अथाष्टाधिकशततमो ऽध्यायः
athāṣṭādhikaśatatamo 'dhyāyaḥ
भुवनकोषः
bhuvanakoṣaḥ
अग्निर् उवाच
agnir uvāca
जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो महान्
jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmaliścāparo mahān
कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश्चेति सप्तमः
kuśaḥ krauñcas tathā śākaḥ puṣkaraśceti saptamaḥ
एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः
ete dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ
लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समं
lavaṇekṣusurāsarpirdadhidugdhajalaiḥ samaṃ
जम्बूद्वीपो द्वीपमध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः
jambūdvīpo dvīpamadhye tanmadhye merurucchritaḥ
चतुरशीतिसाहस्रो भूयिष्ठः षोडशाद्विराट्
caturaśītisāhasro bhūyiṣṭhaḥ ṣoḍaśādvirāṭ
द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तरात् षोडशाधः सहस्रवान्
dvātriṃśanmūrdhni vistarāt ṣoḍaśādhaḥ sahasravān
भूयस्तस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः
bhūyastasyāsya śailo 'sau karṇikākārasaṃsthitaḥ
हिमवान् हेमकूटश् च निषधश्चास्य दक्षिणे
himavān hemakūṭaś ca niṣadhaścāsya dakṣiṇe
नीलः श्वेतश् च शृङ्गो च उत्तरे वर्षपर्वताः
nīlaḥ śvetaś ca śṛṅgo ca uttare varṣaparvatāḥ
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास् तथापरे
lakṣapramāṇau dvau madhye daśahīnās tathāpare
सहस्रद्वितयोछ्रायास्तावद्विस्तारिणश् च ते
sahasradvitayochrāyāstāvadvistāriṇaś ca te
भारतं प्रथमं वर्षन्ततः किम्पुरुषं स्मृतं
bhārataṃ prathamaṃ varṣantataḥ kimpuruṣaṃ smṛtaṃ
हरिवर्सन्तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विज
harivarsantathaivānyanmerordakṣiṇato dvija
रम्यकं चोत्तरे वर्षं तथैवान्यद्धिरण्मयं
ramyakaṃ cottare varṣaṃ tathaivānyaddhiraṇmayaṃ
उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा
uttarāḥ kuravaś caiva yathā vai bhārataṃ tathā
नवसाहस्रमेकैकमेतेषां मुनिसत्तम
navasāhasramekaikameteṣāṃ munisattama
इलावृतञ्च तन्मध्ये सौवर्णा मेरुरुछ्रितः
ilāvṛtañca tanmadhye sauvarṇā meruruchritaḥ
मेरोश् चतुर्दिशन्तत्र नवसाहस्रविस्तृतं
meroś caturdiśantatra navasāhasravistṛtaṃ
इलावृतं महाभाग चत्वारश्चात्र पर्वताः
ilāvṛtaṃ mahābhāga catvāraścātra parvatāḥ
विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतविस्तृताः
viṣkambhā racitā meroryojanāyutavistṛtāḥ
पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः
pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ
विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः
vipulaḥ paścime pārśve supārśvaścottare smṛtaḥ
कदम्बस्तेषु जम्बुश् च पिप्पलो बट एव च
kadambasteṣu jambuś ca pippalo baṭa eva ca
एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः
ekādaśaśatāyāmāḥ pādapā giriketavaḥ
जम्बूद्वीपेति सञ्ज्ञा स्यात् फलं जम्बा गजोपमं
jambūdvīpeti sañjñā syāt phalaṃ jambā gajopamaṃ
जम्बूनदीरसेनास्यास्त्विदं जाम्बूनदं परं
jambūnadīrasenāsyāstvidaṃ jāmbūnadaṃ paraṃ
सुपार्श्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालस्तु पश्चिमे
supārśvaḥ pūrvato meroḥ ketumālastu paścime
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनः
vanaṃ caitrarathaṃ pūrve dakṣiṇe gandhamādanaḥ
वैभ्राजं पश्चिमे सौम्ये नन्दनञ्च सरांस्यथ
vaibhrājaṃ paścime saumye nandanañca sarāṃsyatha
अरुणोदं महाभद्रं संशितोदं समानसं
aruṇodaṃ mahābhadraṃ saṃśitodaṃ samānasaṃ
शिताभश् चक्रमुञ्जाद्याः पूर्वतः केशराचलाः
śitābhaś cakramuñjādyāḥ pūrvataḥ keśarācalāḥ
दक्षिणेन्द्रेस्त्रिकूटाद्याः शिशिवासमुखा जले
dakṣiṇendrestrikūṭādyāḥ śiśivāsamukhā jale
शङ्खकूटादयः सौम्ये मेरौ च ब्रह्मणः पुरी
śaṅkhakūṭādayaḥ saumye merau ca brahmaṇaḥ purī
चतुर्दशसहस्राणि योजनानाञ्च दिक्षु च
caturdaśasahasrāṇi yojanānāñca dikṣu ca
इन्द्रादिलोकपालानां समन्तात् ब्रह्मणः पुरः
indrādilokapālānāṃ samantāt brahmaṇaḥ puraḥ
विष्णुपादात् प्लावयित्वा चन्द्रं स्वर्गात् पतन्त्यपि
viṣṇupādāt plāvayitvā candraṃ svargāt patantyapi
पूर्वेण शीता भद्राश्वाच्छैलाच्छैलाद्गतार्णवं
pūrveṇa śītā bhadrāśvācchailācchailādgatārṇavaṃ
तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैव भारतं
tathaivālakanandāpi dakṣiṇenaiva bhārataṃ
प्रयाति सागरं कृत्वा सप्तभेदाथ पश्चिमं
prayāti sāgaraṃ kṛtvā saptabhedātha paścimaṃ
अब्धिञ्च चक्षुःसौम्याब्धिं भद्रोत्तरकुरूनपि
abdhiñca cakṣuḥsaumyābdhiṃ bhadrottarakurūnapi
आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ
ānīlaniṣadhāyāmau mālyavadgandhamādanau
तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः
tayormadhyagato meruḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ
भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा
bhāratāḥ ketumālāś ca bhadrāśvāḥ kuravas tathā
पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलवाह्यतः
patrāṇi lokapadmasya maryādāśailavāhyataḥ
जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वतावुभौ
jaṭharo devakūṭaś ca maryādāparvatāvubhau
तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ
tau dakṣiṇottarāyāmāvānīlaniṣadhāyatau
गन्धमादनकैलासौ पूर्ववचायतावुभौ
gandhamādanakailāsau pūrvavacāyatāvubhau
अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
aśītiyojanāyāmāvarṇavāntarvyavasthitau
निषधः पारिपात्रश् च मर्यादापर्वतावुभौ
niṣadhaḥ pāripātraś ca maryādāparvatāvubhau
मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वे तथा स्थितौ
meroḥ paścimadigbhāge yathā pūrve tathā sthitau
त्रिशृङ्गो रुधिरश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ
triśṛṅgo rudhiraś caiva uttarau varṣaparvatau
पूर्वपञ्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
pūrvapañcāyatāvetāvarṇavāntarvyavasthitau
जाठराद्याश् च मर्यादाशैला मेरोश् चतुर्दिशं
jāṭharādyāś ca maryādāśailā meroś caturdiśaṃ
केशरादिषु या द्रोण्यस्तासु सन्ति पुराणि हि
keśarādiṣu yā droṇyastāsu santi purāṇi hi
लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तम
lakṣmīviṣṇvagnisūryādidevānāṃ munisattama
भौमानां स्वर्गधर्माणां न पापास्तत्र यान्ति च
bhaumānāṃ svargadharmāṇāṃ na pāpāstatra yānti ca
भद्राश्वे ऽस्ति हयग्रीवो वराहः केतुमालके
bhadrāśve 'sti hayagrīvo varāhaḥ ketumālake
भारते कूर्मरूपी च मत्स्यरूपः कुरुष्वपि
bhārate kūrmarūpī ca matsyarūpaḥ kuruṣvapi
विश्वरूपेण सर्वत्र पूज्यते भगवान् हरिः
viśvarūpeṇa sarvatra pūjyate bhagavān hariḥ
किम्पुरुषाद्यष्टसु क्षुद्भीतिशोकादिकं न च
kimpuruṣādyaṣṭasu kṣudbhītiśokādikaṃ na ca
चत्तुर्विंशतिसाहस्रं प्रजा जीवन्त्यनामयाः
catturviṃśatisāhasraṃ prajā jīvantyanāmayāḥ
कृतादिकल्पना नास्ति भौमान्यम्भांसि नाम्बुदाः
kṛtādikalpanā nāsti bhaumānyambhāṃsi nāmbudāḥ
सर्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः
sarveṣveteṣu varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ
नद्यश् च शतशस्तेभ्यस्तीर्थभूताः प्रजज्ञिरे
nadyaś ca śataśastebhyastīrthabhūtāḥ prajajñire
भारते यानि नीर्थानि तानि तीर्थानि वच्मि ते
bhārate yāni nīrthāni tāni tīrthāni vacmi te