Aṃśa 6 · Chapter 4

सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि महामुने एकार्णवं भवत्य् एतत् त्रैलोक्यम् अखिलं ततः ॥

saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi mahāmune ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ //

मुखनिश्वासजो विष्णोर् वायुस् ताञ् जलदांस् ततः नाशयन् वाति मैत्रेय वर्षाणाम् अपरं शतम् ॥

mukhaniśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ nāśayan vāti maitreya varṣāṇām aparaṃ śatam //

सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः अनादिर् आदिर् विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः ॥

sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ //

एकार्णवे ततस् तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः ॥

ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ //

जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः ब्रह्मलोकगतैश् चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः ॥

janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ //

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः ॥

ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ //

एष नैमित्तिको नाम मैत्रेय प्रतिसंचरः निमित्तं तत्र यच् छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः ॥

eṣa naimittiko nāma maitreya pratisaṃcaraḥ nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ //

यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते ॥

yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute //

पद्मयोनेर् दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् एकार्णवे कृते लोके तावती रात्रिर् इष्यते ॥

padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat ekārṇave kṛte loke tāvatī rātrir iṣyate //

ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर् यथा ते कथितं पुरा ॥

tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā te kathitaṃ purā //

इत्य् एष कल्पसंहाराद् अन्तरप्रलयो द्विज नैमित्तिकस् ते कथितः प्राकृतं शृण्वतः परम् ॥

ity eṣa kalpasaṃhārād antarapralayo dvija naimittikas te kathitaḥ prākṛtaṃ śṛṇvataḥ param //

अनावृष्ट्यग्निसंपर्कात् कृते संक्षालने मुने समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च ॥

anāvṛṣṭyagnisaṃparkāt kṛte saṃkṣālane mune samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca //

महदादेर् विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे ॥

mahadāder vikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare //

आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धात्मकं गुणम् आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ॥

āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhātmakaṃ guṇam āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate //

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका आपस् तदा प्रवृद्धास् तु वेगवत्यो महास्वनाः ॥

praṇaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā āpas tadā pravṛddhās tu vegavatyo mahāsvanāḥ //

सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च सलिलेनैवोर्मिमता लोकांस् तांस् तान् समन्ततः ॥

sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca salilenaivormimatā lokāṃs tāṃs tān samantataḥ //

अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः नश्यन्त्य् आपस् ततस् ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात् ॥

apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ naśyanty āpas tatas tāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt //

ततश् चापो हृतरसा ज्योतिषं प्राप्नुवन्ति वै अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते ॥

tataś cāpo hṛtarasā jyotiṣaṃ prāpnuvanti vai agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte //

स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तथा सर्वम् आपूर्यते ऽर्चिभिस् तदा जगद् इदं शनैः ॥

sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tathā sarvam āpūryate 'rcibhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ //

अर्चिर्भिः संवृते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम् ॥

arcirbhiḥ saṃvṛte tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram //

प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मनि प्रणष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः ॥

pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmani praṇaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ //

प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् निरालोके तदा लोके वाय्ववस्थे च तेजसि ॥

praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān nirāloke tadā loke vāyvavasthe ca tejasi //

ततस् तु मूलम् आसाद्य वायुः संभवम् आत्मनः ऊर्ध्वं चाधश् च तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश ॥

tatas tu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ ūrdhvaṃ cādhaś ca tiryak ca dodhavīti diśo daśa //

वायोर् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः प्रशाम्यति ततो वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम् ॥

vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam //

अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धं न च मूर्तिमत् सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते ॥

arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate //

परिमण्डलं तत् सुषिरम् आकाशं शब्दलक्षणम् शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥

parimaṇḍalaṃ tat suṣiram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati //

ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः ॥

tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ //

भूतादिं ग्रसते चापि महान् वै बुद्धिलक्षणः ॥

bhūtādiṃ grasate cāpi mahān vai buddhilakṣaṇaḥ //

उर्वी महांश् च जगतः प्रान्ते ऽन्तर् बाह्यतस् तथा ॥

urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte 'ntar bāhyatas tathā //

एवं सप्त महाबुद्धेः क्रमात् प्रकृतयस् तु वै प्रत्याहारे तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम् ॥

evaṃ sapta mahābuddheḥ kramāt prakṛtayas tu vai pratyāhāre tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam //

येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् ॥

yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam //

उदकावरणं यत् तु ज्योतिषा पीयते तु तत् ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः ॥

udakāvaraṇaṃ yat tu jyotiṣā pīyate tu tat jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ //

आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान् महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विज ॥

ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvija //

गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च महामुने प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम् ॥

guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca mahāmune procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param //

इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्मिन् मैत्रेय लीयते ॥

ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī vyaktasvarūpam avyakte tasmin maitreya līyate //

एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुमान् सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य मैत्रेय परमात्मनः ॥

ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā pumān so 'py aṃśaḥ sarvabhūtasya maitreya paramātmanaḥ //

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे ॥

na santi yatra sarveśe nāmajātyādikalpanāḥ sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare //

तद् ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा स चेश्वरः स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते यतिः ॥

tad brahma tat paraṃ dhāma paramātmā sa ceśvaraḥ sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate yatiḥ //

प्रकृतिर् या मया ख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि ॥

prakṛtir yā mayā khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani //

परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः विष्णुर् नाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते ॥

paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ viṣṇur nāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate //

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैः सर्वमूर्तिः स इज्यते ॥

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam tābhyām ubhābhyāṃ puruṣaiḥ sarvamūrtiḥ sa ijyate //

ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः ॥

ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ //

ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेज्यते निवृत्ते योगिभिर् मार्गे विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः ॥

jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa cejyate nivṛtte yogibhir mārge viṣṇur muktiphalapradaḥ //

ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते यच् च वाचाम् अविषये तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः ॥

hrasvadīrghaplutair yat tu kiṃcid vastv abhidhīyate yac ca vācām aviṣaye tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ //

व्यक्तं स एव चाव्यक्तं स एव पुरुषो ऽव्ययः परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः ॥

vyaktaṃ sa eva cāvyaktaṃ sa eva puruṣo 'vyayaḥ paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ //

व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः संप्रलीयते पुरुषश् चापि मैत्रेय व्यापिन्य् अव्याहतात्मनि ॥

vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ saṃpralīyate puruṣaś cāpi maitreya vyāpiny avyāhatātmani //

द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया तव तद् अहस् तस्य मैत्रेय विष्णोर् ईशस्य कथ्यते ॥

dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā tava tad ahas tasya maitreya viṣṇor īśasya kathyate //

व्यक्ते च प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा तत्र स्थिते निशा चान्या तत्प्रमाणा महामुने ॥

vyakte ca prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā tatra sthite niśā cānyā tatpramāṇā mahāmune //

नैवाहस् तस्य न निशा नित्यस्य परमात्मनः उपचारस् तथाप्य् एष तस्येशस्य द्विजोच्यते ॥

naivāhas tasya na niśā nityasya paramātmanaḥ upacāras tathāpy eṣa tasyeśasya dvijocyate //

इत्य् एष तव मैत्रेय कथितः प्राकृतो लयः आत्यन्तिकम् अथो ब्रह्मन् निबोध प्रतिसंचरम् ॥

ity eṣa tava maitreya kathitaḥ prākṛto layaḥ ātyantikam atho brahman nibodha pratisaṃcaram //