Chapter 163

श्राद्धकल्पं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु

śrāddhakalpaṃ pravakṣyāmi bhuktimuktipradaṃ śṛṇu

निमन्त्र्य विप्रान् पूर्वेद्युः स्वागतेनापराह्णतः

nimantrya viprān pūrvedyuḥ svāgatenāparāhṇataḥ

प्राच्योपवेशयेत् पीठे युग्मान्दैवे ऽथ पित्रके

prācyopaveśayet pīṭhe yugmāndaive 'tha pitrake

अयुग्मान् प्राङ्मुखान्दैवे त्रीन् पैत्रे चैकमेव वा

ayugmān prāṅmukhāndaive trīn paitre caikameva vā

मातामहानामप्येवन्तन्त्रं वा वैश्यदेविकं

mātāmahānāmapyevantantraṃ vā vaiśyadevikaṃ

प्राणिप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थं कुशानपि

prāṇiprakṣālanaṃ dattvā viṣṭarārthaṃ kuśānapi

आवाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवास इत्य् ऋचा

āvāhayedanujñāto viśve devāsa ity ṛcā

यवैरन्ववकीर्याथ(?) भाजने सपवित्रके

yavairanvavakīryātha(?) bhājane sapavitrake

शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोसीति यवांस् तथा

śannodevyā payaḥ kṣiptvā yavosīti yavāṃs tathā

यादिव्या इतिमन्त्रेण हस्ते ह्य् अर्घं विनिक्षिपेत्

yādivyā itimantreṇa haste hy arghaṃ vinikṣipet

दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं प्रदीपकं

datvodakaṃ gandhamālyaṃ dhūpadānaṃ pradīpakaṃ

अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणं

apasavyaṃ tataḥ kṛtvā pitṝṇāmapradakṣiṇaṃ

द्विगुणांस्तु कुशान् कृत्वा ह्य् उशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन्

dviguṇāṃstu kuśān kṛtvā hy uśantastvetyṛcā pitṝn

आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायान्तु नस्ततः

āvāhya tadanujñāto japedāyāntu nastataḥ

यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादर्घ्यादि पूर्ववत्

yavārthāstu tilaiḥ kāryāḥ kuryādarghyādi pūrvavat

दत्त्वार्घ्यं संश्रवान् शेषान् पात्रे कृत्वा विधानतः

dattvārghyaṃ saṃśravān śeṣān pātre kṛtvā vidhānataḥ

पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः

pitṛbhyaḥ sthānamasīti nyubjaṃ pātraṃ karotyadhaḥ

अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतं

agnau kariṣya ādāya pṛcchatyannaṃ ghṛtaplutaṃ

कुरुष्वेति ह्य् अनुज्ञातो हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत्

kuruṣveti hy anujñāto hutvāgnau pitṛyajñavat

हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः

hutaśeṣaṃ pradadyāttu bhājaneṣu samāhitaḥ

यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषतः

yathālābhopapanneṣu raupyeṣu tu viśeṣataḥ

दत्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणं

datvānnaṃ pṛthivīpātramiti pātrābhimantraṇaṃ

कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत्

kṛtvedaṃ viṣṇurityanne dvijāṅguṣṭhaṃ niveśayet

सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुवाता इति त्यचं

savyāhṛtikāṃ gāyatrīṃ madhuvātā iti tyacaṃ

जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्ते ऽपि वाग्यताः

japtvā yathāsukhaṃ vācyaṃ bhuñjīraṃste 'pi vāgyatāḥ

अन्नमिष्टं हविष्यञ्च दद्याज्जप्त्वा पवित्रकं

annamiṣṭaṃ haviṣyañca dadyājjaptvā pavitrakaṃ

अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवान्नमस्य च

annamādāya tṛptāḥ stha śeṣaṃ caivānnamasya ca

तदन्नं विकिरेद् भूमौ दद्याच्चापः सकृत् सकृत्

tadannaṃ vikired bhūmau dadyāccāpaḥ sakṛt sakṛt

सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः

sarvamannamupādāya satilaṃ dakṣiṇāmukhaḥ

उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् प्रदद्यात् पितृयज्ञवत्

ucchiṣṭasannidhau piṇḍān pradadyāt pitṛyajñavat

मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः

mātāmahānāmapyevaṃ dadyādācamanaṃ tataḥ

स्वस्ति वाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च

svasti vācyaṃ tataḥ kuryādakṣayyodakameva ca

दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत्

datvā tu dakṣiṇāṃ śaktyā svadhākāramudāharet

वाच्यतामित्यनुज्ञातः स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतां

vācyatāmityanujñātaḥ svapitṛbhyaḥ svadhocyatāṃ

कुर्युरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत्ततो जलं

kuryurastu svadhetyukte bhūmau siñcettato jalaṃ

प्रीयन्तामिति वा दैवं विश्वे देवा जलं ददेत्

prīyantāmiti vā daivaṃ viśve devā jalaṃ dadet

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च

dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ santatireva ca

श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो .स्त्विति

śraddhā ca no māvyagamadbahudeyaṃ ca no .stviti

इत्युक्त्वा तु प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत्

ityuktvā tu priyā vācaḥ praṇipatya visarjayet

वाजे वाज इति प्रीतपितृपूर्वं विसर्जनं

vāje vāja iti prītapitṛpūrvaṃ visarjanaṃ

यस्मिंस्तु संश्रवाः पूर्वमर्घपात्रे निपातिताः

yasmiṃstu saṃśravāḥ pūrvamarghapātre nipātitāḥ

पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत्

pitṛpātraṃ taduttānaṃ kṛtvā viprān visarjayet

प्रदक्षिणमनुब्रज्य भक्त्वा तु पितृसेवितं

pradakṣiṇamanubrajya bhaktvā tu pitṛsevitaṃ

ब्रह्मचारी भवेत्तान्तु रजनीं ब्राह्मणैः सह

brahmacārī bhavettāntu rajanīṃ brāhmaṇaiḥ saha

एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन्

evaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vṛddhau nāndīmukhān pitṝn

यजेत दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रिया

yajeta dadhikarkandhumiśrān piṇḍān yavaiḥ kriyā

एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकं

ekoddiṣṭaṃ daivahīnamekārghaikapavitrakaṃ

आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्य् अपसव्यवत्

āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ hy apasavyavat

उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने पितृविसर्जने

upatiṣṭhatāmityakṣayyasthāne pitṛvisarjane

अभिरम्यतामिति वदेद् ब्रूयुस्ते ऽभिरताः स्म ह

abhiramyatāmiti vaded brūyuste 'bhiratāḥ sma ha

गन्धोदकतिलैर् युक्तं कुर्यात् पात्रचतुष्टयं

gandhodakatilair yuktaṃ kuryāt pātracatuṣṭayaṃ

अर्घार्थपितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत्

arghārthapitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet

ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत्

ye samānā iti dvābhyāṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret

एतत् सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्तिया सह

etat sapiṇḍīkaraṇamekoddiṣṭaṃ stiyā saha

अर्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद् भवेत्

arvāksapiṇḍīkaraṇaṃ yasya saṃvatsarād bhavet

तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात् संवत्सरं द्विजे

tasyāpyannaṃ sodakumbhaṃ dadyāt saṃvatsaraṃ dvije

मृताहनि च कर्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरं

mṛtāhani ca kartavyaṃ pratimāsantu vatsaraṃ

प्रतिसंवत्सरं कार्यं श्राद्धं वै मासिकान्नवत्

pratisaṃvatsaraṃ kāryaṃ śrāddhaṃ vai māsikānnavat

हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरं

haviṣyānnena vai māsaṃ pāyasena tu vatsaraṃ

मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः

mātsyahāriṇakaurabhraśākunacchāgapārṣataiḥ

ऐणरौरववाराहशाशैर् मांसैर् यथाक्रमं

aiṇarauravavārāhaśāśair māṃsair yathākramaṃ

मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तैर् एव पितामहाः

māsavṛddhyābhitṛpyanti dattair eva pitāmahāḥ

खड्गामिषं महाशल्कं मधुयुक्तान्नमेव च

khaḍgāmiṣaṃ mahāśalkaṃ madhuyuktānnameva ca

लोहामिषं कालशाकं मांसं वार्धीनसस्य च

lohāmiṣaṃ kālaśākaṃ māṃsaṃ vārdhīnasasya ca

यद्ददाति गयास्थञ्च सर्वमानन्त्यमुच्यते

yaddadāti gayāsthañca sarvamānantyamucyate

तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः

tathā varṣātrayodaśyāṃ maghāsu ca na saṃśayaḥ

कन्यां प्रजां वन्दिनश् च पशून् मुख्यान् सुतानपि

kanyāṃ prajāṃ vandinaś ca paśūn mukhyān sutānapi

घृतं कृषिं च वाणिज्यं द्विशफैकशफं तथा

ghṛtaṃ kṛṣiṃ ca vāṇijyaṃ dviśaphaikaśaphaṃ tathā

ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके

brahmavarcasvinaḥ putrān svarṇarūpye sakupyake

ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा

jñātiśraiṣṭhyaṃ sarvakāmānāpnoti śrāddhadaḥ sadā

प्रतिपत्प्रभृतिष्वेतान्वर्जयित्वा चतुर्दशीं

pratipatprabhṛtiṣvetānvarjayitvā caturdaśīṃ

शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां तत्र प्रदीयते

śastreṇa tu hatā ye vai teṣāṃ tatra pradīyate

स्वर्गं ह्य् अपत्यमोजश् च शौर्यं क्षेत्रं बलं तथा

svargaṃ hy apatyamojaś ca śauryaṃ kṣetraṃ balaṃ tathā

पुत्रश्रैष्ठ्यं ससौभाग्यमपत्यं मुख्यतां सुतान्

putraśraiṣṭhyaṃ sasaubhāgyamapatyaṃ mukhyatāṃ sutān

प्रवृत्तचक्रतां पुत्रान् वाणिज्यं प्रसुतां तथा

pravṛttacakratāṃ putrān vāṇijyaṃ prasutāṃ tathā

अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमाङ्गतिं

arogitvaṃ yaśo vītaśokatāṃ paramāṅgatiṃ

घनं विद्यां भिषकसिद्धिं रूप्यं गाश्चाप्यजाविकं

ghanaṃ vidyāṃ bhiṣakasiddhiṃ rūpyaṃ gāścāpyajāvikaṃ

अश्वानायुश् च विधिवत् यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति

aśvānāyuś ca vidhivat yaḥ śrāddhaṃ samprayacchati

कृत्तिकादिभरण्यन्ते स कामानाप्नुयादिमान्

kṛttikādibharaṇyante sa kāmānāpnuyādimān

वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः

vasurudrāditisutāḥ pitaraḥ śrāddhadevatāḥ

प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः

prīṇayanti manuṣyāṇāṃ pitṝn śrāddhena tarpitāḥ

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च

āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca

प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः ॥42

prayacchanti tathā rājyaṃ prītā nṝṇāṃ pitāmahāḥ //42