भगवन् यन् नरैः कार्यं साधुकर्मण्य् अवस्थितैः तन् मह्यं गुरुणाख्यातं नित्यनैमित्तिकात्मकम् ॥
bhagavan yan naraiḥ kāryaṃ sādhukarmaṇy avasthitaiḥ tan mahyaṃ guruṇākhyātaṃ nityanaimittikātmakam //
वर्णधर्मास् तथाख्याता धर्मा ये चाश्रमेषु वै श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं वंशांस् तांस् त्वं प्रब्रूहि मे गुरो ॥
varṇadharmās tathākhyātā dharmā ye cāśrameṣu vai śrotum icchāmy ahaṃ vaṃśāṃs tāṃs tvaṃ prabrūhi me guro //
मैत्रेय श्रूयताम् अयम् अनेकयज्विवीरशूरभूपालालंकृतो ब्रह्मादिर् मानवो वंशः ॥
maitreya śrūyatām ayam anekayajvivīraśūrabhūpālālaṃkṛto brahmādir mānavo vaṃśaḥ ||
तथा चोक्तम् ।
tathā coktam |
ब्रह्माद्यं यो मनोर् वंशम् अहन्य् अहनि संस्मरेत् तस्य वंशसमुच्छेदो न कदाचिद् भविष्यति ॥
brahmādyaṃ yo manor vaṃśam ahany ahani saṃsmaret tasya vaṃśasamucchedo na kadācid bhaviṣyati //
तद् अस्य वंशस्यानुपूर्वीम् अशेषपापप्रक्षालनाय मैत्रेय तां शृणु ॥
tad asya vaṃśasyānupūrvīm aśeṣapāpaprakṣālanāya maitreya tāṃ śṛṇu ||
तद् यथा सकलजगताम् अनादिर् आदिभूत-ऋग्यजुःसामादिमयो भगवद्विष्णुमयस्य ब्रह्मणो मूर्तं रूपं हिरण्यगर्भो ब्रह्माण्डतो भगवान् ब्रह्मा प्राग् बभूव ॥
tad yathā sakalajagatām anādir ādibhūta-ṛgyajuḥsāmādimayo bhagavadviṣṇumayasya brahmaṇo mūrtaṃ rūpaṃ hiraṇyagarbho brahmāṇḍato bhagavān brahmā prāg babhūva ||
ब्रह्मणश् च दक्षिणाङ्गुष्ठजन्मा दक्षः प्रजापतिर् दक्षस्यादितिर् अदितेर् विवस्वान् विवस्वतो मनुः ॥
brahmaṇaś ca dakṣiṇāṅguṣṭhajanmā dakṣaḥ prajāpatir dakṣasyāditir aditer vivasvān vivasvato manuḥ ||
मनोर् इक्ष्वाकुनृगधृष्टशर्यातिनरिष्यन्तप्रांशुनाभागनेदिष्टकरूषपृषध्राख्या दश पुत्रा बभूवुः ॥
manor ikṣvākunṛgadhṛṣṭaśaryātinariṣyantaprāṃśunābhāganediṣṭakarūṣapṛṣadhrākhyā daśa putrā babhūvuḥ ||
इष्टिं च मित्रावरुणयोर् मनुः पुत्रकामश् चकार ॥
iṣṭiṃ ca mitrāvaruṇayor manuḥ putrakāmaś cakāra ||
तत्रापहुते होतुर् अपचाराद् इला नाम कन्या बभूव ॥
tatrāpahute hotur apacārād ilā nāma kanyā babhūva ||
सैव च मित्रावरुणयोः प्रसादात् सुद्युम्नो नाम मनोः पुत्रो मैत्रेयासीत् ॥
saiva ca mitrāvaruṇayoḥ prasādāt sudyumno nāma manoḥ putro maitreyāsīt ||
पुनश् चेश्वरकोपात् स्त्री सती सोमसूनोर् बुधस्याश्रमसमीपे बभ्राम ॥
punaś ceśvarakopāt strī satī somasūnor budhasyāśramasamīpe babhrāma ||
सानुरागश् च तस्यां बुधः पुरूरवसम् आत्मजम् उत्पादयाम् आस ॥
sānurāgaś ca tasyāṃ budhaḥ purūravasam ātmajam utpādayām āsa ||
जाते च तस्मिन्न् अमिततेजोभिः परमर्षिभिर् ऋङ्मयो यजुर्मयः साममयो ऽथर्वमयः सर्वमयो मनोमयो ज्ञानमयो न किंचिन्मयो भगवान् यज्ञपुरुषस्वरूपी सुद्युम्नस्य पुंस्त्वम् अभिलषद्भिर् यथावद् इष्टस् तत्प्रसादाच् चासाव् इला पुनर् अपि सुद्युम्नो ऽभवत् ॥
jāte ca tasminn amitatejobhiḥ paramarṣibhir ṛṅmayo yajurmayaḥ sāmamayo 'tharvamayaḥ sarvamayo manomayo jñānamayo na kiṃcinmayo bhagavān yajñapuruṣasvarūpī sudyumnasya puṃstvam abhilaṣadbhir yathāvad iṣṭas tatprasādāc cāsāv ilā punar api sudyumno 'bhavat ||
तस्याप्य् उत्कलगयविनतसंज्ञास् त्रयः पुत्रा बभूवुः ॥
tasyāpy utkalagayavinatasaṃjñās trayaḥ putrā babhūvuḥ ||
सुद्युम्नस् तु स्त्रीपूर्वकत्वाद् राज्यभागं न लेभे ॥
sudyumnas tu strīpūrvakatvād rājyabhāgaṃ na lebhe ||
तत्पित्रा तु वसिष्ठवचनात् प्रतिष्ठानं नाम नगरं सुद्युम्नाय दत्तं तच् चासौ पुरूरवसे प्रादात् ॥
tatpitrā tu vasiṣṭhavacanāt pratiṣṭhānaṃ nāma nagaraṃ sudyumnāya dattaṃ tac cāsau purūravase prādāt ||
पृषध्रस् तु मनोः पुत्रो गुरुगोवधाच् छूद्रत्वम् अगमत् ॥
pṛṣadhras tu manoḥ putro gurugovadhāc chūdratvam agamat ||
करूषात् कारूषाः क्षत्रिया महाबलपराक्रमा बभूवुः ॥
karūṣāt kārūṣāḥ kṣatriyā mahābalaparākramā babhūvuḥ ||
नाभागो नेदिष्टपुत्रस् तु वैश्यताम् अगमत् । तस्माद् भलन्दनः पुत्रो ऽभवत् ॥
nābhāgo nediṣṭaputras tu vaiśyatām agamat | tasmād bhalandanaḥ putro 'bhavat ||
भलन्दनाद् वत्सप्रिर् उदारकीर्तिः ॥
bhalandanād vatsaprir udārakīrtiḥ ||
वत्सप्रेः प्रांशुर् अभवत् ॥
vatsapreḥ prāṃśur abhavat ||
प्रजानिश् च प्रांशोर् एको ऽभवत् ॥
prajāniś ca prāṃśor eko 'bhavat ||
ततश् च खनित्रस् तस्माच् चक्षुपः चक्षुपाच् चातिबलपराक्रमो विंशो ऽभवत् ॥
tataś ca khanitras tasmāc cakṣupaḥ cakṣupāc cātibalaparākramo viṃśo 'bhavat ||
ततो विविंशस् तस्माच् च खनिनेत्रस् ततश् चातिविभूतिः ॥
tato viviṃśas tasmāc ca khaninetras tataś cātivibhūtiḥ ||
अतिविभूतेर् भूरिबलपराक्रमः करंधमः पुत्रो ऽभवत् तस्माद् अप्य् अविक्षिर् अविक्षेर् अप्य् अतिबलः पुत्रो मरुत्तो ऽभवद् यस्येमाव् अद्यापि श्लोकौ गीयेते ॥
ativibhūter bhūribalaparākramaḥ karaṃdhamaḥ putro 'bhavat tasmād apy avikṣir avikṣer apy atibalaḥ putro marutto 'bhavad yasyemāv adyāpi ślokau gīyete ||
मरुत्तस्य यथा यज्ञस् तथा कस्याभवद् भुवि सर्वं हिरण्मयं यस्य यज्ञवस्त्व् अतिशोभनम् ॥
maruttasya yathā yajñas tathā kasyābhavad bhuvi sarvaṃ hiraṇmayaṃ yasya yajñavastv atiśobhanam //
अमाद्यद् इन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर् द्विजातयः मरुतः परिवेष्टारः सदस्याश् च दिवौकसः ॥
amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ marutaḥ pariveṣṭāraḥ sadasyāś ca divaukasaḥ //
मरुत्तश् चक्रवर्ती नरिष्यन्तनामानं पुत्रम् अवाप ॥
maruttaś cakravartī nariṣyantanāmānaṃ putram avāpa ||
तस्माच् च दमो दमस्य पुत्रो राज्यवर्धनो जज्ञे ॥
tasmāc ca damo damasya putro rājyavardhano jajñe ||
राज्यवर्धनात् सुधृतिर् अभूत् ततश् च नरस् तस्माच् च केवलः केवलाद् बन्धुमान् बन्धुमतो वेगवान् वेगवतो बुधश् ततश् च तृणबिन्दुः ॥
rājyavardhanāt sudhṛtir abhūt tataś ca naras tasmāc ca kevalaḥ kevalād bandhumān bandhumato vegavān vegavato budhaś tataś ca tṛṇabinduḥ ||
तस्याप्य् एका कन्या इलविला नाम ॥
tasyāpy ekā kanyā ilavilā nāma ||
तं चालम्बुषा नाम वराप्सरास् तृणबिन्दुं भेजे ॥
taṃ cālambuṣā nāma varāpsarās tṛṇabinduṃ bheje ||
तस्याम् अस्य विशालो जज्ञे यः पुरीं वैशालीं नाम निर्ममे ॥
tasyām asya viśālo jajñe yaḥ purīṃ vaiśālīṃ nāma nirmame ||
हेमचन्द्रो विशालस्य पुत्रो ऽभवत् ॥
hemacandro viśālasya putro 'bhavat ||
तस्माच् च सुचन्द्रस् तत्तनयो धूम्राश्वस् तस्यापि सृञ्जयो ऽभूत् ॥
tasmāc ca sucandras tattanayo dhūmrāśvas tasyāpi sṛñjayo 'bhūt ||
सृञ्जयात् सहदेवः । ततः कृशाश्वो नाम पुत्रो ऽभवत् ॥
sṛñjayāt sahadevaḥ | tataḥ kṛśāśvo nāma putro 'bhavat ||
सोमदत्तः कृशाश्वाज् जज्ञे यो दशाश्वमेधान् आजहार ॥
somadattaḥ kṛśāśvāj jajñe yo daśāśvamedhān ājahāra ||
तत्पुत्रश् च जनमेजयः । जनमेजयात् सुमतिः । एते वैशालिका भूभृतः ॥
tatputraś ca janamejayaḥ | janamejayāt sumatiḥ | ete vaiśālikā bhūbhṛtaḥ ||
श्लोको ऽप्य् अत्र गीयते ।
śloko 'py atra gīyate |
तृणबिन्दोः प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तो ऽतिधार्मिकाः ॥
tṛṇabindoḥ prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavanto 'tidhārmikāḥ //
शर्यातेः कन्या सुकन्या नामाभवद् याम् उपयेमे च्यवनः ॥
śaryāteḥ kanyā sukanyā nāmābhavad yām upayeme cyavanaḥ ||
आनर्तश् च नाम धार्मिकः शर्यातिपुत्रो ऽभूत् ॥
ānartaś ca nāma dhārmikaḥ śaryātiputro 'bhūt ||
आनर्तस्यापि रेवतो नाम पुत्रो जज्ञे यो ऽसाव् आनर्तविषयं बुभुजे पुरीं च कुशस्थलीम् अध्युवास ॥
ānartasyāpi revato nāma putro jajñe yo 'sāv ānartaviṣayaṃ bubhuje purīṃ ca kuśasthalīm adhyuvāsa ||
रेवतस्यापि रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धर्मात्मा भ्रातृशतस्य ज्येष्ठो ऽभवत् ॥
revatasyāpi raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dharmātmā bhrātṛśatasya jyeṣṭho 'bhavat ||
तस्य च रेवती नाम कन्या । ताम् आदाय कस्येयम् अर्हतीति भगवन्तम् अब्जयोनिं प्रष्टुं ब्रह्मलोकं जगाम ॥
tasya ca revatī nāma kanyā | tām ādāya kasyeyam arhatīti bhagavantam abjayoniṃ praṣṭuṃ brahmalokaṃ jagāma ||
तावच् च ब्रह्मणो ऽन्तिके हाहाहूहूसंज्ञाभ्यां गन्धर्वाभ्याम् अतितानं नाम दिव्यं गान्धर्वम् अगीयत ॥
tāvac ca brahmaṇo 'ntike hāhāhūhūsaṃjñābhyāṃ gandharvābhyām atitānaṃ nāma divyaṃ gāndharvam agīyata ||
तावच् च त्रिमार्गपरिवर्तैर् अनेकयुगपरिवृत्तितिष्ठन्न् अपि रैवतः शृण्वन् मुहूर्तम् इव मेने ॥
tāvac ca trimārgaparivartair anekayugaparivṛttitiṣṭhann api raivataḥ śṛṇvan muhūrtam iva mene ||
गीतावसाने च भगवन्तम् अब्जयोनिं प्रणम्य रैवतः कन्यायोग्यं वरम् अपृच्छत् ॥
gītāvasāne ca bhagavantam abjayoniṃ praṇamya raivataḥ kanyāyogyaṃ varam apṛcchat ||
तं चाह भगवान् कथय यो ऽभिमतस् ते वर इति ॥
taṃ cāha bhagavān kathaya yo 'bhimatas te vara iti ||
पुनश् च प्रणम्य भगवते तस्मै यथाभिमतान् आत्मनः स वरान् कथयाम् आस । क एषां भगवतो ऽभिमतो यस्मै कन्याम् इमां प्रयच्छामीति ॥
punaś ca praṇamya bhagavate tasmai yathābhimatān ātmanaḥ sa varān kathayām āsa | ka eṣāṃ bhagavato 'bhimato yasmai kanyām imāṃ prayacchāmīti ||
ततः किंचिदवनतशिराः सस्मितं भगवान् अब्जयोनिर् आह ॥
tataḥ kiṃcidavanataśirāḥ sasmitaṃ bhagavān abjayonir āha ||
य एते भवतो ऽभिमता नैतेषां साम्प्रतम् अपत्यापत्यसंततिर् अप्य् अवनीतले ऽस्ति ॥
ya ete bhavato 'bhimatā naiteṣāṃ sāmpratam apatyāpatyasaṃtatir apy avanītale 'sti ||
बहूनि हि तवात्रैव गान्धर्वं शृण्वतश् चतुर्युगान्य् अतीतानि ॥
bahūni hi tavātraiva gāndharvaṃ śṛṇvataś caturyugāny atītāni ||
साम्प्रतं हि भूतले ऽष्टाविंशतितमस्य मनोश् चतुर्युगम् अतीतप्रायम् आसन्नो हि तत्र कलिः ॥
sāmprataṃ hi bhūtale 'ṣṭāviṃśatitamasya manoś caturyugam atītaprāyam āsanno hi tatra kaliḥ ||
अन्यस्मै कन्यारत्नम् इदं भवतैकाकिना देयम् ॥
anyasmai kanyāratnam idaṃ bhavataikākinā deyam ||
भवतो ऽपि मित्रमन्त्रिभृत्यकलत्रबन्धुबलकोशादयः समस्ताः कालेनैतेनात्यन्तम् अतीताः ॥
bhavato 'pi mitramantribhṛtyakalatrabandhubalakośādayaḥ samastāḥ kālenaitenātyantam atītāḥ ||
ततः पुनर् उत्पन्नसाध्वसः स राजा भगवन्तं प्रणम्य पप्रच्छ ॥
tataḥ punar utpannasādhvasaḥ sa rājā bhagavantaṃ praṇamya papraccha ||
भगवन्न् एवम् अवस्थिते मयेयं कस्मै देयेति ॥
bhagavann evam avasthite mayeyaṃ kasmai deyeti ||
ततः स भगवान् किंचिदवनम्रकन्धरं कृताञ्जलिभूतं सर्वलोकगुरुर् अब्जयोनिर् आह ॥
tataḥ sa bhagavān kiṃcidavanamrakandharaṃ kṛtāñjalibhūtaṃ sarvalokagurur abjayonir āha ||
न ह्य् आदिमध्यान्तम् अजस्य यस्य विद्मो वयं सर्वमयस्य धातुः न च स्वरूपं न परं स्वभावं न चैव सारं परमेश्वरस्य ॥
na hy ādimadhyāntam ajasya yasya vidmo vayaṃ sarvamayasya dhātuḥ na ca svarūpaṃ na paraṃ svabhāvaṃ na caiva sāraṃ parameśvarasya //
कलामुहूर्तादिमयश् च कालो न यद्विभूतेः परिणामहेतुः अजन्मनाशस्य समस्तमूर्तेर् अनामरूपस्य सनातनस्य ॥
kalāmuhūrtādimayaś ca kālo na yadvibhūteḥ pariṇāmahetuḥ ajanmanāśasya samastamūrter anāmarūpasya sanātanasya //
यस्य प्रसादाद् अहम् अच्युतस्य भूतः प्रजासृष्टिकरो ऽन्तकारी क्रोधाच् च रुद्रः स्थितिहेतुभूतो यस्माच् च मध्ये पुरुषः परस्मात् ॥
yasya prasādād aham acyutasya bhūtaḥ prajāsṛṣṭikaro 'ntakārī krodhāc ca rudraḥ sthitihetubhūto yasmāc ca madhye puruṣaḥ parasmāt //
मद्रूपम् आस्थाय सृजत्य् अजो यः स्थितौ च यो ऽसौ पुरुषस्वरूपी रुद्रस्वरूपेण च यो ऽत्ति विश्वं धत्ते तथानन्तवपुः समस्तम् ॥
madrūpam āsthāya sṛjaty ajo yaḥ sthitau ca yo 'sau puruṣasvarūpī rudrasvarūpeṇa ca yo 'tti viśvaṃ dhatte tathānantavapuḥ samastam //
शक्रादिरूपी परिपाति विश्वम् अर्केन्दुरूपश् च तमो हिनस्ति पाकाय यो ऽग्नित्वम् उपेत्य लोकान् बिभर्ति पृथ्वीवपुर् अव्ययात्मा ॥
śakrādirūpī paripāti viśvam arkendurūpaś ca tamo hinasti pākāya yo 'gnitvam upetya lokān bibharti pṛthvīvapur avyayātmā //
चेष्टां करोति श्वसनस्वरूपी लोकस्य तृप्तिं च जलान्नरूपी ददाति विश्वस्थितिसंस्थितस् तु सर्वावकाशं च नभःस्वरूपी ॥
ceṣṭāṃ karoti śvasanasvarūpī lokasya tṛptiṃ ca jalānnarūpī dadāti viśvasthitisaṃsthitas tu sarvāvakāśaṃ ca nabhaḥsvarūpī //
यः सृज्यते सर्गकृद् आत्मनैव यः पाल्यते पालयिता च देवः विश्वात्मना संह्रियते ऽन्तकारी पृथक् त्रयस्यास्य च यो ऽव्ययात्मा ॥
yaḥ sṛjyate sargakṛd ātmanaiva yaḥ pālyate pālayitā ca devaḥ viśvātmanā saṃhriyate 'ntakārī pṛthak trayasyāsya ca yo 'vyayātmā //
यस्मिञ् जगद् यो जगद् एतद् आद्यो यश् चाश्रितो ऽस्मिञ् जगति स्वयंभूः स सर्वभूतप्रभवो धरित्र्यां स्वांशेन विष्णुर् नृपते ऽवतीर्णः ॥
yasmiñ jagad yo jagad etad ādyo yaś cāśrito 'smiñ jagati svayaṃbhūḥ sa sarvabhūtaprabhavo dharitryāṃ svāṃśena viṣṇur nṛpate 'vatīrṇaḥ //
कुशस्थली या तव भूप रम्या पुरी पुराभूद् अमरावतीव सा द्वारका संप्रति तत्र चास्ते स केशवांशो बलदेवनामा ॥
kuśasthalī yā tava bhūpa ramyā purī purābhūd amarāvatīva sā dvārakā saṃprati tatra cāste sa keśavāṃśo baladevanāmā //
तस्मै त्वम् एनां तनयां नरेन्द्र प्रयच्छ मायामनुजाय जायाम् श्लाघ्यो वरो ऽसौ तनया तवेयं स्त्रीरत्नभूता सदृशो हि योगः ॥
tasmai tvam enāṃ tanayāṃ narendra prayaccha māyāmanujāya jāyām ślāghyo varo 'sau tanayā taveyaṃ strīratnabhūtā sadṛśo hi yogaḥ //
इतीरितो ऽसौ कमलोद्भवेन भुवं समासाद्य पतिः प्रजानाम् ददर्श ह्रस्वान् पुरुषान् अशेषान् अल्पौजसः स्वल्पविवेकवीर्यान् ॥
itīrito 'sau kamalodbhavena bhuvaṃ samāsādya patiḥ prajānām dadarśa hrasvān puruṣān aśeṣān alpaujasaḥ svalpavivekavīryān //
कुशस्थलीं तां च पुरीम् उपेत्य दृष्ट्वान्यरूपां प्रददौ स्वकन्याम् सीरध्वजाय स्फटिकाचलाभ वक्षःस्थलायातुलधीर् नरेन्द्रः ॥
kuśasthalīṃ tāṃ ca purīm upetya dṛṣṭvānyarūpāṃ pradadau svakanyām sīradhvajāya sphaṭikācalābha vakṣaḥsthalāyātuladhīr narendraḥ //
उच्चप्रमाणाम् इति ताम् अवेक्ष्य स्वलाङ्गलाग्रेण स तालकेतुः विनामयाम् आस ततश् च सापि बभूव सद्यो वनिता यथान्या ॥
uccapramāṇām iti tām avekṣya svalāṅgalāgreṇa sa tālaketuḥ vināmayām āsa tataś ca sāpi babhūva sadyo vanitā yathānyā //
तां रेवतीं रैवतभूपकन्यां सीरायुधो ऽसौ विधिनोपयेमे दत्त्वा च कन्यां स नृपो जगाम हिमालयं वै तपसे धृतात्मा ॥
tāṃ revatīṃ raivatabhūpakanyāṃ sīrāyudho 'sau vidhinopayeme dattvā ca kanyāṃ sa nṛpo jagāma himālayaṃ vai tapase dhṛtātmā //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ ]]