आध्यात्मिकादि मैत्रेय ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम् ॥
ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ utpannajñānavairāgyaḥ prāpnoty ātyantikaṃ layam //
आध्यात्मिको वै द्विविधः शारीरो मानसस् तथा शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः ॥
ādhyātmiko vai dvividhaḥ śārīro mānasas tathā śārīro bahubhir bhedair bhidyate śrūyatāṃ ca saḥ //
शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः गुल्मार्शःश्वासश्वयथुच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा ॥
śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagaṃdaraiḥ gulmārśaḥśvāsaśvayathucchardyādibhir anekadhā //
तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हसि ॥
tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṅgāmayasaṃjñakaiḥ bhidyate dehajas tāpo mānasaṃ śrotum arhasi //
कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्यादिभवस् तथा ॥
kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryādibhavas tathā //
मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठ तापो भवति नैकधा इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः ॥
mānaso 'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā ity evamādibhir bhedais tāpo hy ādhyātmikaḥ smṛtaḥ //
मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यन्ते चाधिभौतिकः ॥
mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ janyante cādhibhautikaḥ //
शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः तापो द्विजवरश्रेष्ठ कथ्यते चाधिदैविकः ॥
śītoṣṇavātavarṣāmbuvaidyutādisamudbhavaḥ tāpo dvijavaraśreṣṭha kathyate cādhidaivikaḥ //
गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तम ॥
garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattama //
सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते उल्बसंवेष्टितो भुग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः ॥
sukumāratanur garbhe jantur bahumalāvṛte ulbasaṃveṣṭito bhugnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ //
अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर् मातृभोजनैः अतितापिभिर् अत्यर्थं वर्धमानातिवेदनः ॥
atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇair mātṛbhojanaiḥ atitāpibhir atyarthaṃ vardhamānātivedanaḥ //
प्रसारणाकुञ्चनादौ नाङ्गानां प्रभुर् आत्मनः शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्रपीडितः ॥
prasāraṇākuñcanādau nāṅgānāṃ prabhur ātmanaḥ śakṛnmūtramahāpaṅkaśāyī sarvatrapīḍitaḥ //
निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्य् अथ आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः ॥
nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ //
जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः ॥
jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ //
अधोमुखो वै क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः क्लेशैर् निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान् मातुर् आतुरः ॥
adhomukho vai kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ kleśair niṣkrāntim āpnoti jaṭharān mātur āturaḥ //
मूर्च्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातश् च मुनिसत्तम ॥
mūrcchām avāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā vijñānabhraṃśam āpnoti jātaś ca munisattama //
कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां कृमिको यथा ॥
kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ pūtivraṇān nipatito dharaṇyāṃ kṛmiko yathā //
कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः स्नानपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया ॥
kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivarte 'py anīśvaraḥ snānapānādikāhāram avāpnoti parecchayā //
अशुचिप्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस् तथा भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे ॥
aśuciprastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhis tathā bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe //
जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च बालभावे यदाप्नोति आधिभौतादिकानि च ॥
janmaduḥkhāny anekāni janmano 'nantarāṇi ca bālabhāve yadāpnoti ādhibhautādikāni ca //
अज्ञानतमसाच्छन्नो मूढान्तःकरणो नरः न जानाति कुतः को ऽहं क्वाहं गन्ता किमात्मकः ॥
ajñānatamasācchanno mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ na jānāti kutaḥ ko 'haṃ kvāhaṃ gantā kimātmakaḥ //
केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम् किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं च नोच्यते ॥
kena bandhena baddho 'haṃ kāraṇaṃ kim akāraṇam kiṃ kāryaṃ kim akāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate //
को ऽधर्मः कश् च वै धर्मः कस्मिन् वर्ते ऽथवा कथम् किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत् ॥
ko 'dharmaḥ kaś ca vai dharmaḥ kasmin varte 'thavā katham kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat //
एवं पशुसमैर् मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत् अवाप्यते नरैर् दुःखं शिश्नोदरपरायणैः ॥
evaṃ paśusamair mūḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat avāpyate narair duḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ //
अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भाप्रवृत्तयः अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपास् ततो द्विज ॥
ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryārambhāpravṛttayaḥ ajñānināṃ pravartante karmalopās tato dvija //
नरकं कर्मणां लोपात् फलम् आहुर् महर्षयः तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम् ॥
narakaṃ karmaṇāṃ lopāt phalam āhur maharṣayaḥ tasmād ajñānināṃ duḥkham iha cāmutra cottamam //
जराजर्जरदेहश् च शिथिलावयवः पुमान् विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः ॥
jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ //
दूरप्रणष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः नासाविवरनिर्यातलोमपुञ्जश् चलद्वपुः ॥
dūrapraṇaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ nāsāvivaraniryātalomapuñjaś caladvapuḥ //
प्रकटीभूतसर्वास्थिर् नतपृष्ठास्थिसंहतिः उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः ॥
prakaṭībhūtasarvāsthir natapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ //
कृच्छ्राच् चङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रः स्रवल्लालाविलाननः ॥
kṛcchrāc caṅkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ mandībhavacchrotranetraḥ sravallālāvilānanaḥ //
अनायत्तैः समस्तैश् च करणैर् मरणोन्मुखः तत्क्षणे ऽप्य् अनुभूतानाम् अस्मर्ताखिलवस्तूनाम् ॥
anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇair maraṇonmukhaḥ tatkṣaṇe 'py anubhūtānām asmartākhilavastūnām //
सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः श्वासकासमहायाससमुद्भूतप्रजागरः ॥
sakṛd uccārite vākye samudbhūtamahāśramaḥ śvāsakāsamahāyāsasamudbhūtaprajāgaraḥ //
अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी भृत्यात्मपुत्रदाराणाम् अवमानास्पदीकृतः ॥
anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī bhṛtyātmaputradārāṇām avamānāspadīkṛtaḥ //
प्रक्षीणाखिलशौचश् च विहाराहारसस्पृहः हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः ॥
prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaspṛhaḥ hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ //
अनुभूतम् इवान्यस्मिञ् जन्मन्य् आत्मविचेष्टितम् संस्मरन् यौवने दीर्घं निःश्वसित्य् अतितापितः ॥
anubhūtam ivānyasmiñ janmany ātmaviceṣṭitam saṃsmaran yauvane dīrghaṃ niḥśvasity atitāpitaḥ //
एवमादीनि दुःखानि जरायाम् अनुभूय वै मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य् अपि ॥
evamādīni duḥkhāni jarāyām anubhūya vai maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇu tāny api //
श्लथद्ग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ व्याप्तो वेपथुना नरः मुहुर् ग्लानिः परवशो मुहुर् ज्ञानलवान्वितः ॥
ślathadgrīvāṅghrihasto 'tha vyāpto vepathunā naraḥ muhur glāniḥ paravaśo muhur jñānalavānvitaḥ //
हिरण्यधान्यतनयभार्याभृत्यगृहादिषु एते कथं भविष्यन्तीत्य् अतीवममताकुलः ॥
hiraṇyadhānyatanayabhāryābhṛtyagṛhādiṣu ete kathaṃ bhaviṣyantīty atīvamamatākulaḥ //
मर्मभिद्भिर् महारोगैः क्रकचैर् इव दारुणैः शरैर् इवान्तकस्योग्रैश् छिद्यमानास्थिबन्धनः ॥
marmabhidbhir mahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ śarair ivāntakasyograiś chidyamānāsthibandhanaḥ //
विवर्तमानताराक्षिर् हस्तपादं मुहुः क्षिपन् संशुष्यमाणताल्वोष्ठपुटो घुरघुरायते ॥
vivartamānatārākṣir hastapādaṃ muhuḥ kṣipan saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭhapuṭo ghuraghurāyate //
निरुद्धकण्ठो दोषौघैर् उदानश्वासपीडितः तापेन महता व्याप्तस् तृषा चार्तस् तथा क्षुधा ॥
niruddhakaṇṭho doṣaughair udānaśvāsapīḍitaḥ tāpena mahatā vyāptas tṛṣā cārtas tathā kṣudhā //
क्लेशाद् उत्क्रान्तिम् आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते ॥
kleśād utkrāntim āpnoti yāmyakiṃkarapīḍitaḥ tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate //
एतान्य् अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् शृणुष्व नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर् मृतैः ॥
etāny anyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām śṛṇuṣva narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ //
याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दण्डताडनम् यमस्य दर्शनं चोग्रम् उग्रमार्गविलोकनम् ॥
yāmyakiṃkarapāśādigrahaṇaṃ daṇḍatāḍanam yamasya darśanaṃ cogram ugramārgavilokanam //
करम्भवालुकावह्नियन्त्रशस्त्रादिभीषणे प्रत्येकं नरके याश् च यातना द्विज दुःसहाः ॥
karambhavālukāvahniyantraśastrādibhīṣaṇe pratyekaṃ narake yāś ca yātanā dvija duḥsahāḥ //
क्रकचैः पाट्यमानानां मूषायां चापि धम्यताम् कुठारैः कृत्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम् ॥
krakacaiḥ pāṭyamānānāṃ mūṣāyāṃ cāpi dhamyatām kuṭhāraiḥ kṛtyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām //
शूलेष्व् आरोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम् गृध्रैः संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश् चोपभुज्यताम् ॥
śūleṣv āropyamāṇānāṃ vyāghravaktre praveśyatām gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiś copabhujyatām //
क्वाथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे उच्चान् निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः ॥
kvāthyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame uccān nipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ //
नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै प्राप्यन्ते नारकैर् विप्र तेषां संख्या न विद्यते ॥
narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai prāpyante nārakair vipra teṣāṃ saṃkhyā na vidyate //
न केवलं द्विजश्रेष्ठ नरके दुःखपद्धतिः स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निर्वृतिः ॥
na kevalaṃ dvijaśreṣṭha narake duḥkhapaddhatiḥ svarge 'pi pātabhītasya kṣayiṣṇor nāsti nirvṛtiḥ //
पुनश् च गर्भे भवति जायते च पुनर् नरः गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम् एति च ॥
punaś ca garbhe bhavati jāyate ca punar naraḥ garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stam eti ca //
जातमात्रश् च म्रियते बालभावे ऽथ यौवने मध्यमं वा वयः प्राप्य वार्द्धके वा ध्रुवा मृतिः ॥
jātamātraś ca mriyate bālabhāve 'tha yauvane madhyamaṃ vā vayaḥ prāpya vārddhake vā dhruvā mṛtiḥ //
यावज् जीवति तावच् च दुःखैर् नानाविधैः प्लुतः तन्तुकारणपक्ष्मौघैर् आस्ते कार्पासबीजवत् ॥
yāvaj jīvati tāvac ca duḥkhair nānāvidhaiḥ plutaḥ tantukāraṇapakṣmaughair āste kārpāsabījavat //
द्रव्यनाशे तथोत्पत्तौ पालने च तथा नृणाम् भवन्त्य् अनेकदुःखानि तथैवेष्टविपत्तिषु ॥
dravyanāśe tathotpattau pālane ca tathā nṛṇām bhavanty anekaduḥkhāni tathaiveṣṭavipattiṣu //
यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु मैत्रेय जायते तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम् उपगच्छति ॥
yad yat prītikaraṃ puṃsāṃ vastu maitreya jāyate tad eva duḥkhavṛkṣasya bījatvam upagacchati //
कलत्रपुत्रमित्रार्थगृहक्षेत्रधनादिकैः क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम् ॥
kalatraputramitrārthagṛhakṣetradhanādikaiḥ kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathāsukham //
इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम् विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम् ॥
iti saṃsāraduḥkhārkatāpatāpitacetasām vimuktipādapacchāyām ṛte kutra sukhaṃ nṛṇām //
तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः ॥
tad asya trividhasyāpi duḥkhajātasya paṇḍitaiḥ garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ //
निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एकान्तात्यन्तिकी मता ॥
nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā bheṣajaṃ bhagavatprāptir ekāntātyantikī matā //
तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥
tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ tatprāptihetur jñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune //
आगमोत्थं विवेकाच् च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् ॥
āgamotthaṃ vivekāc ca dvidhā jñānaṃ tathocyate śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam //
अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच् चेन्द्रियोद्भवम् यथा सूर्यस् तथा ज्ञानं यद् विप्रर्षे विवेकजम् ॥
andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavac cendriyodbhavam yathā sūryas tathā jñānaṃ yad viprarṣe vivekajam //
मनुर् अप्य् आह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तम तद् एतच् छ्रूयताम् अत्र संबन्धे गदतो मम ॥
manur apy āha vedārthaṃ smṛtvā yan munisattama tad etac chrūyatām atra saṃbandhe gadato mama //
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati //
द्वे विद्ये वेदितव्ये वै इति चाथर्वणी श्रुतिः परया त्व् अक्षरप्राप्तिर् ऋग्वेदादिमयापरा ॥
dve vidye veditavye vai iti cātharvaṇī śrutiḥ parayā tv akṣaraprāptir ṛgvedādimayāparā //
यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अव्ययम् अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् ॥
yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam anirdeśyam arūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam //
विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम् व्याप्य् अव्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यन्ति सूरयः ॥
vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonim akāraṇam vyāpy avyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyanti sūrayaḥ //
तद् ब्रह्म तत् परं धाम तद् ध्येयं मोक्षकाङ्क्स्.इणाम् श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥
tad brahma tat paraṃ dhāma tad dhyeyaṃ mokṣakāṅks.iṇām śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //
तद् एव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः वाचको भगवच्छब्दस् तस्याद्यस्याक्षयात्मनः ॥
tad eva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ vācako bhagavacchabdas tasyādyasyākṣayātmanaḥ //
एवं निगदितार्थस्य स तत्त्वं तस्य तत्त्वतः ज्ञायते येन तज् ज्ञानं परम् अन्यत् त्रयीमयम् ॥
evaṃ nigaditārthasya sa tattvaṃ tasya tattvataḥ jñāyate yena taj jñānaṃ param anyat trayīmayam //
अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्य् औपचारिकः ॥
aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvija pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hy aupacārikaḥ //
शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते मैत्रेय भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥
śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi vartate maitreya bhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe //
संभर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस् तथा मुने ॥
saṃbharteti tathā bhartā bhakāro 'rthadvayānvitaḥ netā gamayitā sraṣṭā gakārārthas tathā mune //
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षण्णां भग इतीरणा ॥
aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ jñānavairāgyayoś caiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā //
वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्य् अखिलात्मनि स च भूतेष्व् अशेषेषु वकारार्थस् ततो ऽव्ययः ॥
vasanti tatra bhūtāni bhūtātmany akhilātmani sa ca bhūteṣv aśeṣeṣu vakārārthas tato 'vyayaḥ //
एवम् एष महाशब्दो भगवान् इति सत्तम परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥
evam eṣa mahāśabdo bhagavān iti sattama paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ //
तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः शब्दो ऽयं नोपचारेण अन्यत्र ह्य् उपचारतः ॥
tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ śabdo 'yaṃ nopacāreṇa anyatra hy upacārataḥ //
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम् वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति ॥
utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti //
ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः ॥
jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsy aśeṣataḥ bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ //
सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति परमात्मनि भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस् ततः स्मृतः ॥
sarvāṇi tatra bhūtāni vasanti paramātmani bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevas tataḥ smṛtaḥ //
खाण्डिक्यजनकायाह पृष्टः केशिध्वजः पुरा नामव्याख्याम् अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥
khāṇḍikyajanakāyāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā nāmavyākhyām anantasya vāsudevasya tattvataḥ //
भूतेषु वसते सो ऽन्तर् वसन्त्य् अत्र च तानि यत् धाता विधाता जगतां वासुदेवस् ततः प्रभुः ॥
bhūteṣu vasate so 'ntar vasanty atra ca tāni yat dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevas tataḥ prabhuḥ //
स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश् च मुने व्यतीतः अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद् भुवनान्तराले ॥
sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃś ca mune vyatītaḥ atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yad bhuvanāntarāle //
समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशावृतभूतसर्गः इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ ॥
samastakalyāṇaguṇātmako hi svaśaktileśāvṛtabhūtasargaḥ icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau //
तेजोबलैश्वर्यमहावबोध स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे ॥
tejobalaiśvaryamahāvabodha svavīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe //
स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥
sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ sarveśvaraḥ sarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ //
संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम् संदृश्यते वाप्य् अवगम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम् ॥
saṃjñāyate yena tad astadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalam ekarūpam saṃdṛśyate vāpy avagamyate vā taj jñānam ajñānam ato 'nyad uktam //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे पञ्चमो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ ]]