भगवन् भगवान् देवः संसारविजिगीषुभिः समाख्याहि जगन्नाथो विष्णुर् आराध्यते यथा ॥
bhagavan bhagavān devaḥ saṃsāravijigīṣubhiḥ samākhyāhi jagannātho viṣṇur ārādhyate yathā //
आराधिताच् च गोविन्दाद् आराधनपरैर् नरैः यत् प्राप्यते फलं श्रोतुं तच् चेच्छामि महामुने ॥
ārādhitāc ca govindād ārādhanaparair naraiḥ yat prāpyate phalaṃ śrotuṃ tac cecchāmi mahāmune //
यत् पृच्छति भवान् एतत् सगरेण महात्मना और्वः प्राह यथा पृष्टस् तन् मे कथयतः शृणु ॥
yat pṛcchati bhavān etat sagareṇa mahātmanā aurvaḥ prāha yathā pṛṣṭas tan me kathayataḥ śṛṇu //
सगरः प्रणिपत्येदम् और्वं पप्रच्छ भार्गवम् विष्णोर् आराधनोपायसंबन्धं मुनिसत्तम ॥
sagaraḥ praṇipatyedam aurvaṃ papraccha bhārgavam viṣṇor ārādhanopāyasaṃbandhaṃ munisattama //
फलं चाराधिते विष्णौ यत् पुंसाम् अभिजायते स चाह पृष्टो यत् तेन तन् मैत्रेयाखिलं शृणु ॥
phalaṃ cārādhite viṣṇau yat puṃsām abhijāyate sa cāha pṛṣṭo yat tena tan maitreyākhilaṃ śṛṇu //
भौमान् मनोरथान् स्वर्गं स्वर्गवन्द्यं तथास्पदम् प्राप्नोत्य् आराधिते विष्णौ निर्वाणम् अपि चोत्तमम् ॥
bhaumān manorathān svargaṃ svargavandyaṃ tathāspadam prāpnoty ārādhite viṣṇau nirvāṇam api cottamam //
यद् यद् इच्छति यावच् च फलम् आराधिते ऽच्युते तत् तद् आप्नोति राजेन्द्र भूरि स्वल्पम् अथापि वा ॥
yad yad icchati yāvac ca phalam ārādhite 'cyute tat tad āpnoti rājendra bhūri svalpam athāpi vā //
यत् तु पृच्छसि भूपाल कथम् आराध्यते हि सः तद् अहं सकलं तुभ्यं कथयामि निबोध मे ॥
yat tu pṛcchasi bhūpāla katham ārādhyate hi saḥ tad ahaṃ sakalaṃ tubhyaṃ kathayāmi nibodha me //
वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् विष्णुर् आराध्यते पन्था नान्यस् तत्तोषकारणम् ॥
varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān viṣṇur ārādhyate panthā nānyas tattoṣakāraṇam //
यजन् यज्ञान् यजत्य् एनं जपत्य् एनं जपन् नृप घ्नंस् तथान्यान् हिनस्त्य् एनं सर्वभूतो यतो हरिः ॥
yajan yajñān yajaty enaṃ japaty enaṃ japan nṛpa ghnaṃs tathānyān hinasty enaṃ sarvabhūto yato hariḥ //
तस्मात् सदाचारवता पुरुषेण जनार्दनः आराध्यते स्ववर्णोक्तधर्मानुष्ठानकारिणा ॥
tasmāt sadācāravatā puruṣeṇa janārdanaḥ ārādhyate svavarṇoktadharmānuṣṭhānakāriṇā //
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश् च पृथिवीपते स्वधर्मतत्परो विष्णुम् आराधयति नान्यथा ॥
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca pṛthivīpate svadharmatatparo viṣṇum ārādhayati nānyathā //
परापवादं पैशुन्यम् अनृतं च न भाषते अन्योद्वेगकरं वापि तोष्यते तेन केशवः ॥
parāpavādaṃ paiśunyam anṛtaṃ ca na bhāṣate anyodvegakaraṃ vāpi toṣyate tena keśavaḥ //
परपत्नीपरद्रव्यपरहिंसासु यो मतिम् न करोति पुमान् भूप तोष्यते तेन केशवः ॥
parapatnīparadravyaparahiṃsāsu yo matim na karoti pumān bhūpa toṣyate tena keśavaḥ //
न ताडयति नो हन्ति प्राणिनो ऽन्यांश् च देहिनः यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः ॥
na tāḍayati no hanti prāṇino 'nyāṃś ca dehinaḥ yo manuṣyo manuṣyendra toṣyate tena keśavaḥ //
देवद्विजगुरूणां यः शुश्रूषासु सदोद्यतः तोष्यते तेन गोविन्दः पुरुषेण नरेश्वर ॥
devadvijagurūṇāṃ yaḥ śuśrūṣāsu sadodyataḥ toṣyate tena govindaḥ puruṣeṇa nareśvara //
यथात्मनि च पुत्रे च सर्वभूतेषु यस् तथा हितकामो हरिस् तेन तोष्यते सर्वदा सुखम् ॥
yathātmani ca putre ca sarvabhūteṣu yas tathā hitakāmo haris tena toṣyate sarvadā sukham //
यस्य रागादिदोषेण न दुष्टं नृप मानसम् विशुद्धचेतसा विष्णुस् तोष्यते तेन सर्वदा ॥
yasya rāgādidoṣeṇa na duṣṭaṃ nṛpa mānasam viśuddhacetasā viṣṇus toṣyate tena sarvadā //
वर्णाश्रमेषु ये धर्माः शास्त्रोक्ता नृपसत्तम तेषु तिष्ठन् नरो विष्णुम् आराधयति नान्यथा ॥
varṇāśrameṣu ye dharmāḥ śāstroktā nṛpasattama teṣu tiṣṭhan naro viṣṇum ārādhayati nānyathā //
तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि वर्णधर्मान् अशेषतः तथैवाश्रमधर्मांश् च द्विजवर्य ब्रवीहि तान् ॥
tad ahaṃ śrotum icchāmi varṇadharmān aśeṣataḥ tathaivāśramadharmāṃś ca dvijavarya bravīhi tān //
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम् त्वम् एकाग्रमना भूत्वा शृणु धर्मान् मयोदितान् ॥
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca yathākramam tvam ekāgramanā bhūtvā śṛṇu dharmān mayoditān //
दानं दद्याद् यजेद् देवान् यज्ञैः स्वाध्यायतत्परः नित्योदकी भवेद् विप्रः कुर्याच् चाग्निपरिग्रहम् ॥
dānaṃ dadyād yajed devān yajñaiḥ svādhyāyatatparaḥ nityodakī bhaved vipraḥ kuryāc cāgniparigraham //
वृत्त्यर्थं याजयेच् चान्यान् अन्यान् अध्यापयेत् तथा कुर्यात् प्रतिग्रहादानं गुर्वर्थं न्यायतो द्विजः ॥
vṛttyarthaṃ yājayec cānyān anyān adhyāpayet tathā kuryāt pratigrahādānaṃ gurvarthaṃ nyāyato dvijaḥ //
सर्वलोकहितं कुर्यान् नाहितं कस्यचिद् द्विजः मैत्री समस्तभूतेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम् ॥
sarvalokahitaṃ kuryān nāhitaṃ kasyacid dvijaḥ maitrī samastabhūteṣu brāhmaṇasyottamaṃ dhanam //
ग्राव्णि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर् भवेद् द्विजः ऋताव् अभिगमः पत्न्यां शस्यते चास्य पार्थिव ॥
grāvṇi ratne ca pārakye samabuddhir bhaved dvijaḥ ṛtāv abhigamaḥ patnyāṃ śasyate cāsya pārthiva //
दानानि दद्याद् इच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियो ऽपि हि यजेच् च विविधैर् यज्ञैर् अधीयीत च पार्थिवः ॥
dānāni dadyād icchāto dvijebhyaḥ kṣatriyo 'pi hi yajec ca vividhair yajñair adhīyīta ca pārthivaḥ //
शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम् ॥
śastrājīvo mahīrakṣā pravarā tasya jīvikā tasyāpi prathame kalpe pṛthivīparipālanam //
धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्यो नराधिपः भवन्ति नृपतेर् अंशा यतो यज्ञादिकर्मणाम् ॥
dharitrīpālanenaiva kṛtakṛtyo narādhipaḥ bhavanti nṛpater aṃśā yato yajñādikarmaṇām //
दुष्टानां शासनाद् राजा शिष्टानां परिपालनात् प्राप्नोत्य् अभिमतांल् लोकान् वर्णसंस्थाकरो नृपः ॥
duṣṭānāṃ śāsanād rājā śiṣṭānāṃ paripālanāt prāpnoty abhimatāṃl lokān varṇasaṃsthākaro nṛpaḥ //
पशुपाल्यं वणिज्यं च कृषिं च मनुजेश्वर वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः ॥
paśupālyaṃ vaṇijyaṃ ca kṛṣiṃ ca manujeśvara vaiśyāya jīvikāṃ brahmā dadau lokapitāmahaḥ //
तस्याप्य् अध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश् च शस्यते नित्यनैमित्तिकादीनाम् अनुष्ठानं च कर्मणाम् ॥
tasyāpy adhyayanaṃ yajño dānaṃ dharmaś ca śasyate nityanaimittikādīnām anuṣṭhānaṃ ca karmaṇām //
द्विजातिसंश्रयं कर्म तादर्थ्यं तेन पोषणम् क्रयविक्रयजैर् वापि धनैः कारूद्भवेन वा ॥
dvijātisaṃśrayaṃ karma tādarthyaṃ tena poṣaṇam krayavikrayajair vāpi dhanaiḥ kārūdbhavena vā //
दानं च दद्याच् छूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर् यजेत च पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै ॥
dānaṃ ca dadyāc chūdro 'pi pākayajñair yajeta ca pitryādikaṃ ca vai sarvaṃ śūdraḥ kurvīta tena vai //
भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहः ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु महीपते ॥
bhṛtyādibharaṇārthāya sarveṣāṃ ca parigrahaḥ ṛtukālābhigamanaṃ svadāreṣu mahīpate //
दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता सत्यं शौचम् अनायासो मङ्गलं प्रियवादिता ॥
dayā samastabhūteṣu titikṣā nābhimānitā satyaṃ śaucam anāyāso maṅgalaṃ priyavāditā //
मैत्र्य् अस्पृहा तथा तद्वद् अकार्पण्यं नरेश्वर अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः ॥
maitry aspṛhā tathā tadvad akārpaṇyaṃ nareśvara anasūyā ca sāmānyā varṇānāṃ kathitā guṇāḥ //
आश्रमाणां च सर्वेषाम् एते सामान्यलक्षणाः गुणांस् तथापद्धर्मांश् च विप्रादीनाम् इमाञ् छृणु ॥
āśramāṇāṃ ca sarveṣām ete sāmānyalakṣaṇāḥ guṇāṃs tathāpaddharmāṃś ca viprādīnām imāñ chṛṇu //
क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्म न चैतयोः ॥
kṣātraṃ karma dvijasyoktaṃ vaiśyakarma tathāpadi rājanyasya ca vaiśyoktaṃ śūdrakarma na caitayoḥ //
सामर्थ्ये सति तत् त्याज्यम् उभाभ्याम् अपि पार्थिव तद् एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात् कर्मसंकरम् ॥
sāmarthye sati tat tyājyam ubhābhyām api pārthiva tad evāpadi kartavyaṃ na kuryāt karmasaṃkaram //
इत्य् एते कथिता राजन् वर्णधर्मा मया तव धर्मम् आश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतो मे निशामय ॥
ity ete kathitā rājan varṇadharmā mayā tava dharmam āśramiṇāṃ samyag bruvato me niśāmaya //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे ऽष्टमो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ]]