लावयित्वेन्दुमण्डलम् समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवः ॥
viṣṇupādaviniṣkrāntā plāvayitvendumaṇḍalam samantād brahmaṇaḥ puryāṃ gaṅgā patati vai divaḥ //
सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा प्रतिपद्यते सीता चालकनन्दा च चक्षुर् भद्रा च वै क्रमात् ॥
sā tatra patitā dikṣu caturdhā pratipadyate sītā cālakanandā ca cakṣur bhadrā ca vai kramāt //
पूर्वेण सीता शैलात् तु शैलं यात्य् अन्तरिक्षगा ततश् च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति सार्णवम् ॥
pūrveṇa sītā śailāt tu śailaṃ yāty antarikṣagā tataś ca pūrvavarṣeṇa bhadrāśvenaiti sārṇavam //
तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैत्य भारतम् प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा महामुने ॥
tathaivālakanandāpi dakṣiṇenaitya bhāratam prayāti sāgaraṃ bhūtvā saptabhedā mahāmune //
चक्षुश् च पश्चिमगिरीन् अतीत्य सकलांस् ततः पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षं गत्वैति सागरम् ॥
cakṣuś ca paścimagirīn atītya sakalāṃs tataḥ paścimaṃ ketumālākhyaṃ varṣaṃ gatvaiti sāgaram //
भद्रा तथोत्तरगिरीन् उत्तरांश् च तथा कुरून् अतीत्योत्तरम् अम्भोधिं समभ्येति महामुने ॥
bhadrā tathottaragirīn uttarāṃś ca tathā kurūn atītyottaram ambhodhiṃ samabhyeti mahāmune //
आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ तयोर् मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः ॥
ānīlaniṣadhāyāmau mālyavadgandhamādanau tayor madhyagato meruḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ //
भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलबाह्यतः ॥
bhāratāḥ ketumālāś ca bhadrāśvāḥ kuravas tathā patrāṇi lokapadmasya maryādāśailabāhyataḥ //
जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वताव् उभौ तौ दक्षिणोत्तरायामाव् आनीलनिषधायतौ ॥
jaṭharo devakūṭaś ca maryādāparvatāv ubhau tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau //
गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चायताव् उभौ अशीतियोजनायामाव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ॥
gandhamādanakailāsau pūrvapaścāyatāv ubhau aśītiyojanāyāmāv arṇavāntarvyavasthitau //
निषधः पारियात्रश् च मर्यादापर्वताव् उभौ मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथापूर्वौ तथा स्थितौ ॥
niṣadhaḥ pāriyātraś ca maryādāparvatāv ubhau meroḥ paścimadigbhāge yathāpūrvau tathā sthitau //
त्रिशृङ्गो जारुधिश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ पूर्वपश्चायताव् एताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ॥
triśṛṅgo jārudhiś caiva uttarau varṣaparvatau pūrvapaścāyatāv etāv arṇavāntarvyavasthitau //
इत्य् एते मुनिवर्योक्ता मर्यादापर्वतास् तव जठराद्याः स्थिता मेरोस् येषां द्वौ द्वौ चतुर्दिशम् ॥
ity ete munivaryoktā maryādāparvatās tava jaṭharādyāḥ sthitā meros yeṣāṃ dvau dvau caturdiśam //
मेरोश् चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्वताः शीताद्याश् च मुने तेषाम् अतीव हि मनोरमाः शैलानाम् अन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः ॥
meroś caturdiśaṃ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ śītādyāś ca mune teṣām atīva hi manoramāḥ śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ //
सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तम तास्व् आयतनवर्याणि जुष्टानि वरकिंनरैः ॥
suramyāṇi tathā tāsu kānanāni purāṇi ca lakṣmīviṣṇvagnisūryādidevānāṃ munisattama tāsv āyatanavaryāṇi juṣṭāni varakiṃnaraiḥ //
गन्धर्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः क्रीडन्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणीष्व् अहर्निशम् ॥
gandharvayakṣarakṣāṃsi tathā daiteyadānavāḥ krīḍanti tāsu ramyāsu śailadroṇīṣv aharniśam //
भौमा ह्य् एते स्मृताः स्वर्गा धर्मिणाम् आलया मुने नैतेषु पापकर्तारो यान्ति जन्मशतैर् अपि ॥
bhaumā hy ete smṛtāḥ svargā dharmiṇām ālayā mune naiteṣu pāpakartāro yānti janmaśatair api //
भद्राश्वे भगवान् विष्णुर् आस्ते हयशिरा द्विज वराहः केतुमाले तु भारते कूर्मरूपधृक् ॥
bhadrāśve bhagavān viṣṇur āste hayaśirā dvija varāhaḥ ketumāle tu bhārate kūrmarūpadhṛk //
मत्स्यरूपश् च गोविन्दः कुरुष्व् आस्ते जनार्दनः विश्वरूपेण सर्वत्र सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ॥
matsyarūpaś ca govindaḥ kuruṣv āste janārdanaḥ viśvarūpeṇa sarvatra sarvaḥ sarveśvaro hariḥ //
सर्वस्याधारभूतो ऽसौ मैत्रेयास्ते ऽखिलात्मकः ॥
sarvasyādhārabhūto 'sau maitreyāste 'khilātmakaḥ //
यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्य् अष्टौ महामुने न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम् ॥
yāni kiṃpuruṣādyāni varṣāṇy aṣṭau mahāmune na teṣu śoko nāyāso nodvegaḥ kṣudbhayādikam //
स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुःखविवर्जिताः दश द्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः ॥
svasthāḥ prajā nirātaṅkāḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ daśa dvādaśavarṣāṇāṃ sahasrāṇi sthirāyuṣaḥ //
न तेषु वर्षते देवो भौमान्य् अम्भांसि तेषु वै कृतत्रेतादिका नैव तेषु स्थानेषु कल्पना ॥
na teṣu varṣate devo bhaumāny ambhāṃsi teṣu vai kṛtatretādikā naiva teṣu sthāneṣu kalpanā //
सर्वेष्व् एतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः नद्यश् च शतशस् तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तम ॥
sarveṣv eteṣu varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ nadyaś ca śataśas tebhyaḥ prasūtā yā dvijottama //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे द्वितीयो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe dvitīyo 'dhyāyaḥ ]]