Aṃśa 3 · Chapter 17

इत्य् आह भगवान् और्वः सगराय महात्मने सदाचारान् पुरा सम्यङ् मैत्रेय परिपृच्छते ॥

ity āha bhagavān aurvaḥ sagarāya mahātmane sadācārān purā samyaṅ maitreya paripṛcchate //

मयाप्य् एतद् अशेषेण कथितं भवतो द्विज समुल्लङ्घ्य सदाचारं कश्चिन् नाप्नोति शोभनम् ॥

mayāpy etad aśeṣeṇa kathitaṃ bhavato dvija samullaṅghya sadācāraṃ kaścin nāpnoti śobhanam //

षण्डापविद्धप्रमुखा विदिता भगवन् मया उदक्याद्याश् च ये सर्वे नग्नम् इच्छामि वेदितुम् ॥

ṣaṇḍāpaviddhapramukhā viditā bhagavan mayā udakyādyāś ca ye sarve nagnam icchāmi veditum //

को नग्नः किंसमाचारो नग्नसंज्ञां नरो लभेत् नग्नस्वरूपम् इच्छामि यथावत् गदितं त्वया ॥

ko nagnaḥ kiṃsamācāro nagnasaṃjñāṃ naro labhet nagnasvarūpam icchāmi yathāvat gaditaṃ tvayā //

ऋग्यजुःसामसंज्ञेयं त्रयी वर्णावृतिर् द्विज एताम् उज्झति यो मोहात् स नग्नः पातकी स्मृतः ॥

ṛgyajuḥsāmasaṃjñeyaṃ trayī varṇāvṛtir dvija etām ujjhati yo mohāt sa nagnaḥ pātakī smṛtaḥ //

त्रयी समस्तवर्णानां द्विज संवरणं यतः नग्नो भवत्य् उज्झितायाम् अतस् तस्याम् असंशयम् ॥

trayī samastavarṇānāṃ dvija saṃvaraṇaṃ yataḥ nagno bhavaty ujjhitāyām atas tasyām asaṃśayam //

इदं च श्रूयताम् अन्यद् भीष्माय सुमहात्मने कथयाम् आस धर्मज्ञो वसिष्ठो ऽस्मत्पितामहः ॥

idaṃ ca śrūyatām anyad bhīṣmāya sumahātmane kathayām āsa dharmajño vasiṣṭho 'smatpitāmahaḥ //

मयापि तस्य गदतः श्रुतम् एतन् महात्मनः नग्नसंबन्धि मैत्रेय यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया ॥

mayāpi tasya gadataḥ śrutam etan mahātmanaḥ nagnasaṃbandhi maitreya yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā //

देवासुरम् अभूद् युद्धं दिव्यम् अब्दं पुरा द्विज तस्मिन् पराजिता देवा दैत्यैर् ह्रादपुरोगमैः ॥

devāsuram abhūd yuddhaṃ divyam abdaṃ purā dvija tasmin parājitā devā daityair hrādapurogamaiḥ //

क्षीरोदस्योत्तरं कूलं गत्वातप्यन्त वै तपः विष्णोर् आराधनार्थाय जगुश् चेमं स्तवं तदा ॥

kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ gatvātapyanta vai tapaḥ viṣṇor ārādhanārthāya jaguś cemaṃ stavaṃ tadā //

आराधनाय लोकानां विष्णोर् ईशस्य यां गिरम् वक्ष्यामो भगवान् आद्यस् तया विष्णुः प्रसीदतु ॥

ārādhanāya lokānāṃ viṣṇor īśasya yāṃ giram vakṣyāmo bhagavān ādyas tayā viṣṇuḥ prasīdatu //

यतो भूतान्य् अशेषाणि प्रसूतानि महात्मनः यस्मिंश् च लयम् एष्यन्ति कस् तं संस्तोतुम् ईश्वरः ॥

yato bhūtāny aśeṣāṇi prasūtāni mahātmanaḥ yasmiṃś ca layam eṣyanti kas taṃ saṃstotum īśvaraḥ //

तथाप्य् अरातिविध्वंसध्वस्तवीर्या भवार्थिनः त्वां स्तोष्यामस् तवोक्तीनां याथार्थ्यं नैव गोचरे ॥

tathāpy arātividhvaṃsadhvastavīryā bhavārthinaḥ tvāṃ stoṣyāmas tavoktīnāṃ yāthārthyaṃ naiva gocare //

त्वम् उर्वी सलिलं वह्निर् वायुर् आकाशम् एव च समस्तम् अन्तःकरणं प्रधानं तत्परः पुमान् ॥

tvam urvī salilaṃ vahnir vāyur ākāśam eva ca samastam antaḥkaraṇaṃ pradhānaṃ tatparaḥ pumān //

एकं तवैतद् भूतात्मन् मूर्तामूर्तमयं वपुः आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं स्थानकालविभेदवत् ॥

ekaṃ tavaitad bhūtātman mūrtāmūrtamayaṃ vapuḥ ābrahmastambaparyantaṃ sthānakālavibhedavat //

तत्रेश तव यत् पूर्वं त्वन्नाभिकमलोद्भवम् रूपं सर्गोपकाराय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥

tatreśa tava yat pūrvaṃ tvannābhikamalodbhavam rūpaṃ sargopakārāya tasmai brahmātmane namaḥ //

शक्रार्करुद्रवस्वश्विमरुत्सोमादिभेदवत् वयम् एवं स्वरूपं ते तस्मै देवात्मने नमः ॥

śakrārkarudravasvaśvimarutsomādibhedavat vayam evaṃ svarūpaṃ te tasmai devātmane namaḥ //

दम्भप्रायम् असंबोधि तितिक्षादमवर्जितम् यद् रूपं तव गोविन्द तस्मै दैत्यात्मने नमः ॥

dambhaprāyam asaṃbodhi titikṣādamavarjitam yad rūpaṃ tava govinda tasmai daityātmane namaḥ //

नातिज्ञानवहा यस्मिन् नाड्यः स्तिमिततेजसि शब्दादिलोभि यत् तस्मै तुभ्यं यक्षात्मने नमः ॥

nātijñānavahā yasmin nāḍyaḥ stimitatejasi śabdādilobhi yat tasmai tubhyaṃ yakṣātmane namaḥ //

क्रौर्यमायामयं घोरं यच् च रूपं तवासितम् निशाचरात्मने तस्मै नमस् ते पुरुषोत्तम ॥

krauryamāyāmayaṃ ghoraṃ yac ca rūpaṃ tavāsitam niśācarātmane tasmai namas te puruṣottama //

स्वर्गस्थधर्मिसद्धर्मफलोपकरणं तव धर्माख्यं च तथा रूपं नमस् तस्मै जनार्दन ॥

svargasthadharmisaddharmaphalopakaraṇaṃ tava dharmākhyaṃ ca tathā rūpaṃ namas tasmai janārdana //

हर्षप्रायम् असंसर्गि गतिमद् गमनादिषु सिद्धात्मंस् तव यद् रूपं तस्मै सिद्धात्मने नमः ॥

harṣaprāyam asaṃsargi gatimad gamanādiṣu siddhātmaṃs tava yad rūpaṃ tasmai siddhātmane namaḥ //

अतितिक्षाधनं क्रूरम् उपभोगसहं हरे द्विजिह्वं तव यद् रूपं तस्मै सर्पात्मने नमः ॥

atitikṣādhanaṃ krūram upabhogasahaṃ hare dvijihvaṃ tava yad rūpaṃ tasmai sarpātmane namaḥ //

अवबोधि च यच् छान्तम् अदोषम् अपकल्मषम् ऋषिरूपात्मने तस्मै विष्णो रूपाय ते नमः ॥

avabodhi ca yac chāntam adoṣam apakalmaṣam ṛṣirūpātmane tasmai viṣṇo rūpāya te namaḥ //

भक्षयत्य् अथ कल्पान्ते भूतानि यद् अवारितम् त्वद्रूपं पुण्डरीकाक्ष तस्मै कालात्मने नमः ॥

bhakṣayaty atha kalpānte bhūtāni yad avāritam tvadrūpaṃ puṇḍarīkākṣa tasmai kālātmane namaḥ //

संभक्ष्य सर्वभूतानि देवादीन्य् अविशेषतः नृत्यत्य् अन्ते च यद् रूपं तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥

saṃbhakṣya sarvabhūtāni devādīny aviśeṣataḥ nṛtyaty ante ca yad rūpaṃ tasmai rudrātmane namaḥ //

प्रवृत्त्या रजसो यच् च कर्मणां कारणात्मकम् जनार्दन नमस् तस्मै त्वद्रूपाय नरात्मने ॥

pravṛttyā rajaso yac ca karmaṇāṃ kāraṇātmakam janārdana namas tasmai tvadrūpāya narātmane //

अष्टाविंशद्वधोपेतं यद् रूपं तामसं तव उन्मार्गगामि सर्वात्मंस् तस्मै पश्वात्मने नमः ॥

aṣṭāviṃśadvadhopetaṃ yad rūpaṃ tāmasaṃ tava unmārgagāmi sarvātmaṃs tasmai paśvātmane namaḥ //

यज्ञाङ्गभूतं यद् रूपं जगतः सिद्धिसाधनम् वृक्षादिभेदैर् यद् भेदि तस्मै मुख्यात्मने नमः ॥

yajñāṅgabhūtaṃ yad rūpaṃ jagataḥ siddhisādhanam vṛkṣādibhedair yad bhedi tasmai mukhyātmane namaḥ //

तिर्यङ्मनुष्यदेवादिव्योमशब्दादिकं च यत् रूपं तवादेः सर्वस्य तस्मै सर्वात्मने नमः ॥

tiryaṅmanuṣyadevādivyomaśabdādikaṃ ca yat rūpaṃ tavādeḥ sarvasya tasmai sarvātmane namaḥ //

प्रधानबुद्ध्यादिमयाद् अशेषाद् यद् अन्यद् अस्मात् परमं परात्मन् रूपं तवाद्यं न यद् अन्यतुल्यं तस्मै नमः कारणकारणाय ॥

pradhānabuddhyādimayād aśeṣād yad anyad asmāt paramaṃ parātman rūpaṃ tavādyaṃ na yad anyatulyaṃ tasmai namaḥ kāraṇakāraṇāya //

शुक्लादिदीर्घादिघनादिहीनम् अगोचरे यच् च विशेषणानाम् शुद्धातिशुद्धं परमर्षिदृश्यं रूपाय तस्मै भगवन् नताः स्मः ॥

śuklādidīrghādighanādihīnam agocare yac ca viśeṣaṇānām śuddhātiśuddhaṃ paramarṣidṛśyaṃ rūpāya tasmai bhagavan natāḥ smaḥ //

यन् नः शरीरेषु यद् अन्यदेहेष्व् अशेषवस्तुष्व् अजम् अव्ययं यत् यस्माच् च नान्यद् व्यतिरिक्तम् अस्ति ब्रह्मस्वरूपाय नताः स्म तस्मै ॥

yan naḥ śarīreṣu yad anyadeheṣv aśeṣavastuṣv ajam avyayaṃ yat yasmāc ca nānyad vyatiriktam asti brahmasvarūpāya natāḥ sma tasmai //

सकलम् इदम् अजस्य यस्य रूपं परमपदात्मवतः सनातनस्य तम् अनिधनम् अशेषबीजभूतं प्रभुम् अमलं प्रणताः स्म वासुदेवम् ॥

sakalam idam ajasya yasya rūpaṃ paramapadātmavataḥ sanātanasya tam anidhanam aśeṣabījabhūtaṃ prabhum amalaṃ praṇatāḥ sma vāsudevam //

स्तोत्रस्यास्यावसाने तु ददृशुः परमेश्वरम् शङ्खचक्रगदापाणिं गरुडस्थं सुरा हरिम् ॥

stotrasyāsyāvasāne tu dadṛśuḥ parameśvaram śaṅkhacakragadāpāṇiṃ garuḍasthaṃ surā harim //

तम् ऊचुः सकला देवाः प्रणिपातपुरःसरम् प्रसीद देव दैत्येभ्यस् त्राहीति शरणार्थिनः ॥

tam ūcuḥ sakalā devāḥ praṇipātapuraḥsaram prasīda deva daityebhyas trāhīti śaraṇārthinaḥ //

त्रैलोक्यं यज्ञभागाश् च दैत्यैर् ह्रादपुरोगमैः हृतं नो ब्रह्मणो ऽप्य् आज्ञाम् उल्लङ्घ्य परमेश्वर ॥

trailokyaṃ yajñabhāgāś ca daityair hrādapurogamaiḥ hṛtaṃ no brahmaṇo 'py ājñām ullaṅghya parameśvara //

यद्य् अप्य् अशेषभूतस्य वयं ते च तवांशकाः तथाप्य् अविद्याभेदेन भिन्नं पश्यामहे जगत् ॥

yady apy aśeṣabhūtasya vayaṃ te ca tavāṃśakāḥ tathāpy avidyābhedena bhinnaṃ paśyāmahe jagat //

स्ववर्णधर्माभिरता वेदमार्गानुसारिणः न शक्यास् ते ऽरयो हन्तुम् अस्माभिस् तपसान्विताः ॥

svavarṇadharmābhiratā vedamārgānusāriṇaḥ na śakyās te 'rayo hantum asmābhis tapasānvitāḥ //

तम् उपायम् अशेषात्मन्न् अस्माकं दातुम् अर्हसि येन तान् असुरान् हन्तुं भवेम भगवन् क्षमाः ॥

tam upāyam aśeṣātmann asmākaṃ dātum arhasi yena tān asurān hantuṃ bhavema bhagavan kṣamāḥ //

इत्य् उक्तो भगवांस् तेभ्यो मायामोहं शरीरतः समुत्पाद्य ददौ विष्णुः प्राह चेदं सुरोत्तमान् ॥

ity ukto bhagavāṃs tebhyo māyāmohaṃ śarīrataḥ samutpādya dadau viṣṇuḥ prāha cedaṃ surottamān //

मायामोहो ऽयम् अखिलान् दैत्यांस् तान् मोहयिष्यति ततो वध्या भविष्यन्ति वेदमार्गबहिष्कृताः ॥

māyāmoho 'yam akhilān daityāṃs tān mohayiṣyati tato vadhyā bhaviṣyanti vedamārgabahiṣkṛtāḥ //

स्थितौ स्थितस्य मे वध्या यावन्तः परिपन्थिनः ब्रह्मणो ह्य् अधिकारस्य देवा दैत्यादिकाः सुराः ॥

sthitau sthitasya me vadhyā yāvantaḥ paripanthinaḥ brahmaṇo hy adhikārasya devā daityādikāḥ surāḥ //

तद् गच्छत न भीः कार्या मायामोहो ऽयम् अग्रतः गच्छत्व् अद्योपकाराय भवतां भविता सुराः ॥

tad gacchata na bhīḥ kāryā māyāmoho 'yam agrataḥ gacchatv adyopakārāya bhavatāṃ bhavitā surāḥ //

इत्य् उक्ताः प्रणिपत्यैनं ययुर् देवा यथागतम् मायामोहो ऽपि तैः सार्धं ययौ यत्र महासुराः ॥

ity uktāḥ praṇipatyainaṃ yayur devā yathāgatam māyāmoho 'pi taiḥ sārdhaṃ yayau yatra mahāsurāḥ //