अथ सप्तदशाधिकशततमो ऽध्यायः
atha saptadaśādhikaśatatamo 'dhyāyaḥ
श्राद्धकल्पः
śrāddhakalpaḥ
अग्निर् उवाच
agnir uvāca
कात्यायनी मुनीनाह यथा श्राद्धं तथा वदे
kātyāyanī munīnāha yathā śrāddhaṃ tathā vade
गयादौ श्राद्धं कुर्वीत सङ्क्रान्त्यादौ विशेषतः
gayādau śrāddhaṃ kurvīta saṅkrāntyādau viśeṣataḥ
काले वापरपक्षे च चतुर्थ्या ऊर्ध्वमेव व
kāle vāparapakṣe ca caturthyā ūrdhvameva va
सम्याद्य च पदर्क्षे च पूर्वेद्युश् च निमन्त्रयेत्
samyādya ca padarkṣe ca pūrvedyuś ca nimantrayet
यतीन् गृहस्थसाधून् वा स्नातकाञ्छ्रोत्रियान् द्विजान्
yatīn gṛhasthasādhūn vā snātakāñchrotriyān dvijān
अनवद्यान् कर्मनिष्ठान् शिष्टानाचारसंयुतान्
anavadyān karmaniṣṭhān śiṣṭānācārasaṃyutān
वर्जयेच्छित्रिकुष्ठ्यादीन्न गृह्णीयान्निमन्त्रितान्
varjayecchitrikuṣṭhyādīnna gṛhṇīyānnimantritān
स्नाताञ्छुचींस् तथा दान्तान् प्राङ्मुखान् देवकर्मणि
snātāñchucīṃs tathā dāntān prāṅmukhān devakarmaṇi
उपवेशयेत्त्रीन् पित्र्यादीनेकैकमुभयत्र वा
upaveśayettrīn pitryādīnekaikamubhayatra vā
एवं मातामहादेश् च शाकैर् अपि च कारयेत्
evaṃ mātāmahādeś ca śākair api ca kārayet
तदह्नि ब्रह्मचारी स्यादकोपो ऽत्वरितो मृदुः
tadahni brahmacārī syādakopo 'tvarito mṛduḥ
सत्यो ऽप्रमत्तो ऽनध्वन्यो अस्वाध्यायश् च वाग्यतः
satyo 'pramatto 'nadhvanyo asvādhyāyaś ca vāgyataḥ
सर्वांश् च पङ्क्तिमूर्धन्यान् पृच्छेत् प्रश्ने तथासने
sarvāṃś ca paṅktimūrdhanyān pṛcchet praśne tathāsane
दर्भानास्तीर्य द्विगुणान् पित्रे देवादिकञ्चरेत्
darbhānāstīrya dviguṇān pitre devādikañcaret
विश्वान्देवानावाहयिष्ये पृच्छेदावाहयेति च
viśvāndevānāvāhayiṣye pṛcchedāvāhayeti ca
विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्याथ यवान् जपेत्
viśvedevāsa āvāhya vikīryātha yavān japet
विश्वे देवाः शृणुतेमं पितॄनावाहयिष्ये च
viśve devāḥ śṛṇutemaṃ pitṝnāvāhayiṣye ca
पृच्छेदावाहयेत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत्
pṛcchedāvāhayetyukte uśantastvā samāhvayet
तिलान् विकीर्याथ जपेदायान्त्वित्यादि पित्रके
tilān vikīryātha japedāyāntvityādi pitrake
सपित्रित्रे निषिञ्चेद्वा शन्नो देवीरभि तृचा
sapitritre niṣiñcedvā śanno devīrabhi tṛcā
यवो ऽसीति यवान् दत्वा पित्रे सर्वत्र वै तिलान्
yavo 'sīti yavān datvā pitre sarvatra vai tilān
तिलो ऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः
tilo 'si somadevatyo gosavo devanirmitaḥ
प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः स्वधा । इति
pratnamadbhiḥ pṛktaḥ svadhayā pitṝn lokān prīṇāhi naḥ svadhā / iti
श्रीश् च तेति ददेत्पुष्पं पात्रे हैमे ऽथ राजते
śrīś ca teti dadetpuṣpaṃ pātre haime 'tha rājate
औदुम्वरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे प्रदक्षिणम्
audumvare vā khaḍge vā parṇapātre pradakṣiṇam
देवानामपसव्यं तु पितॄणां सव्यमाचरेत्
devānāmapasavyaṃ tu pitṝṇāṃ savyamācaret
एकैकस्य एकैकेन सपवित्रकरेषु च
ekaikasya ekaikena sapavitrakareṣu ca
या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा
yā divyā āpaḥ payasā sambabhūvuryā antarikṣā
उतपार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः संश्योनाः सुहवा भवन्तु ॥
utapārthivīryāḥ hiraṇyavarṇā yajñiyāstā na āpaḥ śivāḥ saṃśyonāḥ suhavā bhavantu ||
विश्वे देवा एष वो ऽर्घः स्वाहा च पितरेष ते
viśve devā eṣa vo 'rghaḥ svāhā ca pitareṣa te
अवधैवं पितामहदेः संस्रवात् प्रथमे चरेत्
avadhaivaṃ pitāmahadeḥ saṃsravāt prathame caret
पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः
pitṛbhyaḥ sthānamasīti nyubjaṃ pātraṃ karotyadhaḥ
अत्र गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनदानकं
atra gandhapuṣpadhūpadīpācchādanadānakaṃ
घृताक्तमन्नमुद्धृत्य पृच्छत्यग्नौ करिष्ये च
ghṛtāktamannamuddhṛtya pṛcchatyagnau kariṣye ca
कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयात्साग्निको ऽनले
kuruṣvetyabhyanujñāto juhuyātsāgniko 'nale
अनग्निकः पितृहस्ते सपवित्रे तु मन्त्रतः
anagnikaḥ pitṛhaste sapavitre tu mantrataḥ
अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः
agnaye kavyavāhanāya svāheti prathamāhutiḥ
सोमाय पितृमते ऽथ यमायाङ्गिरसे परे
somāya pitṛmate 'tha yamāyāṅgirase pare
हुतशेषं चान्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत्
hutaśeṣaṃ cānnapātre datvā pātraṃ samālabhet
पृथिवी ते पात्रन्द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति
pṛthivī te pātrandyauḥ pidhānaṃ brāhmaṇasya mukhe amṛte amṛtaṃ juhomi svāheti
जप्त्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठन्निवेशयेत्
japtvedaṃ viṣṇurityanne dvijāṅguṣṭhanniveśayet
अपहतेति च तिलान् विकीर्यान्नं प्रदाययेत्
apahateti ca tilān vikīryānnaṃ pradāyayet
जुषध्वमिति चोक्त्वाथ गायत्र्यादि ततो जपेत्
juṣadhvamiti coktvātha gāyatryādi tato japet
देवताभ्यः पितृभ्यश् च महायोगिभ्य एव च
devatābhyaḥ pitṛbhyaś ca mahāyogibhya eva ca
नमः स्वधायै स्वाहयै नित्यमेव नमो नमः
namaḥ svadhāyai svāhayai nityameva namo namaḥ
तृप्तान् ज्ञात्वान्नं विकिरेदपो दद्यात् सकृत् सकृत्
tṛptān jñātvānnaṃ vikiredapo dadyāt sakṛt sakṛt
गायत्रीं पूर्ववज्जप्त्वा मधु मध्विति वै जपेत्
gāyatrīṃ pūrvavajjaptvā madhu madhviti vai japet
तृप्ताः स्थ इति सम्पृच्छेत्तृप्ताः स्म इति वै वदेत्
tṛptāḥ stha iti sampṛcchettṛptāḥ sma iti vai vadet
शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमन्नमथैकतः
śeṣamannamanujñāpya sarvamannamathaikataḥ
उद्धृत्योच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनं
uddhṛtyocchiṣṭapārśve tu kṛtvā caivāvanejanaṃ
दद्यात्कुशेषु त्रीन् पिण्डानाचान्तेषु परे जगुः
dadyātkuśeṣu trīn piṇḍānācānteṣu pare jaguḥ
आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानि प्रदापयेत्
ācānteṣūdakaṃ puṣpāṇyakṣatāni pradāpayet
अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः
akṣayyodakamevātha āśiṣaḥ prārthayennaraḥ
अघोराः पितरः सन्तु गोत्रन्नो वर्धतां सदा
aghorāḥ pitaraḥ santu gotranno vardhatāṃ sadā
दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च
dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ santatireva ca
श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो ऽस्त्विति
śraddhā ca no māvyagamadbahudeyaṃ ca no 'stviti
अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश् च लभेमहि
annañca no bahu bhavedatithīṃś ca labhemahi
याचितारश् च नः सन्तु मा च याचिस्म कञ्चन
yācitāraś ca naḥ santu mā ca yācisma kañcana
स्वधावाचनीयान् कुशानास्तीर्य सपवित्रकान्
svadhāvācanīyān kuśānāstīrya sapavitrakān
स्वधां वाचयिष्ये पृच्छेदनुज्ञातश् च वाच्यतां
svadhāṃ vācayiṣye pṛcchedanujñātaś ca vācyatāṃ
पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके
pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ prapitāmahamukhyake
स्वधोच्यतामस्तु स्वधा उच्यमानस्तथैव च
svadhocyatāmastu svadhā ucyamānastathaiva ca
अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणां
apo niṣiñceduttānaṃ pātraṃ kṛtvātha dakṣiṇāṃ
यथाशक्ति प्रदद्याच्च दैवे पैत्रे ऽथ वाचयेत्
yathāśakti pradadyācca daive paitre 'tha vācayet
विश्वे देवाः प्रीयन्ताञ्च वाजे विसर्जयेत्
viśve devāḥ prīyantāñca vāje visarjayet
आमावाजस्येत्यनुव्रज्य कृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणं
āmāvājasyetyanuvrajya kṛtvā viprān pradakṣiṇaṃ
गृहे विशेदमावास्यां मासि मासि चरेत्तथा
gṛhe viśedamāvāsyāṃ māsi māsi carettathā
एकोद्दिष्टं प्रवक्ष्यामि श्राद्धं पूर्ववदाचरेत्
ekoddiṣṭaṃ pravakṣyāmi śrāddhaṃ pūrvavadācaret
एकं पवित्रमेकार्धं एकं पिण्डम्प्रदापयेत्
ekaṃ pavitramekārdhaṃ ekaṃ piṇḍampradāpayet
नावाहनाग्नौकरणं विश्वे देवा न चात्र हि
nāvāhanāgnaukaraṇaṃ viśve devā na cātra hi
तृप्तिप्रश्ने स्वदितमिति वदेत्सुखदितं द्विजः
tṛptipraśne svaditamiti vadetsukhaditaṃ dvijaḥ
उपतिष्ठतामित्यक्षय्ये विसर्गे चाभिरम्यतां
upatiṣṭhatāmityakṣayye visarge cābhiramyatāṃ
अभिरताः स्म इत्य् अपरे शेषं पूर्ववदाचरेत्
abhiratāḥ sma ity apare śeṣaṃ pūrvavadācaret
सपिण्ठीकरणं वक्ष्ये अब्दान्ते मध्यतो ऽपि वा
sapiṇṭhīkaraṇaṃ vakṣye abdānte madhyato 'pi vā
पितॄणां त्रीणि पात्राणि एकम्प्रेतस्य पात्रकं
pitṝṇāṃ trīṇi pātrāṇi ekampretasya pātrakaṃ
सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च
sapavitrāṇi catvāri tilapuṣpayutāni ca
गन्धोदकेन युक्तानि पूरयित्वाभिषिञ्चति
gandhodakena yuktāni pūrayitvābhiṣiñcati
प्रेतपात्रं पितृपात्रे ये समना इति द्वयात्
pretapātraṃ pitṛpātre ye samanā iti dvayāt
पूर्ववत् पिण्डदानादि प्रेतानां पितृता भवेत्
pūrvavat piṇḍadānādi pretānāṃ pitṛtā bhavet
अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये सर्वं तु पूर्ववत्
athābhyudayikaṃ śrāddhaṃ vakṣye sarvaṃ tu pūrvavat
जपेत् पितृमन्त्रवर्जं पूर्वाह्णे तत् प्रदक्षिणं
japet pitṛmantravarjaṃ pūrvāhṇe tat pradakṣiṇaṃ
उपचारा ऋजुकुशास्तिलार्थैश् च यवैर् इह
upacārā ṛjukuśāstilārthaiś ca yavair iha
तृप्तिप्रश्नस्तु सम्पन्नं सुसम्पन्नं वदेद्द्विजः
tṛptipraśnastu sampannaṃ susampannaṃ vadeddvijaḥ
दध्यक्षतवदराद्याः पिण्डा नान्दीमुखान् पितॄन्
dadhyakṣatavadarādyāḥ piṇḍā nāndīmukhān pitṝn
आवाहयिष्ये पृच्छेच्च प्रीयन्तामिति चाक्षये
āvāhayiṣye pṛcchecca prīyantāmiti cākṣaye
नान्दीमुखाश् च पितरो वाचयिष्ये ऽथ पृच्छति
nāndīmukhāś ca pitaro vācayiṣye 'tha pṛcchati
नान्दीमुखान् पितृगणान् प्रीयन्तामित्यथो वदेत्
nāndīmukhān pitṛgaṇān prīyantāmityatho vadet
नान्दीमुखाश् च पितरस्तत्पिता प्रपितामहः
nāndīmukhāś ca pitarastatpitā prapitāmahaḥ
मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातृकामहः
mātāmahaḥ pramātāmaho vṛddhapramātṛkāmahaḥ
स्वधाकारन्न युञ्जीत युग्मान् विप्रांश् च भोजयेत्
svadhākāranna yuñjīta yugmān viprāṃś ca bhojayet
तृप्तिं वक्ष्ये पितॄणां च ग्राम्यैर् ओषधिभिस् तथा
tṛptiṃ vakṣye pitṝṇāṃ ca grāmyair oṣadhibhis tathā
मासन्तृप्तिस् तथारण्यैः कन्दमूलफलादिभिः
māsantṛptis tathāraṇyaiḥ kandamūlaphalādibhiḥ
मत्स्यैर् मासद्वयं मार्गैस्त्रयं वै शाकुनेन च
matsyair māsadvayaṃ mārgaistrayaṃ vai śākunena ca
चतुरो रौरवेणाथ पञ्च षट् छागलेन तु
caturo rauraveṇātha pañca ṣaṭ chāgalena tu
कूर्मेण सप्त चाष्टौ च वाराहेण नवैव तु
kūrmeṇa sapta cāṣṭau ca vārāheṇa navaiva tu
मेषमांसेन दश च माहिषैः पार्षतैः शिवैः
meṣamāṃsena daśa ca māhiṣaiḥ pārṣataiḥ śivaiḥ
संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन वा
saṃvatsarantu gavyena payasā pāyasena vā
वार्धीनसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी
vārdhīnasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī
खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो मधु
khaḍgamāṃsaṃ kālaśākaṃ lohitacchāgalo madhu
महाशल्काश् च वर्षासु मघाश्राद्धमथाक्षयं
mahāśalkāś ca varṣāsu maghāśrāddhamathākṣayaṃ
मन्त्राध्याय्यग्निहोत्री च शाखाध्यायी षडङ्गवित्
mantrādhyāyyagnihotrī ca śākhādhyāyī ṣaḍaṅgavit
तृणाचिकेतः त्रिमधुर्धर्मद्रोणस्य पाठकः
tṛṇāciketaḥ trimadhurdharmadroṇasya pāṭhakaḥ
त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी स्युः पङ्क्तिपावनाः
triṣuparṇajyeṣṭhasāmajñānī syuḥ paṅktipāvanāḥ
कम्यानां कल्पमाख्यास्ये प्रतिपत्सु धनं बहु
kamyānāṃ kalpamākhyāsye pratipatsu dhanaṃ bahu
स्त्रियः परा द्वितीयायाञ्चतुर्थ्यां धर्मकामदः
striyaḥ parā dvitīyāyāñcaturthyāṃ dharmakāmadaḥ
पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु षष्ठ्याञ्च श्रैष्ठ्यभागपि
pañcamyāṃ putrakāmastu ṣaṣṭhyāñca śraiṣṭhyabhāgapi
कृषिभागी च सप्तम्यामष्टम्यामर्थलाभकः
kṛṣibhāgī ca saptamyāmaṣṭamyāmarthalābhakaḥ
नवम्याञ्च एकशफा दशम्याङ्गोगणो भवेत्
navamyāñca ekaśaphā daśamyāṅgogaṇo bhavet
एकदश्यां परीवारो द्वादश्यान्धनधान्यकं
ekadaśyāṃ parīvāro dvādaśyāndhanadhānyakaṃ
ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्याञ्च शस्त्रतः
jñātiśreṣṭhyaṃ trayodaśyāṃ caturdaśyāñca śastrataḥ
मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तममावास्यां समीरितं
mṛtānāṃ śrāddhaṃ sarvāptamamāvāsyāṃ samīritaṃ
सप्त व्याधा दशारण्ये मृगाः कालञ्जरे गिरौ
sapta vyādhā daśāraṇye mṛgāḥ kālañjare girau
चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मान्से
cakravākāḥ śaradvīpe haṃsāḥ sarasi mānse
ते ऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः
te 'pi jātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ
प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयन्तेभ्यो ऽवसीदत
prasthitā dūramadhvānaṃ yūyantebhyo 'vasīdata
श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद्ब्रह्मलोकदं
śrāddhādau paṭhite śrāddhaṃ pūrṇaṃ syādbrahmalokadaṃ
श्राद्धं कुर्याच्च पुत्रादिः पितुर्जीवति तत्पितुः
śrāddhaṃ kuryācca putrādiḥ piturjīvati tatpituḥ
तत्पितुस्तत्पितुः कुर्याज्जीवति प्रपितामहे
tatpitustatpituḥ kuryājjīvati prapitāmahe
पितुः पितामस्हस्याथ परस्य प्रपितामात्
pituḥ pitāmashasyātha parasya prapitāmāt
एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके
evaṃ mātrādikasyāpi tathā mātāmahādike
श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत् श्राद्धकृत्फलं
śrāddhakalpaṃ paṭhedyastu sa labhet śrāddhakṛtphalaṃ
तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयं
tīrthe yugādau manvādau śrāddhaṃ dattamathākṣayaṃ
अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्तिके तथा
aśvayucchuklanavamī dvādaśī kartike tathā
तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च
tṛtīyā caiva māghasya tathā bhādrapadasya ca
फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषयैकादशी तथा
phālgunasyāpyamāvāsyā pauṣayaikādaśī tathā
आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी
āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī
श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा
śrāvaṇe cāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhe ca pūrṇimā
कर्तिकी फाल्गुनी तद्वज् ज्यैष्ठे पञ्चदशी सिता
kartikī phālgunī tadvaj jyaiṣṭhe pañcadaśī sitā
स्वायम्भुवाद्या मनवस्तेषामाद्याः किलाक्षयाः
svāyambhuvādyā manavasteṣāmādyāḥ kilākṣayāḥ
गया प्रयागो गङ्गा च कुरुक्षेत्रं च नर्मदा
gayā prayāgo gaṅgā ca kurukṣetraṃ ca narmadā
श्रीपर्वतः प्रभासश् च शालग्रामो वराणसी
śrīparvataḥ prabhāsaś ca śālagrāmo varāṇasī
गोदावरी तेषु श्राद्धं स्त्रीपुरुषोत्तमादिषु
godāvarī teṣu śrāddhaṃ strīpuruṣottamādiṣu
इत्य् आग्नेये महापुराणे श्राद्धकल्पो नाम सप्तदशाधिकशततमो ऽध्यायः ॥
ity āgneye mahāpurāṇe śrāddhakalpo nāma saptadaśādhikaśatatamo 'dhyāyaḥ ||