Aṃśa 2 · Chapter 4

क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञो ऽभिवेष्टितः संवेष्ट्य क्षारम् उदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः ॥

kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño 'bhiveṣṭitaḥ saṃveṣṭya kṣāram udadhiṃ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ //

जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः स एवं द्विगुणो ब्रह्मन् प्लक्षद्वीप उदाहृतः ॥

jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ sa evaṃ dviguṇo brahman plakṣadvīpa udāhṛtaḥ //

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै ज्येष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस् तदनन्तरः ॥

sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai jyeṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaraḥ //

सुखोदयस् तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च ध्रुवश् च सप्तमस् तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते ॥

sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca dhruvaś ca saptamas teṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te //

पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवम् एव च ॥

pūrvaṃ śāntabhayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ sukhadaṃ tathā ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvam eva ca //

मर्यादाकारकास् तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम ॥

maryādākārakās teṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇuṣva munisattama //

गोमेदश् चैव चन्द्रश् च नारदो दुन्दुभिस् तथा सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश् चैव सप्तमः ॥

gomedaś caiva candraś ca nārado dundubhis tathā somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ //

वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्व् एतेषु चानघाः वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः ॥

varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ vasanti devagandharvasahitāḥ satataṃ prajāḥ //

तेषु पुण्या जनपदाश् चिराच् च म्रियते जनः नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत् ॥

teṣu puṇyā janapadāś cirāc ca mriyate janaḥ nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat //

तेषां नद्यश् च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः नामतस् ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः ॥

teṣāṃ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ //

अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः अमृता सुकृता चैव सप्तैतास् तत्र निम्नगाः ॥

anutaptā śikhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ //

एते शैलास् तथा नद्यः प्रधानाः कथितास् तव क्षुद्रनद्यस् तथा शैलास् तत्र सन्ति सहस्रशः ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर् जनपदास् तु ते ॥

ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitās tava kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te //

अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज न त्व् एवास्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु ॥

apasarpiṇī na teṣāṃ vai na caivotsarpiṇī dvija na tv evāsti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu //

त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ् शाकद्वीपान्तिकेषु वै ॥

tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva mahāmate plakṣadvīpādiṣu brahmañ śākadvīpāntikeṣu vai //

पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्य् अनामयाः धर्मः पञ्चस्व् अथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः ॥

pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ dharmaḥ pañcasv athaiteṣu varṇāśramavibhāgaśaḥ //

वर्णाश् च तत्र चत्वारस् तान् निबोध वदामि ते ॥

varṇāś ca tatra catvāras tān nibodha vadāmi te //

आर्यकाः कुरराश् चैव विविंशा भाविनश् च ये विप्रक्षत्रियवैश्यास् ते शूद्राश् च मुनिसत्तम ॥

āryakāḥ kurarāś caiva viviṃśā bhāvinaś ca ye viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattama //

जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहांस् तरुः प्लक्षस् तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम ॥

jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahāṃs taruḥ plakṣas tannāmasaṃjño 'yaṃ plakṣadvīpo dvijottama //

इज्यते तत्र भगवांस् तैर् वर्णैर् आर्यकादिभिः सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ॥

ijyate tatra bhagavāṃs tair varṇair āryakādibhiḥ somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ //

प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा ॥

plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā //

इत्य् एष तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निशामय ॥

ity eṣa tava maitreya plakṣadvīpa udāhṛtaḥ saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ me niśāmaya //

शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस् तत्सुताञ् छृणु येषां तु नामसंज्ञानि सप्त वर्षाणि तानि वै ॥

śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṃs tatsutāñ chṛṇu yeṣāṃ tu nāmasaṃjñāni sapta varṣāṇi tāni vai //

श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो रोहितस् तथा वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभश् च महामुने ॥

śveto 'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca mahāmune //

शाल्मलेन समुद्रो ऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः ॥

śālmalena samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ vistāradviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ //

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः वर्षाभिव्यञ्जकास् ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः ॥

tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ //

कुमुदश् चोन्नतश् चैव तृतीयश् च बलाहकः द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः ॥

kumudaś connataś caiva tṛtīyaś ca balāhakaḥ droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ //

कङ्कस् तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस् तथा ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु ॥

kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāni me śṛṇu //

योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास् ताः पापशान्तिदाः ॥

yonī toyā vitṛṣṇā ca candrā śuklā vimocanī nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ //

श्वेतं च हरितं चैव जीमूतं रोहितं तथा वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं चातिशोभनम् सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै ॥

śvetaṃ ca haritaṃ caiva jīmūtaṃ rohitaṃ tathā vaidyutaṃ mānasaṃ caiva suprabhaṃ cātiśobhanam saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni vai //

शाल्मले ये तु वर्णाश् च वसन्त्य् एते महामुने कपिलाश् चारुणाः पीताः कृष्णाश् चैव पृथक् पृथक् ॥

śālmale ye tu varṇāś ca vasanty ete mahāmune kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak //

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चैव यजन्ति तम् भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम् वायुभूतं मखश्रेष्ठैर् यज्विनो यज्ञसंस्थितम् ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam bhagavantaṃ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhair yajvino yajñasaṃsthitam //

देवानाम् अत्र सांनिध्यम् अतीव सुमनोरमे शाल्मलिश् च महावृक्षो नाम निर्वृतिकारकः ॥

devānām atra sāṃnidhyam atīva sumanorame śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāma nirvṛtikārakaḥ //

एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः विस्ताराच् छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः ॥

eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ vistārāc chālmalasyaiva samena tu samantataḥ //

सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः ॥

surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ //

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्रान् शृणुष्व तान् ॥

jyotiṣmataḥ kuśadvīpe sapta putrān śṛṇuṣva tān //

उद्भिदो वेणुमांश् चैव स्वैरथो लम्बनो धृतिः प्रभाकरो ऽथ कपिलस् तन्नामा वर्षपद्धतिः ॥

udbhido veṇumāṃś caiva svairatho lambano dhṛtiḥ prabhākaro 'tha kapilas tannāmā varṣapaddhatiḥ //

तस्यां वसन्ति मनुजाः सह दैतेयदानवैः तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः ॥

tasyāṃ vasanti manujāḥ saha daiteyadānavaiḥ tathaiva devagandharvayakṣakiṃpuruṣādayaḥ //

वर्णास् तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश् च महामुने ॥

varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā mandehāś ca mahāmune //

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ //

यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् यजन्तः क्षपयन्त्य् उग्रम् अधिकारफलप्रदम् ॥

yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam //

विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्पवांस् तथा कुशेशयो हरिश् चैव सप्तमो मन्दराचलः ॥

vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣpavāṃs tathā kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ //

वर्षाचलास् तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने नद्यश् च सप्त तासां तु शृणु नामान्य् अनुक्रमात् ॥

varṣācalās tu saptaite tatra dvīpe mahāmune nadyaś ca sapta tāsāṃ tu śṛṇu nāmāny anukramāt //

धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस् तथा विद्युद् अम्भा मही चान्या सर्वपापहरास् त्व् इमाः ॥

dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatis tathā vidyud ambhā mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ //

अन्याः सहस्रशस् तत्र क्षुद्रनद्यस् तथाचलाः कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत् स्मृतम् ॥

anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ kuśadvīpe kuśastambaḥ saṃjñayā tasya tat smṛtam //

तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः घृतोदश् च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः ॥

tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ //

क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान् कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणो यस्य विस्तरः ॥

krauñcadvīpo mahābhāga śrūyatāṃ cāparo mahān kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ //

क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महीपतिः ॥

krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahīpatiḥ //

कुशलो मनुगश् चोष्णः पीवरो ऽथान्धकारकः मुनिश् च दुन्दुभिश् चैव सप्तैते तत्सुता मुने ॥

kuśalo manugaś coṣṇaḥ pīvaro 'thāndhakārakaḥ muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā mune //

तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु ॥

tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoramāḥ varṣācalā mahābuddhe teṣāṃ nāmāni me śṛṇu //

क्रौञ्चश् च वामनश् चैव तृतीयश् चान्धकारकः चतुर्थो रत्नशैलश् च स्वाहिनी हयसंनिभः ॥

krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ caturtho ratnaśailaś ca svāhinī hayasaṃnibhaḥ //

दिवावृत् पञ्चमश् चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान् दुन्दुभिश् च महाशैलो द्विगुणास् ते परस्परम् द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा ॥

divāvṛt pañcamaś cātra tathānyaḥ puṇḍarīkavān dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam dvīpā dvīpeṣu ye śailā yathā dvīpāni te tathā //

वर्षेष्व् एतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः ॥

varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ //

पुष्कराः पुष्कला धन्यास् तिष्याख्याश् च महामुने ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः ॥

puṣkarāḥ puṣkalā dhanyās tiṣyākhyāś ca mahāmune brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ //

ते तत्र नद्यो मैत्रेय याः पिबन्ति शृणुष्व ताः सप्त प्रधानाः शतशस् तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः ॥

te tatra nadyo maitreya yāḥ pibanti śṛṇuṣva tāḥ sapta pradhānāḥ śataśas tatrānyāḥ kṣudranimnagāḥ //

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर् मनोजवा ख्यातिश् च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः ॥

gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrir manojavā khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ //

अत्रापि वर्णैर् भगवान् पुष्कराद्यैर् जनार्दनः यागै रुद्रस्वरूपस्थ इज्यते यज्ञसंनिधौ ॥

atrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ yāgai rudrasvarūpastha ijyate yajñasaṃnidhau //

क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः ॥

krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu āvṛtaḥ sarvataḥ krauñcadvīpatulyena mānataḥ //

दधिमण्डोदकश् चापि शाकद्वीपेन संवृतः क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन महामुने ॥

dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ krauñcadvīpasya vistārād dviguṇena mahāmune //

शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः सप्तैव तनयास् तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः ॥

śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ saptaiva tanayās teṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ //

जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मणीचकः कुसुमोदः सुमोदाकिः सप्तमश् च महाद्रुमः ॥

jaladaś ca kumāraś ca sukumāro maṇīcakaḥ kusumodaḥ sumodākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ //

तत्संज्ञान्य् एव तत्रापि सप्त वर्षाण्य् अनुक्रमात् तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारिणः ॥

tatsaṃjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakāriṇaḥ //

पूर्वस् तत्रोदयगिरिर् जलधारस् तथापरः तथा रैवतकः श्यामस् तथैवाम्भोगिरिर् द्विज आम्बिकेयस् तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः ॥

pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvija āmbikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ //

शाकस् तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः यत्पत्रवातसंस्पर्शाद् आह्लादो जायते परः ॥

śākas tatra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ yatpatravātasaṃsparśād āhlādo jāyate paraḥ //

तत्र पुण्या जनपदाश् चातुर्वर्ण्यसमन्विताः नद्यश् चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः ॥

tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ //

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या इक्षुश् च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा ॥

sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā //

अन्यास् त्व् अयुतशस् तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने महीधरास् तथा सन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः ॥

anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo mahāmune mahīdharās tathā santi śataśo 'tha sahasraśaḥ //

ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः वर्षेषु ते जनपदाः स्वर्गाद् अभ्येत्य मेदिनीम् ॥

tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ varṣeṣu te janapadāḥ svargād abhyetya medinīm //

धर्महानिर् न तेष्व् अस्ति न संघर्षः परस्परम् मर्यादाव्युत्क्रमो वापि तेषु देशेषु सप्तसु ॥

dharmahānir na teṣv asti na saṃgharṣaḥ parasparam maryādāvyutkramo vāpi teṣu deśeṣu saptasu //

मगाश् च मागधाश् चैव मानसा मन्दगास् तथा मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास् तु ते वैश्यास् तु मानसास् तेषां शूद्रास् तेषां तु मन्दगाः ॥

magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te vaiśyās tu mānasās teṣāṃ śūdrās teṣāṃ tu mandagāḥ //

शाकद्वीपे तु तैर् विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने यथोक्तैर् इज्यते सम्यक् कर्मभिर् नियतात्मभिः ॥

śākadvīpe tu tair viṣṇuḥ sūryarūpadharo mune yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ //

शाकद्वीपस् तु मैत्रेय क्षीरोदेन समन्ततः शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः ॥

śākadvīpas tu maitreya kṣīrodena samantataḥ śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ //

क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन् पुष्कराख्येन वेष्टितः द्वीपेन शाकद्वीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः ॥

kṣīrābdhiḥ sarvato brahman puṣkarākhyena veṣṭitaḥ dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ //

पुष्करे सवनस्यापि महावीरो ऽभवत् सुतः धातकिश् च तयोस् तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते महावीरं तथैवान्यद् धातकीखण्डसंज्ञितम् ॥

puṣkare savanasyāpi mahāvīro 'bhavat sutaḥ dhātakiś ca tayos tatra dve varṣe nāmacihnite mahāvīraṃ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasaṃjñitam //

एकश् चात्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः ॥

ekaś cātra mahābhāga prakhyāto varṣaparvataḥ mānasottarasaṃjño vai madhyato valayākṛtiḥ //

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशद् उच्छ्रितः तावद् एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः ॥

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśad ucchritaḥ tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ //

पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न् इव स्थितो ऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं मुने ॥

puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajann iva sthito 'sau tena vicchinnaṃ jātaṃ varṣadvayaṃ mune //

वलयाकारम् एकैकं तयोर् वर्षं तथा गिरिः ॥

valayākāram ekaikaṃ tayor varṣaṃ tathā giriḥ //

दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः निरामया विशोकाश् च रागद्वेषविवर्जिताः ॥

daśa varṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ //

अधमोत्तमौ न तेष्व् आस्तां न वध्यवधकौ द्विज नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिको न च ॥

adhamottamau na teṣv āstāṃ na vadhyavadhakau dvija nerṣyāsūyā bhayaṃ roṣo doṣo lobhādiko na ca //

महावीरं बहिर् वर्षं धातकीखण्डम् अन्ततः मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम् ॥

mahāvīraṃ bahir varṣaṃ dhātakīkhaṇḍam antataḥ mānasottaraśailasya devadaityādisevitam //

सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते ॥

satyānṛte na tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasaṃjñite na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite //

तुल्यवेषास् तु मनुजा देवैस् तत्रैकरूपिणः ॥

tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ //

वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम् त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितं च यत् ॥

varṇāśramācārahīnaṃ dharmācaraṇavarjitam trayīvārtādaṇḍanītiśuśrūṣārahitaṃ ca yat //

वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गो ऽयम् उत्तमः सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः पुष्करे धातकीषण्डे महावीरे च वै मुने ॥

varṣadvayaṃ tu maitreya bhaumaḥ svargo 'yam uttamaḥ sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogādivarjitaḥ puṣkare dhātakīṣaṇḍe mahāvīre ca vai mune //

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम् तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः ॥

nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ //

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्डलात् तथा ॥

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā //

एवं द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः द्वीपश् चैव समुद्रश् च समानौ द्विगुणौ परौ ॥

evaṃ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau //

पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन् नैव जायते ॥

payāṃsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācin naiva jāyate //

स्थालीस्थम् अग्निसंयोगाद् उद्रेकि सलिलं यथा तथेन्दुवृद्धौ सलिलम् अम्भोधौ मुनिसत्तम ॥

sthālīstham agnisaṃyogād udreki salilaṃ yathā tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattama //

अन्यूनानतिरिक्ताश् च वर्धन्त्य् आपो ह्रसन्ति च उदयास्तमयेष्व् इन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥

anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca udayāstamayeṣv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ //

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने ॥

daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṃ śatāni vai apāṃ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ mahāmune //

भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम् उपस्थितम् षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि ॥

bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam ṣaḍrasaṃ bhuñjate vipra prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi //

स्वादूदकस्य पुरतो दृश्यते ऽलोकसंस्थितिः द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता ॥

svādūdakasya purato dṛśyate 'lokasaṃsthitiḥ dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā //

लोकालोकस् ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्य् अचलो हि सः ॥

lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ ucchrāyeṇāpi tāvanti sahasrāṇy acalo hi saḥ //

ततस् तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम् तमश् चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम् ॥

tatas tamaḥ samāvṛtya taṃ śailaṃ sarvataḥ sthitam tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam //

पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम् उर्वी महामुने सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा ॥

pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī mahāmune sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpābdhimahīdharā //

सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका आधारभूता सर्वेषां मैत्रेय जगताम् इति ॥

seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā ādhārabhūtā sarveṣāṃ maitreya jagatām iti //