काश्यपदुहिता सुमतिर् विदर्भराजतनया केशिनी च द्वे भार्ये सगरस्यास्ताम् ॥
kāśyapaduhitā sumatir vidarbharājatanayā keśinī ca dve bhārye sagarasyāstām ||
ताभ्यां चापत्यार्थम् आराधित और्वः परमेण समाधिना वरम् अदात् ॥
tābhyāṃ cāpatyārtham ārādhita aurvaḥ parameṇa samādhinā varam adāt ||
एका वंशधरम् एकं पुत्रम् अपरा षष्टिं पुत्रसहस्राणि जनयिष्यति ॥
ekā vaṃśadharam ekaṃ putram aparā ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi janayiṣyati ||
यस्या यद् अभिमतं तद् इच्छया गृह्यताम् इत्य् उक्ते केशिनी पुत्रम् एकं सुमतिः पुत्रसहस्राणि षष्टिं वव्रे ॥
yasyā yad abhimataṃ tad icchayā gṛhyatām ity ukte keśinī putram ekaṃ sumatiḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ vavre ||
तथेति च ऋषिणाभिहिते ऽल्पैर् एवाहोभिः केशिनी पुत्रम् एकम् असमञ्जसं नाम वंशधरम् असूत । विनतातनयायास् तु सुमत्याः षष्टिः पुत्रसहस्राण्य् अभवन् ॥
tatheti ca ṛṣiṇābhihite 'lpair evāhobhiḥ keśinī putram ekam asamañjasaṃ nāma vaṃśadharam asūta | vinatātanayāyās tu sumatyāḥ ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇy abhavan ||
तस्माद् असमञ्जसो ऽंशुमान् नाम कुमारो जज्ञे ॥
tasmād asamañjaso 'ṃśumān nāma kumāro jajñe ||
स त्व् असमञ्जा बाल्याद् एवापवृत्तः पिता चास्याचिन्तयद् अयम् अतीतबाल्यो बुद्धिमान् भविष्यतीति ॥
sa tv asamañjā bālyād evāpavṛttaḥ pitā cāsyācintayad ayam atītabālyo buddhimān bhaviṣyatīti ||
अथ तत्रापि वयस्य् अतीते तच् चरितम् एवैनं पिता तत्याज ॥
atha tatrāpi vayasy atīte tac caritam evainaṃ pitā tatyāja ||
तान्य् अपि षष्टिः कुमारसहस्राण्य् असमञ्जसश् चरितम् अनुचक्रुः ॥
tāny api ṣaṣṭiḥ kumārasahasrāṇy asamañjasaś caritam anucakruḥ ||
ततश् चासमञ्जसश् चरितानुकारिभिः सागरैर् अपध्वस्तयज्ञादिसन्मार्गे जगति देवाः सकलविद्यामयम् असंस्पृष्टम् अशेषदोषैर् भगवतः पुरुषोत्तमस्यांशभूतं कपिलं प्रणम्य तद् अर्थम् ऊचुः ॥
tataś cāsamañjasaś caritānukāribhiḥ sāgarair apadhvastayajñādisanmārge jagati devāḥ sakalavidyāmayam asaṃspṛṣṭam aśeṣadoṣair bhagavataḥ puruṣottamasyāṃśabhūtaṃ kapilaṃ praṇamya tad artham ūcuḥ ||
भगवन्न् एभिः सगरतनयैर् असमञ्जसश् चरितम् अनुगम्यते । कथम् एवम् एभिर् अनुसरद्भिर् जगद् भविष्यतीत्य् आर्तजगत्परित्राणाय च भगवतो ऽत्र शरीरग्रहणम् इत्य् आकर्ण्य भगवान् अल्पैर् एव दिनैर् एते विनङ्क्ष्यन्तीत्य् उक्तवान् ॥
bhagavann ebhiḥ sagaratanayair asamañjasaś caritam anugamyate | katham evam ebhir anusaradbhir jagad bhaviṣyatīty ārtajagatparitrāṇāya ca bhagavato 'tra śarīragrahaṇam ity ākarṇya bhagavān alpair eva dinair ete vinaṅkṣyantīty uktavān ||
तत्रान्तरे च सगरो हयमेधम् आरेभे तत्र च पुत्रैर् अधिष्ठितम् अस्याश्वं को ऽप्य् अपहृत्य भुवो बिलं प्रविवेश ॥
tatrāntare ca sagaro hayamedham ārebhe tatra ca putrair adhiṣṭhitam asyāśvaṃ ko 'py apahṛtya bhuvo bilaṃ praviveśa ||
ततश् चाश्वान्वेषणाय तनयान् युयोज ततस् तत्तनयाश् चाश्वखुरपदवीम् अनुसरन्तो अतिनिर्बन्धेन वसुधातलम् एकैको योजनं योजनम् अवनेश् चखान ॥
tataś cāśvānveṣaṇāya tanayān yuyoja tatas tattanayāś cāśvakhurapadavīm anusaranto atinirbandhena vasudhātalam ekaiko yojanaṃ yojanam avaneś cakhāna ||
पाताले चाश्वं परिभ्रमन्तं तम् अवनीपतितनयास् ते ददृशुः ॥
pātāle cāśvaṃ paribhramantaṃ tam avanīpatitanayās te dadṛśuḥ ||
नातिदूरावस्थितं च भगवन्तम् अपघने शरत्काले ऽर्कम् इव तेजोभिर् अनवरतम् ऊर्ध्वम् अधश् चाशेषदिशश् चोद्भासयमानं कपिलर्षिम् अपश्यन् ॥
nātidūrāvasthitaṃ ca bhagavantam apaghane śaratkāle 'rkam iva tejobhir anavaratam ūrdhvam adhaś cāśeṣadiśaś codbhāsayamānaṃ kapilarṣim apaśyan ||
ततश् चोद्यतायुधा दुरात्मायम् अस्मदपकारी यज्ञविघातकर्ता हयहर्ता हन्यतां हन्यताम् इत्य् अवोचन् । ततस् तेनापि भगवता किंचिदीषत्परिवर्तितलोचनेनावलोकिताः स्वशरीरसमुत्थेनाग्निना दह्यमाना विनेशुः ॥
tataś codyatāyudhā durātmāyam asmadapakārī yajñavighātakartā hayahartā hanyatāṃ hanyatām ity avocan | tatas tenāpi bhagavatā kiṃcidīṣatparivartitalocanenāvalokitāḥ svaśarīrasamutthenāgninā dahyamānā vineśuḥ ||
सगरो ऽप्य् अवगम्याश्वानुसारि तत् पुत्रबलम् अशेषं परमर्षिकपिलतेजसा दग्धम् अंशुमन्तम् असमञ्जसः पुत्रम् अश्वानयनाय चोदयाम् आस ॥
sagaro 'py avagamyāśvānusāri tat putrabalam aśeṣaṃ paramarṣikapilatejasā dagdham aṃśumantam asamañjasaḥ putram aśvānayanāya codayām āsa ||
स तु सगरतनयखातमार्गेण कपिलम् उपगम्य भक्तिनम्रस् तथा तुष्टाव यथैनं भगवान् आह गच्छैनं पितामहायाश्वं प्रापय वरं वृणीष्व च पुत्रपौत्रश् च ते स्वर्गाद् गङ्गां आनयिष्यतीति ॥
sa tu sagaratanayakhātamārgeṇa kapilam upagamya bhaktinamras tathā tuṣṭāva yathainaṃ bhagavān āha gacchainaṃ pitāmahāyāśvaṃ prāpaya varaṃ vṛṇīṣva ca putrapautraś ca te svargād gaṅgāṃ ānayiṣyatīti ||
अथांशुमान् अपि ब्रह्मदण्डहतानाम् अस्मत्पितॄणाम् अस्वर्गयोग्यानां स्वर्गप्राप्तिकरं वरम् अस्माकं भगवान् प्रयच्छत्व् इति प्रत्याह ॥
athāṃśumān api brahmadaṇḍahatānām asmatpitṝṇām asvargayogyānāṃ svargaprāptikaraṃ varam asmākaṃ bhagavān prayacchatv iti pratyāha ||
तं चाह भगवान् उक्तम् एवैतन् मया पौत्रस् ते त्रिदिवाद् गङ्गां भुवम् आनयिष्यतीति । तदम्भसा संस्पृष्टेष्व् अस्थिभस्मस्व् एते स्वर्गम् आरोक्ष्यन्ति । भगवद्विष्णुपादाङ्गुष्ठविनिर्गतस्य जलस्य हि तन्माहात्म्यम् ॥
taṃ cāha bhagavān uktam evaitan mayā pautras te tridivād gaṅgāṃ bhuvam ānayiṣyatīti | tadambhasā saṃspṛṣṭeṣv asthibhasmasv ete svargam ārokṣyanti | bhagavadviṣṇupādāṅguṣṭhavinirgatasya jalasya hi tanmāhātmyam ||
यन् न केवलम् अभिसंधिपूर्वकं स्नानाद्युपभोगेषूपकारकम् अनभिसंहितम् अप्य् अपेतप्राणस्यास्थिचर्मस्नायुकेशाद्युत्सृष्टं शरीरजम् यद् भूपतितम् शरीरिणं सद्यः स्वर्गं नयतीत्य् उक्तः प्रणम्य च भगवते ऽश्वम् आदाय पितामहयज्ञम् आजगाम ॥
yan na kevalam abhisaṃdhipūrvakaṃ snānādyupabhogeṣūpakārakam anabhisaṃhitam apy apetaprāṇasyāsthicarmasnāyukeśādyutsṛṣṭaṃ śarīrajam yad bhūpatitam śarīriṇaṃ sadyaḥ svargaṃ nayatīty uktaḥ praṇamya ca bhagavate 'śvam ādāya pitāmahayajñam ājagāma ||
सगरो ऽप्य् अश्वम् आसाद्य तं यज्ञं समापयाम् आस ॥
sagaro 'py aśvam āsādya taṃ yajñaṃ samāpayām āsa ||
सागरं चात्मजप्रीत्या पुत्रत्वे कल्पयाम् आस ॥
sāgaraṃ cātmajaprītyā putratve kalpayām āsa ||
तस्यांशुमतो दिलीपः पुत्रो ऽभवत् ॥
tasyāṃśumato dilīpaḥ putro 'bhavat ||
दिलीपस्य भगीरथो यो ऽसौ गङ्गां स्वर्गाद् इहानीय भागीरथीसंज्ञां चकार ॥
dilīpasya bhagīratho yo 'sau gaṅgāṃ svargād ihānīya bhāgīrathīsaṃjñāṃ cakāra ||
भगीरथाच् छ्रुतस् तस्यापि नाभागस् ततो ऽम्बरीषस् तस्मात् सिन्धुद्वीपः । सिन्धुद्वीपाद् अयुतायुस् तत्पुत्रश् च ऋतुपर्णो नलसहायो ऽक्षहृदयज्ञो ऽभूत् ॥
bhagīrathāc chrutas tasyāpi nābhāgas tato 'mbarīṣas tasmāt sindhudvīpaḥ | sindhudvīpād ayutāyus tatputraś ca ṛtuparṇo nalasahāyo 'kṣahṛdayajño 'bhūt ||
ऋतुपर्णपुत्रः सर्वकामस् तत्तनयः सुदासः सुदासात् सौदासो मित्रसहनामा ॥
ṛtuparṇaputraḥ sarvakāmas tattanayaḥ sudāsaḥ sudāsāt saudāso mitrasahanāmā ||
स चाटव्यां मृगयां गतो व्याघ्रद्वयम् अपश्यत् ॥
sa cāṭavyāṃ mṛgayāṃ gato vyāghradvayam apaśyat ||
ताभ्यां च तद् वनम् अपमृगं कृतं स चैकं तयोर् बाणेन जघान ॥
tābhyāṃ ca tad vanam apamṛgaṃ kṛtaṃ sa caikaṃ tayor bāṇena jaghāna ||
म्रियमाणश् चासाव् अतिभीषणाकृतिर् अतिकरालवदनो राक्षसो ऽभवत् ॥
mriyamāṇaś cāsāv atibhīṣaṇākṛtir atikarālavadano rākṣaso 'bhavat ||
द्वितीयो ऽपि प्रतिक्रियां ते करिष्यामीत्य् उक्त्वान्तर्धानं जगाम ॥
dvitīyo 'pi pratikriyāṃ te kariṣyāmīty uktvāntardhānaṃ jagāma ||
कालेन गच्छता स सौदासो यज्ञम् अयजत् । परिनिष्ठितयज्ञे चाचार्ये वसिष्ठे निष्क्रान्ते तद् रक्षो वसिष्ठरूपम् आस्थाय यज्ञावसाने मम समांसं भोजनं देयं तत् संस्क्रियतां क्षणाद् इहागमिष्यामीत्य् उक्त्वा निष्क्रान्तः ॥
kālena gacchatā sa saudāso yajñam ayajat | pariniṣṭhitayajñe cācārye vasiṣṭhe niṣkrānte tad rakṣo vasiṣṭharūpam āsthāya yajñāvasāne mama samāṃsaṃ bhojanaṃ deyaṃ tat saṃskriyatāṃ kṣaṇād ihāgamiṣyāmīty uktvā niṣkrāntaḥ ||
भूयश् च सूदवेषं कृत्वा राजाज्ञया मानुषमांसं संस्कृत्य राज्ञे न्यवेदयत् ॥
bhūyaś ca sūdaveṣaṃ kṛtvā rājājñayā mānuṣamāṃsaṃ saṃskṛtya rājñe nyavedayat ||
असाव् अपि हिरण्यपात्रस्थितं मांसम् आदाय वसिष्ठागमनप्रतीक्षो ऽभवत् । आगताय च वसिष्ठाय निवेदितवान् ॥
asāv api hiraṇyapātrasthitaṃ māṃsam ādāya vasiṣṭhāgamanapratīkṣo 'bhavat | āgatāya ca vasiṣṭhāya niveditavān ||
स चाप्य् अचिन्तयद् अहो ऽस्य राज्ञो दौःशील्यं येनैतन् मांसम् अस्माकं प्रयच्छति किम् एतद् द्रव्यजातम् इति ध्यानपरो ऽभूत् । अपश्यच् च तन् मानुषमांसम् । ततश् च क्रोधकलुषीकृतचेता राजानं प्रति शापम् उत्ससर्ज । यस्माद् अभोज्यम् एतद् अस्मद्विधानां तपस्विनाम् अवगच्छन्न् अपि भवान् मह्यं ददाति तस्मात् तवैवात्र लोलुपा बुद्धिर् भविष्यतीति ॥
sa cāpy acintayad aho 'sya rājño dauḥśīlyaṃ yenaitan māṃsam asmākaṃ prayacchati kim etad dravyajātam iti dhyānaparo 'bhūt | apaśyac ca tan mānuṣamāṃsam | tataś ca krodhakaluṣīkṛtacetā rājānaṃ prati śāpam utsasarja | yasmād abhojyam etad asmadvidhānāṃ tapasvinām avagacchann api bhavān mahyaṃ dadāti tasmāt tavaivātra lolupā buddhir bhaviṣyatīti ||
अनन्तरं च तेनापि भगवतैवाभिहितो ऽस्मीत्य् उक्ते किं किं मयैवाभिहितम् इति संचिन्त्य मुनिर् अपि समाधौ तस्थौ ॥
anantaraṃ ca tenāpi bhagavataivābhihito 'smīty ukte kiṃ kiṃ mayaivābhihitam iti saṃcintya munir api samādhau tasthau ||
समाधिविज्ञानावगतार्थश् चानुग्रहं तस्मै चकार । नात्यन्तिकम् एतद् द्वादशाब्दं तव भोजनं भविष्यतीति ॥
samādhivijñānāvagatārthaś cānugrahaṃ tasmai cakāra | nātyantikam etad dvādaśābdaṃ tava bhojanaṃ bhaviṣyatīti ||
असाव् अपि तु प्रगृह्योदकाञ्जलिं मुनिशापप्रदानायोद्यतो भगवान् अस्मद्गुरुर् नार्हस्य् एनं कुलदेवताभूतम् आचार्यं शप्तुम् इति मदयन्त्या स्वपत्न्या प्रसादितः । सस्याम्बुदरक्षणार्थं तच् छापाम्बु नोर्व्यां न चाकाशे चिक्षेप तेनैव स्वपदौ सिषेच ॥
asāv api tu pragṛhyodakāñjaliṃ muniśāpapradānāyodyato bhagavān asmadgurur nārhasy enaṃ kuladevatābhūtam ācāryaṃ śaptum iti madayantyā svapatnyā prasāditaḥ | sasyāmbudarakṣaṇārthaṃ tac chāpāmbu norvyāṃ na cākāśe cikṣepa tenaiva svapadau siṣeca ||
तेन क्रोधाश्रितेनाम्भसा दग्धच्छायौ तत्पादौ कल्माषताम् उपगतौ । ततः स कल्माषपादसंज्ञाम् अवाप ॥
tena krodhāśritenāmbhasā dagdhacchāyau tatpādau kalmāṣatām upagatau | tataḥ sa kalmāṣapādasaṃjñām avāpa ||
वसिष्ठशापाच् च षष्ठे काले राक्षसभावम् उपेत्याटव्यां पर्यटन्न् अनेकशो मानुषान् अभक्षयत् ॥
vasiṣṭhaśāpāc ca ṣaṣṭhe kāle rākṣasabhāvam upetyāṭavyāṃ paryaṭann anekaśo mānuṣān abhakṣayat ||
एकदा तु कंचिन् मुनिम् ऋतुकाले भार्यया सह संगतं ददर्श । तयोश् च तम् अतिभीषणं राक्षसम् अवलोक्य त्रासात् प्रधावितयोर् दम्पत्योर् ब्राह्मणं जग्राह ॥
ekadā tu kaṃcin munim ṛtukāle bhāryayā saha saṃgataṃ dadarśa | tayoś ca tam atibhīṣaṇaṃ rākṣasam avalokya trāsāt pradhāvitayor dampatyor brāhmaṇaṃ jagrāha ||
ततः सा ब्राह्मणी बहुशस् तं याचितवती । प्रसीदेक्ष्वाकुकुलतिलकभूतस् त्वं महाराज मित्रसहो न राक्षसो नार्हसि स्त्रीधर्मसुखाभिज्ञो मय्य् अकृतार्थायाम् इमं मद्भर्तारम् अत्तुम् इत्य् एवं बहुप्रकारं तस्यां विलपन्त्यां व्याघ्रः पशुम् इव तं ब्राह्मणम् अभक्षयत् ॥
tataḥ sā brāhmaṇī bahuśas taṃ yācitavatī | prasīdekṣvākukulatilakabhūtas tvaṃ mahārāja mitrasaho na rākṣaso nārhasi strīdharmasukhābhijño mayy akṛtārthāyām imaṃ madbhartāram attum ity evaṃ bahuprakāraṃ tasyāṃ vilapantyāṃ vyāghraḥ paśum iva taṃ brāhmaṇam abhakṣayat ||
ततश् चातिकोपसमन्विता ब्राह्मणी तं राजानं यस्माद् एवं मय्य् अतृप्तायां त्वयायं मत्पतिर् भक्षितः । तस्मात् त्वम् अप्य् अन्तं कामोपभोगप्रवृत्तः प्राप्स्यसीति शशाप । अग्निं प्रविवेश च ॥
tataś cātikopasamanvitā brāhmaṇī taṃ rājānaṃ yasmād evaṃ mayy atṛptāyāṃ tvayāyaṃ matpatir bhakṣitaḥ | tasmāt tvam apy antaṃ kāmopabhogapravṛttaḥ prāpsyasīti śaśāpa | agniṃ praviveśa ca ||
ततस् तस्य द्वादशाब्दविपर्यये विमुक्तशापस्य स्त्रीविषयाभिलाषिणो मदयन्ती स्मारयाम् आस ॥
tatas tasya dvādaśābdaviparyaye vimuktaśāpasya strīviṣayābhilāṣiṇo madayantī smārayām āsa ||
ततः परम् असौ स्त्रीभोगं तत्याज । वसिष्ठश् चापुत्रेण राज्ञा पुत्रार्थम् अभ्यर्थितो मदयन्त्यां गर्भाधानं चकार । यदा च सप्तवर्षाण्य् असौ गर्भो न जज्ञे ततस् तं गर्भम् अश्मना सा देवी जघान । पुत्रश् चाजायत तस्य चाश्मक एव नामाभवत् ॥
tataḥ param asau strībhogaṃ tatyāja | vasiṣṭhaś cāputreṇa rājñā putrārtham abhyarthito madayantyāṃ garbhādhānaṃ cakāra | yadā ca saptavarṣāṇy asau garbho na jajñe tatas taṃ garbham aśmanā sā devī jaghāna | putraś cājāyata tasya cāśmaka eva nāmābhavat ||
अश्मकस्य मूलको नाम पुत्रो ऽभवत् । यो ऽसौ निःक्षत्रे क्ष्मातले ऽस्मिन् क्रियमाणे स्त्रीभिर् विवस्त्राभिः परिवार्य रक्षितः ततस् तं नारीकवचम् उदाहरन्ति ॥
aśmakasya mūlako nāma putro 'bhavat | yo 'sau niḥkṣatre kṣmātale 'smin kriyamāṇe strībhir vivastrābhiḥ parivārya rakṣitaḥ tatas taṃ nārīkavacam udāharanti ||
मूलकाद् दशरथस् तस्माद् इलिविलस् ततश् च विश्वसहः । तस्माच् च खट्वाङ्गो दिलीपः यो ऽसौ देवासुराणां संग्रामे देवैर् अभ्यर्थितो ऽसुराञ् जघान । स्वर्गे च कृतप्रियैर् देवैर् वरग्रहणाय चोदितः प्राह । यद्य् अवश्यं वरो ग्राह्यस् तन् ममायुः कथ्यताम् इति । अनन्तरं च तैर् उक्तम् एकमुहूर्तप्रमाणं तवायुर् इत्य् उक्तो ऽथास्खलितगतिना विमानेन लघिमगुणो मर्त्यलोकम् आगम्येदम् आह । यथा न ब्राह्मणेभ्यः सकाशाद् आत्मापि मे प्रियतरः । न च स्वधर्मोल्लङ्घनं मया कदाचिद् अप्य् अनुष्ठितम् । न च सकलदेवमानुषपशुवृक्षादिके ऽप्य् ऽच्युतव्यतिरेकवती दृष्टिर् ममाभूत् । तथा तम् एव देवं मुनिजनानुस्मृतं भगवन्तम् अस्खलितगतिः प्रापयेयम् इत्य् अशेषदेवगुरौ भगवत्य् अनिर्देश्यवपुषि सत्तामात्रात्मन्य् आत्मानं परमात्मनि वासुदेवाख्ये युयोज । तत्रैव च लयम् अवाप ॥
mūlakād daśarathas tasmād ilivilas tataś ca viśvasahaḥ | tasmāc ca khaṭvāṅgo dilīpaḥ yo 'sau devāsurāṇāṃ saṃgrāme devair abhyarthito 'surāñ jaghāna | svarge ca kṛtapriyair devair varagrahaṇāya coditaḥ prāha | yady avaśyaṃ varo grāhyas tan mamāyuḥ kathyatām iti | anantaraṃ ca tair uktam ekamuhūrtapramāṇaṃ tavāyur ity ukto 'thāskhalitagatinā vimānena laghimaguṇo martyalokam āgamyedam āha | yathā na brāhmaṇebhyaḥ sakāśād ātmāpi me priyataraḥ | na ca svadharmollaṅghanaṃ mayā kadācid apy anuṣṭhitam | na ca sakaladevamānuṣapaśuvṛkṣādike 'py 'cyutavyatirekavatī dṛṣṭir mamābhūt | tathā tam eva devaṃ munijanānusmṛtaṃ bhagavantam askhalitagatiḥ prāpayeyam ity aśeṣadevagurau bhagavaty anirdeśyavapuṣi sattāmātrātmany ātmānaṃ paramātmani vāsudevākhye yuyoja | tatraiva ca layam avāpa ||
अत्रापि श्रूयते श्लोको गीतः सप्तर्षिभिः पुरा खट्वाङ्गेन समो नान्यः कश्चिद् उर्व्यां भविष्यति ॥
atrāpi śrūyate śloko gītaḥ saptarṣibhiḥ purā khaṭvāṅgena samo nānyaḥ kaścid urvyāṃ bhaviṣyati //
येन स्वर्गाद् इहागम्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् त्रयो ऽभिसंधिता लोका बुद्ध्या दानेन चैव हि ॥
yena svargād ihāgamya muhūrtaṃ prāpya jīvitam trayo 'bhisaṃdhitā lokā buddhyā dānena caiva hi //
खट्वाङ्गाद् दीर्घबाहुः पुत्रो ऽभवत् । ततो रघुस् तस्माद् अप्य् अजः । अजाद् दशरथो दशरथस्यापि भगवान् अब्जनाभो जगत्स्थित्यर्थम् आत्मांशेन रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नरूपिणा चतुर्धा पुत्रत्वम् आयासीत् । रामो ऽपि बाल एव विश्वामित्रयज्ञरक्षणाय गच्छंस् ताटकां जघान ॥
khaṭvāṅgād dīrghabāhuḥ putro 'bhavat | tato raghus tasmād apy ajaḥ | ajād daśaratho daśarathasyāpi bhagavān abjanābho jagatsthityartham ātmāṃśena rāmalakṣmaṇabharataśatrughnarūpiṇā caturdhā putratvam āyāsīt | rāmo 'pi bāla eva viśvāmitrayajñarakṣaṇāya gacchaṃs tāṭakāṃ jaghāna ||
यज्ञे च मारीचम् इषुपाताहतं दूरं चिक्षेप सुबाहुप्रमुखांश् च क्षयम् अनयत् । दर्शनमात्रेणैवाहल्याम् अपापां चकार । जनकगृहे च माहेश्वरं चापम् अनायासेनैव बभञ्ज । सीतां च अयोनिजां जनकराजतनयां वीर्यशुल्कां लेभे ॥
yajñe ca mārīcam iṣupātāhataṃ dūraṃ cikṣepa subāhupramukhāṃś ca kṣayam anayat | darśanamātreṇaivāhalyām apāpāṃ cakāra | janakagṛhe ca māheśvaraṃ cāpam anāyāsenaiva babhañja | sītāṃ ca ayonijāṃ janakarājatanayāṃ vīryaśulkāṃ lebhe ||
सकलक्षत्रक्षयकारिणम् अशेषहैहयकुलधूमकेतुभूतं च परशुरामम् अपास्तवीर्यबलावलेपं चकार ॥
sakalakṣatrakṣayakāriṇam aśeṣahaihayakuladhūmaketubhūtaṃ ca paraśurāmam apāstavīryabalāvalepaṃ cakāra ||
पितृवचनाच् चागणितराज्याभिलाषो भ्रातृभार्यासमवेतो वनं विवेश ॥
pitṛvacanāc cāgaṇitarājyābhilāṣo bhrātṛbhāryāsamaveto vanaṃ viveśa ||
विराधखरदूषणादीन् कबन्धवालिनौ च निजघान ॥
virādhakharadūṣaṇādīn kabandhavālinau ca nijaghāna ||
बद्ध्वा चाम्भोनिधिम् अशेषराक्षसकुलक्षयं कृत्वा दशाननापहृतां तद्वधापहतकलङ्काम् अप्य् अनलप्रवेशशुद्धाम् अशेषदेवेशसंस्तूयमानां सीतां जनकराजतनयाम् अयोध्याम् आनिन्ये ॥
baddhvā cāmbhonidhim aśeṣarākṣasakulakṣayaṃ kṛtvā daśānanāpahṛtāṃ tadvadhāpahatakalaṅkām apy analapraveśaśuddhām aśeṣadeveśasaṃstūyamānāṃ sītāṃ janakarājatanayām ayodhyām āninye ||
भरतो ऽपि गन्धर्वविषयसाधनायोग्रगन्धर्वकोटीस् तिस्रो जघान । शत्रुघ्नेनाप्य् अतिबलपराक्रमो मधुपुत्रो लवणो नाम राक्षसेश्वरो निहतो मधुरा च निवेशिता ॥
bharato 'pi gandharvaviṣayasādhanāyogragandharvakoṭīs tisro jaghāna | śatrughnenāpy atibalaparākramo madhuputro lavaṇo nāma rākṣaseśvaro nihato madhurā ca niveśitā ||
इत्य् एवमादिअतुलबलपराक्रमैर् अतिदुष्टनिबर्हणैर् ऽशेषस्यास्य जगतो निष्पादितस्थितयो रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः पुनर् अपि दिवम् आरूढाः ॥
ity evamādiatulabalaparākramair atiduṣṭanibarhaṇair 'śeṣasyāsya jagato niṣpāditasthitayo rāmalakṣmaṇabharataśatrughnāḥ punar api divam ārūḍhāḥ ||
ये ऽपि तेषु भगवदंशेष्व् अनुरागिणः कोसलनगरजनपदास् ते ऽपि तन्मनसस् तत्सलोकताम् अवापुः ॥
ye 'pi teṣu bhagavadaṃśeṣv anurāgiṇaḥ kosalanagarajanapadās te 'pi tanmanasas tatsalokatām avāpuḥ ||
रामस्य तु कुशलवौ पुत्रौ लक्ष्मणस्याङ्गदचन्द्रकेतू तक्षपुष्करौ भरतस्य सुबाहुशूरसेनौ शत्रुघ्नस्य कुशस्यातिथिर् अतिथेर् अपि निषधः पुत्रो ऽभवत् । निषधस्यापि नलस् तस्य अपि नभो नभसः पुण्डरीकः । तत्तनयः क्षेमधन्वा तस्य च देवानीकस् तस्याप्य् अहीनगुस् ततो रुरुस् तस्य च पारियात्रः पारियात्राद् दलो दलाच् छलस् तस्याप्य् उक्थ उक्थाद् वज्रनाभस् तस्माच् छङ्खनाभस् ततो व्युत्थिताश्वस् ततश् च विश्वसहो जज्ञे ॥
rāmasya tu kuśalavau putrau lakṣmaṇasyāṅgadacandraketū takṣapuṣkarau bharatasya subāhuśūrasenau śatrughnasya kuśasyātithir atither api niṣadhaḥ putro 'bhavat | niṣadhasyāpi nalas tasya api nabho nabhasaḥ puṇḍarīkaḥ | tattanayaḥ kṣemadhanvā tasya ca devānīkas tasyāpy ahīnagus tato rurus tasya ca pāriyātraḥ pāriyātrād dalo dalāc chalas tasyāpy uktha ukthād vajranābhas tasmāc chaṅkhanābhas tato vyutthitāśvas tataś ca viśvasaho jajñe ||
हिरण्यनाभस् ततो महायोगीश्वरो जैमिनिशिष्यो यतो याज्ञवल्क्यो योगम् अवाप ॥
hiraṇyanābhas tato mahāyogīśvaro jaiminiśiṣyo yato yājñavalkyo yogam avāpa ||
हिरण्यनाभस्य पुत्रः पुष्यस् तस्माद् ध्रुवसंधिस् ततः सुदर्शनस् तस्माद् अग्निवर्णस् ततश् च शीघ्रगस् तस्यापि मरुः पुत्रो ऽभूत् यो ऽसौ योगम् आस्थायाद्यापि कलापग्रामम् आश्रितस् तिष्ठति । आगामियुगे सूर्यवंशक्षत्रप्रवर्तयिता भविष्यति । प्रसुश्रुतस् तस्यात्मजस् तस्यापि सुसंधिस् ततश् चाप्य् अमर्षस् तस्य च महस्वांस् ततश् च विश्रुतवांस् ततो बृहद्बलो यो ऽर्जुनतनयेनाभिमन्युना भारतयुद्धे क्षयम् अनीयत ॥
hiraṇyanābhasya putraḥ puṣyas tasmād dhruvasaṃdhis tataḥ sudarśanas tasmād agnivarṇas tataś ca śīghragas tasyāpi maruḥ putro 'bhūt yo 'sau yogam āsthāyādyāpi kalāpagrāmam āśritas tiṣṭhati | āgāmiyuge sūryavaṃśakṣatrapravartayitā bhaviṣyati | prasuśrutas tasyātmajas tasyāpi susaṃdhis tataś cāpy amarṣas tasya ca mahasvāṃs tataś ca viśrutavāṃs tato bṛhadbalo yo 'rjunatanayenābhimanyunā bhāratayuddhe kṣayam anīyata ||
एते हीक्ष्वाकुभूपालाः प्राधान्येन मयेरिताः एतेषां चरितं शृण्वन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ete hīkṣvākubhūpālāḥ prādhānyena mayeritāḥ eteṣāṃ caritaṃ śṛṇvan sarvapāpaiḥ pramucyate //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे चतुर्थो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe caturtho 'dhyāyaḥ ]]