Aṃśa 4 · Chapter 3

अतो मांधातुः पुत्रसंततिर् अभिधीयते ॥

ato māṃdhātuḥ putrasaṃtatir abhidhīyate ||

अम्बरीषस्य मांधातुस् तनयस्य युवनाश्वः पुत्रो ऽभूत् ॥

ambarīṣasya māṃdhātus tanayasya yuvanāśvaḥ putro 'bhūt ||

तस्माद् धरीतो यतो ऽङ्गिरसो हारीताः ॥

tasmād dharīto yato 'ṅgiraso hārītāḥ ||

रसातले च मौनेया नाम गन्धर्वाः षट्कोटिसंख्यास् तैर् अशेषाणि नागकुलान्य् अपहृतप्रधानरत्नाधिपत्यान्य् अक्रियन्त ॥

rasātale ca mauneyā nāma gandharvāḥ ṣaṭkoṭisaṃkhyās tair aśeṣāṇi nāgakulāny apahṛtapradhānaratnādhipatyāny akriyanta ||

तैश् च गन्धर्ववीर्यावधूतैर् उरगेश्वरैर् भगवान् अशेषदेवेशस्तवश्रवणोन्मीलितोन्निद्रपुण्डरीकनयनो जलशयनो निद्रावसानाद् विबुद्धः प्रणिपत्याभिहितः । भगवन्न् अप्य् अस्माकम् एतेभ्यो गन्धर्वेभ्यो भयम् उपशमम् एष्यतीति आह भगवान् अनादिपुरुषः पुरुषोत्तमो यौवनाश्वस्य मांधातुः पुरुकुत्सनामा पुत्रस् तम् अहम् अनुप्रविश्य तान् अशेषदुष्टगन्धर्वान् उपशमं नयिष्यामि ॥

taiś ca gandharvavīryāvadhūtair urageśvarair bhagavān aśeṣadeveśastavaśravaṇonmīlitonnidrapuṇḍarīkanayano jalaśayano nidrāvasānād vibuddhaḥ praṇipatyābhihitaḥ | bhagavann apy asmākam etebhyo gandharvebhyo bhayam upaśamam eṣyatīti āha bhagavān anādipuruṣaḥ puruṣottamo yauvanāśvasya māṃdhātuḥ purukutsanāmā putras tam aham anupraviśya tān aśeṣaduṣṭagandharvān upaśamaṃ nayiṣyāmi ||

इत्य् आकर्ण्य भगवते कृतप्रणामाः पुनर् नागलोकम् आगताः पन्नगपतयो नर्मदां च पुरुकुत्सानयनाय चोदयाम् आसुः ॥

ity ākarṇya bhagavate kṛtapraṇāmāḥ punar nāgalokam āgatāḥ pannagapatayo narmadāṃ ca purukutsānayanāya codayām āsuḥ ||

सा चैनं रसातलं नीतवती ॥

sā cainaṃ rasātalaṃ nītavatī ||

रसातलगतश् चासौ भगवत्तेजसाप्यायितात्मवीर्यः सकलगन्धर्वाञ् जघान । पुनश् च स्वभवनम् आजगाम ॥

rasātalagataś cāsau bhagavattejasāpyāyitātmavīryaḥ sakalagandharvāñ jaghāna | punaś ca svabhavanam ājagāma ||

सकलपन्नगपतयश् च नर्मदायै वरं ददुः । यस् ते ऽनुस्मरणसमवेतं नामग्रहणं करिष्यति न तस्य सर्पविषभयं भविष्यतीति ॥

sakalapannagapatayaś ca narmadāyai varaṃ daduḥ | yas te 'nusmaraṇasamavetaṃ nāmagrahaṇaṃ kariṣyati na tasya sarpaviṣabhayaṃ bhaviṣyatīti ||

अत्र च श्लोकः ।

atra ca ślokaḥ |

इत्य् उच्चार्याहर्निशम् अन्धकारप्रवेशे वा न सर्पैर् दश्यते न चापि कृतानुस्मरणभुजो विषम् अपि भुक्तम् उपघाताय भविष्यति ॥

ity uccāryāharniśam andhakārapraveśe vā na sarpair daśyate na cāpi kṛtānusmaraṇabhujo viṣam api bhuktam upaghātāya bhaviṣyati ||

पुरुकुत्साय च संततिविच्छेदो न भवतो भविष्यतीत्य् उरगपतयो वरं ददुः ॥

purukutsāya ca saṃtativicchedo na bhavato bhaviṣyatīty uragapatayo varaṃ daduḥ ||

पुरुकुत्सो नर्मदायां त्रसदस्युम् अजीजनत् ॥

purukutso narmadāyāṃ trasadasyum ajījanat ||

त्रसदस्युतः संभूतस् ततो ऽनरण्यस् तं रावणो दिग्विजये निजघान । अनरण्यस्य पृषदश्वः पृषदश्वस्य हर्यश्वः पुत्रो ऽभवत् । ततश् च वसुमनास् तस्यापि त्रिधन्वा त्रिधन्वनस् त्रय्यारुणः ॥

trasadasyutaḥ saṃbhūtas tato 'naraṇyas taṃ rāvaṇo digvijaye nijaghāna | anaraṇyasya pṛṣadaśvaḥ pṛṣadaśvasya haryaśvaḥ putro 'bhavat | tataś ca vasumanās tasyāpi tridhanvā tridhanvanas trayyāruṇaḥ ||

तस्मात् सत्यव्रतो यो ऽसौ त्रिशङ्कुसंज्ञाम् अवाप । चण्डालताम् उपगतश् च ॥

tasmāt satyavrato yo 'sau triśaṅkusaṃjñām avāpa | caṇḍālatām upagataś ca ||

द्वादशवार्षिक्याम् अनावृष्ट्यां विश्वामित्रकलत्रापत्यपोषणार्थं चाण्डालप्रतिग्रहपरिहरणाय जाह्नवीतीरन्यग्रोधे मृगमांसम् अनुदिनं बबन्ध ॥

dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ viśvāmitrakalatrāpatyapoṣaṇārthaṃ cāṇḍālapratigrahapariharaṇāya jāhnavītīranyagrodhe mṛgamāṃsam anudinaṃ babandha ||

परितुष्टेन विश्वामित्रेण सशरीरः स्वर्गम् आरोपितः ॥

parituṣṭena viśvāmitreṇa saśarīraḥ svargam āropitaḥ ||

त्रिशङ्कोर् हरिश्चन्द्रस् तस्माद् रोहिताश्वस् ततश् च हरितो हरिताच् चञ्चुश् चञ्चोर् विजयसुदेवौ रुरुको विजयाद् रुरुकस्य वृकः ॥

triśaṅkor hariścandras tasmād rohitāśvas tataś ca harito haritāc cañcuś cañcor vijayasudevau ruruko vijayād rurukasya vṛkaḥ ||

ततो बाहुर् यो ऽसौ हैहयतालजङ्घादिभिर् अवजितो ऽन्तर्वत्न्या महिष्या सह वनं विवेश ॥

tato bāhur yo 'sau haihayatālajaṅghādibhir avajito 'ntarvatnyā mahiṣyā saha vanaṃ viveśa ||

तस्याश् च सपत्न्या गर्भस्तम्भनाय गरो दत्तः ॥

tasyāś ca sapatnyā garbhastambhanāya garo dattaḥ ||

तेनास्या गर्भः सप्तवर्षाणि जठर एव तस्थौ । स च बाहुर् वृद्धभावाद् और्वाश्रमसमीपे ममार ॥

tenāsyā garbhaḥ saptavarṣāṇi jaṭhara eva tasthau | sa ca bāhur vṛddhabhāvād aurvāśramasamīpe mamāra ||

सा तस्य भार्या चितां कृत्वा तम् आरोप्यानुमरणकृतनिश्चयाभूत् ॥

sā tasya bhāryā citāṃ kṛtvā tam āropyānumaraṇakṛtaniścayābhūt ||

अथैताम् अतीतानागतवर्तमानकालवेदी भगवान् और्वः स्वाश्रमान् निर्गत्याब्रवीत् । अलम् अनेनासद्ग्राहेणाखिलभूमण्डलपतिर् अतिवीर्यपराक्रमो नैकयज्ञकृद् अरातिपक्षक्षयकर्ता तवोदरे चक्रवर्ती तिष्ठति ॥

athaitām atītānāgatavartamānakālavedī bhagavān aurvaḥ svāśramān nirgatyābravīt | alam anenāsadgrāheṇākhilabhūmaṇḍalapatir ativīryaparākramo naikayajñakṛd arātipakṣakṣayakartā tavodare cakravartī tiṣṭhati ||

मैवं मैवं साहसाध्यवसायिनी भवेत्युक्ते च सा तस्माद् अनुमरणनिर्बन्धाद् विरराम ॥

maivaṃ maivaṃ sāhasādhyavasāyinī bhavetyukte ca sā tasmād anumaraṇanirbandhād virarāma ||

तेनैव भगवता स्वाश्रमम् आनीयत । कतिपयदिनाभ्यन्तरे च सहैव तेन गरेणातितेजस्वी बालको जज्ञे । तस्यौर्वो जातकर्मादिक्रियां निष्पाद्य सगर इति नाम चकार ॥

tenaiva bhagavatā svāśramam ānīyata | katipayadinābhyantare ca sahaiva tena gareṇātitejasvī bālako jajñe | tasyaurvo jātakarmādikriyāṃ niṣpādya sagara iti nāma cakāra ||

कृतोपनयनं चैनम् और्वो वेदशास्त्राण्य् अस्त्रं चाग्नेयं भार्गवाख्यम् अध्यापयाम् आस ॥

kṛtopanayanaṃ cainam aurvo vedaśāstrāṇy astraṃ cāgneyaṃ bhārgavākhyam adhyāpayām āsa ||

उत्पन्नबुद्धिश् च मातरम् अपृच्छत् । अम्ब कथम् अत्र वयं क्व तातो ऽस्माकम् इत्य् एवमादि पृच्छतस् तन्माता सर्वम् अवोचत् ॥

utpannabuddhiś ca mātaram apṛcchat | amba katham atra vayaṃ kva tāto 'smākam ity evamādi pṛcchatas tanmātā sarvam avocat ||

ततः पितृराज्यहरणामर्षितो हैहयतालजङ्घादिवधाय प्रतिज्ञाम् अकरोत् । प्रायशश् च हैहयाञ् जघान ॥

tataḥ pitṛrājyaharaṇāmarṣito haihayatālajaṅghādivadhāya pratijñām akarot | prāyaśaś ca haihayāñ jaghāna ||

शकयवनकाम्बोजपारदपह्लवा हन्यमानास् तत्कुलगुरुं वसिष्ठं शरणं ययुः ॥

śakayavanakāmbojapāradapahlavā hanyamānās tatkulaguruṃ vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ yayuḥ ||

अथैतान् वसिष्ठो जीवन्मृतकान् कृत्वा सगरम् आह । वत्सालम् एभिर् जीवन्मृतकैर् अनुमृतैः ॥

athaitān vasiṣṭho jīvanmṛtakān kṛtvā sagaram āha | vatsālam ebhir jīvanmṛtakair anumṛtaiḥ ||

एते च मयैव त्वत्प्रतिज्ञापरिपालनाय निजधर्मद्विजसङ्गपरित्यागं कारिताः ॥

ete ca mayaiva tvatpratijñāparipālanāya nijadharmadvijasaṅgaparityāgaṃ kāritāḥ ||

स तथेति तद् गुरुवचनम् अभिनन्द्य तेषां वेषान्यत्वम् अकारयत् यवनान् मुण्डितशिरसो ऽर्धमुण्डाञ् छकान् प्रलम्बकेशान् पारदान् पह्लवांश् च श्मश्रुधरान् निःस्वाध्यायवषट्कारान् एतान् अन्यांश् च क्षत्रियांश् चकार ॥

sa tatheti tad guruvacanam abhinandya teṣāṃ veṣānyatvam akārayat yavanān muṇḍitaśiraso 'rdhamuṇḍāñ chakān pralambakeśān pāradān pahlavāṃś ca śmaśrudharān niḥsvādhyāyavaṣaṭkārān etān anyāṃś ca kṣatriyāṃś cakāra ||

ते च निजधर्मपरित्यागाद् ब्राह्मणैश् च परित्यक्ता म्लेच्छतां ययुः ॥

te ca nijadharmaparityāgād brāhmaṇaiś ca parityaktā mlecchatāṃ yayuḥ ||

सगरो ऽपि स्वम् अधिष्ठानम् आगम्य अस्खलितचक्रः सप्तद्वीपवतीम् इमाम् उर्वीं प्रशशास ॥

sagaro 'pi svam adhiṣṭhānam āgamya askhalitacakraḥ saptadvīpavatīm imām urvīṃ praśaśāsa ||

[[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे तृतीयो ऽध्यायः ]]

[[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ ]]