Aṃśa 5 · Chapter 23

गार्ग्यं गोष्ठ्यां द्विजं श्यालः षण्ड इत्य् उक्तवान् द्विज यदूनां संनिधौ सर्वे जहसुर् यादवास् ततः ॥

gārgyaṃ goṣṭhyāṃ dvijaṃ śyālaḥ ṣaṇḍa ity uktavān dvija yadūnāṃ saṃnidhau sarve jahasur yādavās tataḥ //

ततः कोपसमाविष्टो दक्षिणापथम् एत्य सः सुतम् इच्छंस् तपस् तेपे यदुचक्रभयावहम् ॥

tataḥ kopasamāviṣṭo dakṣiṇāpatham etya saḥ sutam icchaṃs tapas tepe yaducakrabhayāvaham //

आराधयन् महादेवं सो ऽयश्चूर्णम् अभक्षयत् ददौ वरं च तुष्टो ऽस्मै वर्षे द्वादशमे हरः ॥

ārādhayan mahādevaṃ so 'yaścūrṇam abhakṣayat dadau varaṃ ca tuṣṭo 'smai varṣe dvādaśame haraḥ //

सभाजयाम् आस च तं यवनेशो ह्य् अनात्मजः तद्योषित्संगमाच् चास्य पुत्रो ऽभूद् अलिसंनिभः ॥

sabhājayām āsa ca taṃ yavaneśo hy anātmajaḥ tadyoṣitsaṃgamāc cāsya putro 'bhūd alisaṃnibhaḥ //

तं कालयवनं नाम राज्ये स्वे यवनेश्वरः अभिषिच्य वनं यातो वज्राग्रकठिनोरसम् ॥

taṃ kālayavanaṃ nāma rājye sve yavaneśvaraḥ abhiṣicya vanaṃ yāto vajrāgrakaṭhinorasam //

स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनो नृपान् पप्रच्छ नारदस् तस्मै कथयाम् आस यादवान् ॥

sa tu vīryamadonmattaḥ pṛthivyāṃ balino nṛpān papraccha nāradas tasmai kathayām āsa yādavān //

म्लेच्छकोटिसहस्राणां सहस्रैः सो ऽभिसंवृतः गजाश्वरथसंपन्नैश् चकार परमोद्यमम् ॥

mlecchakoṭisahasrāṇāṃ sahasraiḥ so 'bhisaṃvṛtaḥ gajāśvarathasaṃpannaiś cakāra paramodyamam //

प्रययौ चाव्यवच्छिन्नं छिन्नयानो दिने दिने यादवान् प्रति सामर्षो मैत्रेय मथुरां पुरीम् ॥

prayayau cāvyavacchinnaṃ chinnayāno dine dine yādavān prati sāmarṣo maitreya mathurāṃ purīm //

कृष्णो ऽपि चिन्तयाम् आस क्षपितं यादवं बलम् यवनेन रणे गम्यं मागधस्य भविष्यति ॥

kṛṣṇo 'pi cintayām āsa kṣapitaṃ yādavaṃ balam yavanena raṇe gamyaṃ māgadhasya bhaviṣyati //

मागधेन बलं क्षीणं स कालयवनो बली हन्ता तद् इदम् आयातं यदूनां व्यसनं द्विधा ॥

māgadhena balaṃ kṣīṇaṃ sa kālayavano balī hantā tad idam āyātaṃ yadūnāṃ vyasanaṃ dvidhā //

तस्माद् दुर्गं करिष्यामि यदूनाम् अरिदुर्जयम् स्त्रियो ऽपि यत्र युध्येयुः किं पुनर् वृष्णिपुंगवाः ॥

tasmād durgaṃ kariṣyāmi yadūnām aridurjayam striyo 'pi yatra yudhyeyuḥ kiṃ punar vṛṣṇipuṃgavāḥ //

मयि मत्ते प्रमत्ते वा सुप्ते प्रवसिते तथा यादवाभिभवं दुष्टा मा कुर्वंस् त्व् अरयो ऽधिकाः ॥

mayi matte pramatte vā supte pravasite tathā yādavābhibhavaṃ duṣṭā mā kurvaṃs tv arayo 'dhikāḥ //

इति संचिन्त्य गोविन्दो योजनानि महोदधिम् ययाचे द्वादश पुरीं द्वारकां तत्र निर्ममे ॥

iti saṃcintya govindo yojanāni mahodadhim yayāce dvādaśa purīṃ dvārakāṃ tatra nirmame //

महोद्यानां महावप्रां तडागशतशोभिताम् प्राकारगृहसंबाधाम् इन्द्रस्येवामरावतीम् ॥

mahodyānāṃ mahāvaprāṃ taḍāgaśataśobhitām prākāragṛhasaṃbādhām indrasyevāmarāvatīm //

मथुरावासिनो लोकांस् तत्रानीय जनार्दनः आसन्ने कालयवने मथुरां च स्वयं ययौ ॥

mathurāvāsino lokāṃs tatrānīya janārdanaḥ āsanne kālayavane mathurāṃ ca svayaṃ yayau //

बहिर् आवसिते सैन्ये मथुराया निरायुधः निर्जगाम स गोविन्दो ददृशे यवनेश्वरम् ॥

bahir āvasite sainye mathurāyā nirāyudhaḥ nirjagāma sa govindo dadṛśe yavaneśvaram //

स ज्ञात्वा वासुदेवं तं बाहुप्रहरणो नृपः अनुयातो महायोगिचेतोभिः प्राप्यते न यः ॥

sa jñātvā vāsudevaṃ taṃ bāhupraharaṇo nṛpaḥ anuyāto mahāyogicetobhiḥ prāpyate na yaḥ //

तेनानुयातः कृष्णो ऽपि प्रविवेश महागुहाम् यत्र शेते महावीर्यो मुचुकुन्दो नरेश्वरः ॥

tenānuyātaḥ kṛṣṇo 'pi praviveśa mahāguhām yatra śete mahāvīryo mucukundo nareśvaraḥ //

सो ऽपि प्रविष्टो यवनो दृष्ट्वा शय्यागतं नरम् पादेन ताडयाम् आस मत्वा कृष्णं सुदुर्मतिः ॥

so 'pi praviṣṭo yavano dṛṣṭvā śayyāgataṃ naram pādena tāḍayām āsa matvā kṛṣṇaṃ sudurmatiḥ //

दृष्टमात्रश् च तेनासौ जज्वाल यवनो ऽग्निना तत्क्रोधजेन मैत्रेय भस्मीभूतश् च तत्क्षणात् ॥

dṛṣṭamātraś ca tenāsau jajvāla yavano 'gninā tatkrodhajena maitreya bhasmībhūtaś ca tatkṣaṇāt //

स हि देवासुरे युद्धे गतो जित्वा महासुरान् निद्रार्तः सुमहत् कालं निद्रां वव्रे वरं सुरान् ॥

sa hi devāsure yuddhe gato jitvā mahāsurān nidrārtaḥ sumahat kālaṃ nidrāṃ vavre varaṃ surān //

प्रोक्तश् च देवैः संसुप्तं यस् त्वाम् उत्थापयिष्यति देहजेनाग्निना सद्यः स तु भस्मीभविष्यति ॥

proktaś ca devaiḥ saṃsuptaṃ yas tvām utthāpayiṣyati dehajenāgninā sadyaḥ sa tu bhasmībhaviṣyati //

एवं दग्ध्वा स तं पापं दृष्ट्वा च मधुसूदनम् कस् त्वम् इत्य् आह सो ऽप्य् आह जातो ऽहं शशिनः कुले वसुदेवस्य तनयो यदोर् वंशसमुद्भवः ॥

evaṃ dagdhvā sa taṃ pāpaṃ dṛṣṭvā ca madhusūdanam kas tvam ity āha so 'py āha jāto 'haṃ śaśinaḥ kule vasudevasya tanayo yador vaṃśasamudbhavaḥ //

मुचुकुन्दो ऽपि तत्रासौ वृद्धगर्गवचो ऽस्मरत् ॥

mucukundo 'pi tatrāsau vṛddhagargavaco 'smarat //

संस्मृत्य प्रणिपत्यैनं सर्वं सर्वेश्वरं हरिम् प्राह ज्ञातो भवान् विष्णोर् अंशस् त्वं परमेश्वर ॥

saṃsmṛtya praṇipatyainaṃ sarvaṃ sarveśvaraṃ harim prāha jñāto bhavān viṣṇor aṃśas tvaṃ parameśvara //

पुरा गर्गेण कथितम् अष्टाविंशतिमे युगे द्वापरान्ते हरेर् जन्म यदोर् वंशे भविष्यति ॥

purā gargeṇa kathitam aṣṭāviṃśatime yuge dvāparānte harer janma yador vaṃśe bhaviṣyati //

स त्वं प्राप्तो न संदेहो मर्त्यानाम् उपकारकृत् ॥

sa tvaṃ prāpto na saṃdeho martyānām upakārakṛt //

तथा हि सुमहत् तेजो नालं सोढुम् अहं तव तथा हि सजलाम्भोदनादधीरतरं तव वाक्यं नमति चैवोर्वी युष्मत्पादप्रपीडिता ॥

tathā hi sumahat tejo nālaṃ soḍhum ahaṃ tava tathā hi sajalāmbhodanādadhīrataraṃ tava vākyaṃ namati caivorvī yuṣmatpādaprapīḍitā //

देवासुरमहायुद्धे दैत्यसैन्यमहाभटाः न सेहुर् मम तेजस् ते त्वत्तेजो न सहाम्य् अहम् ॥

devāsuramahāyuddhe daityasainyamahābhaṭāḥ na sehur mama tejas te tvattejo na sahāmy aham //

संसारपतितस्यैको जन्तोस् त्वं शरणं परम् स प्रसीद प्रपन्नार्तिहन्तर् हर ममाशुभम् ॥

saṃsārapatitasyaiko jantos tvaṃ śaraṇaṃ param sa prasīda prapannārtihantar hara mamāśubham //

त्वं पयोनिधयः शैलाः सरितस् त्वं वनानि च मेदिनी गगनं वायुर् आपो ऽग्निस् त्वं तथा मनः ॥

tvaṃ payonidhayaḥ śailāḥ saritas tvaṃ vanāni ca medinī gaganaṃ vāyur āpo 'gnis tvaṃ tathā manaḥ //

बुद्धिर् अव्याकृतं प्राणाः प्राणेशस् त्वं तथा पुमान् पुंसः परतरं यच् च व्याप्य् अजन्मविकल्पवत् ॥

buddhir avyākṛtaṃ prāṇāḥ prāṇeśas tvaṃ tathā pumān puṃsaḥ parataraṃ yac ca vyāpy ajanmavikalpavat //

शब्दादिहीनम् अजरम् अमेयं क्षयवर्जितम् अवृद्धिनाशं तद् ब्रह्म त्वम् आद्यन्तविवर्जितम् ॥

śabdādihīnam ajaram ameyaṃ kṣayavarjitam avṛddhināśaṃ tad brahma tvam ādyantavivarjitam //

त्वत्तो ऽमराः सपितरो यक्षगन्धर्वकिंनराः सिद्धाश् चाप्सरसस् त्वत्तो मनुष्याः पशवः खगाः ॥

tvatto 'marāḥ sapitaro yakṣagandharvakiṃnarāḥ siddhāś cāpsarasas tvatto manuṣyāḥ paśavaḥ khagāḥ //

सरीसृपा मृगाः सर्वे त्वत्तः सर्वे महीरुहाः ॥

sarīsṛpā mṛgāḥ sarve tvattaḥ sarve mahīruhāḥ //

यच् च भूतं भविष्यच् च किंचिद् अत्र चराचरम् ॥

yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca kiṃcid atra carācaram //

अमूर्तं मूर्तम् अथवा स्थूलं सूक्ष्मतरं स्थितम् तत् सर्वं त्वं जगत्कर्तर् नास्ति किंचित् त्वया विना ॥

amūrtaṃ mūrtam athavā sthūlaṃ sūkṣmataraṃ sthitam tat sarvaṃ tvaṃ jagatkartar nāsti kiṃcit tvayā vinā //

मया संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्रमता भगवन् सदा तापत्रयाभिभूतेन न प्राप्ता निर्वृतिः क्वचित् ॥

mayā saṃsāracakre 'smin bhramatā bhagavan sadā tāpatrayābhibhūtena na prāptā nirvṛtiḥ kvacit //

दुःखान्य् एव सुखानीति मृगतृष्णाजलाशया मया नाथ गृहीतानि तानि तापाय चाभवन् ॥

duḥkhāny eva sukhānīti mṛgatṛṣṇājalāśayā mayā nātha gṛhītāni tāni tāpāya cābhavan //

राज्यम् उर्वी बलं कोशो मित्रपक्षस् तथात्मजाः भार्या भृत्यजनो ये च शब्दाद्या विषयाः प्रभो ॥

rājyam urvī balaṃ kośo mitrapakṣas tathātmajāḥ bhāryā bhṛtyajano ye ca śabdādyā viṣayāḥ prabho //

सुखबुद्ध्या मया सर्वं गृहीतम् इदम् अव्यय परिणामे तद् एवेश तापात्मकम् अभून् मम ॥

sukhabuddhyā mayā sarvaṃ gṛhītam idam avyaya pariṇāme tad eveśa tāpātmakam abhūn mama //

देवलोकगतिं प्राप्तो नाथ देवगणो ऽपि हि मत्तः साहाय्यकामो ऽभूच् शाश्वती कुत्र निर्वृतिः ॥

devalokagatiṃ prāpto nātha devagaṇo 'pi hi mattaḥ sāhāyyakāmo 'bhūc śāśvatī kutra nirvṛtiḥ //

त्वाम् अनाराध्य जगतां सर्वेषां प्रभवास्पदम् शाश्वती प्राप्यते केन परमेश्वर निर्वृतिः ॥

tvām anārādhya jagatāṃ sarveṣāṃ prabhavāspadam śāśvatī prāpyate kena parameśvara nirvṛtiḥ //

त्वन्मायामूढमनसो जन्ममृत्युजरादिकम् अवाप्य तापान् पश्यन्ति प्रेतराजाननं नराः ॥

tvanmāyāmūḍhamanaso janmamṛtyujarādikam avāpya tāpān paśyanti pretarājānanaṃ narāḥ //

ततो निजक्रियासूतिनरकेष्व् अतिदारुणम् प्राप्नुवन्ति नरा दुःखम् अस्वरूपविदस् तव ॥

tato nijakriyāsūtinarakeṣv atidāruṇam prāpnuvanti narā duḥkham asvarūpavidas tava //

अहम् अत्यन्तविषयी मोहितस् तव मायया ममत्वगर्वगर्तान्तर् भ्रमामि परमेश्वर ॥

aham atyantaviṣayī mohitas tava māyayā mamatvagarvagartāntar bhramāmi parameśvara //

सो ऽहं त्वां शरणम् अपारम् ईशम् ईड्यं संप्राप्तः परमपदं यतो न किंचित् संसारश्रमपरितापतप्तचेता निर्वाणे परिणतधाम्नि साभिलाषः ॥

so 'haṃ tvāṃ śaraṇam apāram īśam īḍyaṃ saṃprāptaḥ paramapadaṃ yato na kiṃcit saṃsāraśramaparitāpataptacetā nirvāṇe pariṇatadhāmni sābhilāṣaḥ //