Chapter 175

तिथिवारर्क्षदिवसमासर्त्वब्दार्कसङ्क्रमे

tithivārarkṣadivasamāsartvabdārkasaṅkrame

नृस्त्रीव्रतादि वक्ष्यामि वसिष्ठ शृणु तत् क्रमात्

nṛstrīvratādi vakṣyāmi vasiṣṭha śṛṇu tat kramāt

शास्त्रोदितो हि नियमो व्रतं तच्च तपो मतं

śāstrodito hi niyamo vrataṃ tacca tapo mataṃ

नियमास्तु विशेषास्तु व्रतस्यैव दमादयः

niyamāstu viśeṣāstu vratasyaiva damādayaḥ

व्रतं हि कर्तृसन्तापात्तप इत्य् अभिधीयते

vrataṃ hi kartṛsantāpāttapa ity abhidhīyate

इन्द्रियग्रामनियमान्नियमश्चाभिधीयते

indriyagrāmaniyamānniyamaścābhidhīyate

अनग्नयस्तु ये विप्रास्तेषां श्रेयो ऽभिधीयते

anagnayastu ye viprāsteṣāṃ śreyo 'bhidhīyate

व्रतोपवासनियमैर् नानादानैस् तथा द्विजः

vratopavāsaniyamair nānādānais tathā dvijaḥ

ते स्युर्देवादयः प्रीता भुक्तिमुक्तिप्रदायकाः

te syurdevādayaḥ prītā bhuktimuktipradāyakāḥ

उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह

upāvṛttasya pāpebhyo yastu vāso guṇaiḥ saha

उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः

upavāsaḥ sa vijñeyaḥ sarvabhogavivarjitaḥ

कांस्यं मांसं मसूरञ्च चणकं कोरदूषकं

kāṃsyaṃ māṃsaṃ masūrañca caṇakaṃ koradūṣakaṃ

शाकं मधु परान्नञ्च त्यजेदुपवसन् स्त्रियं

śākaṃ madhu parānnañca tyajedupavasan striyaṃ

पुष्पालङ्कारवस्त्राणि धूपगन्धनुलेपनं

puṣpālaṅkāravastrāṇi dhūpagandhanulepanaṃ

उपवासे न शस्यन्ति दन्तधावनमञ्जनं

upavāse na śasyanti dantadhāvanamañjanaṃ

दन्तकाष्ठं पञ्चगव्यं कृत्वा प्रातर्व्रतञ्चरेत्

dantakāṣṭhaṃ pañcagavyaṃ kṛtvā prātarvratañcaret

असकृज्जलपानाच्च ताम्बूलस्य च भक्षणात्

asakṛjjalapānācca tāmbūlasya ca bhakṣaṇāt

उपवासः प्रदुष्येत दिवास्वप्नाच्च मैथुनात्

upavāsaḥ praduṣyeta divāsvapnācca maithunāt

क्षमा सत्यन्दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः

kṣamā satyandayā dānaṃ śaucamindriyanigrahaḥ

देवपूजाग्निहरणं सन्तोषो ऽस्तेयमेव च

devapūjāgniharaṇaṃ santoṣo 'steyameva ca

सर्वव्रतेष्वयं धर्मः सामान्यो दशधा स्मृतः

sarvavrateṣvayaṃ dharmaḥ sāmānyo daśadhā smṛtaḥ

पवित्राणि जपेच्चैव जुहुयाच्चैव शक्तितः

pavitrāṇi japeccaiva juhuyāccaiva śaktitaḥ

महापराकस्त्रिगुणस्त्वयमेव प्रकीर्तितः

mahāparākastriguṇastvayameva prakīrtitaḥ

पौर्णमास्यां पञ्चदशग्रास्यमावास्यभोजनः

paurṇamāsyāṃ pañcadaśagrāsyamāvāsyabhojanaḥ

एकापाये ततो वृद्धौ चान्द्रायणमतो ऽन्यथा

ekāpāye tato vṛddhau cāndrāyaṇamato 'nyathā

कपिलागोः पलं मूत्रं अर्धाङ्गुष्ठञ्च गोमयं

kapilāgoḥ palaṃ mūtraṃ ardhāṅguṣṭhañca gomayaṃ

क्षीरं सप्तपलन्दद्यात् दध्नश् चैव पलद्वयं

kṣīraṃ saptapalandadyāt dadhnaś caiva paladvayaṃ

घृतमेकपलन्दद्यात् पलमेकं कुशोदकं

ghṛtamekapalandadyāt palamekaṃ kuśodakaṃ

गयत्र्या गृह्य गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयं

gayatryā gṛhya gomūtraṃ gandhadvāreti gomayaṃ

आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि

āpyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāvṇeti vai dadhi

तेजो ऽसीति तथा चाज्यं देवस्येति कुशोदकं

tejo 'sīti tathā cājyaṃ devasyeti kuśodakaṃ

ब्रह्मकूर्चो भवत्येवं आपो हिष्ठेत्यृचं जपेत्

brahmakūrco bhavatyevaṃ āpo hiṣṭhetyṛcaṃ japet

अघमर्षणसूक्तेन संयोज्य प्रणवेन वा

aghamarṣaṇasūktena saṃyojya praṇavena vā

पीत्वा सर्वाघनिर्मुक्तो विष्णुलोकी ह्य् उपोषितः

pītvā sarvāghanirmukto viṣṇulokī hy upoṣitaḥ

उपवासी सायम्भोजी यतिः षष्ठात्मकालवान्

upavāsī sāyambhojī yatiḥ ṣaṣṭhātmakālavān

मांसवर्जी चाश्वमेधी सत्यवादी दिवं व्रजेत्

māṃsavarjī cāśvamedhī satyavādī divaṃ vrajet

अग्न्याधेयं प्रतिष्ठाञ्च यज्ञदानव्रतानि च

agnyādheyaṃ pratiṣṭhāñca yajñadānavratāni ca

देवव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः

devavratavṛṣotsargacūḍākaraṇamekhalāḥ

माङ्गल्यमभिषेकञ्च मलमासे विवर्जयेत्

māṅgalyamabhiṣekañca malamāse vivarjayet

दर्शाद्दर्शस्तु चान्द्रः स्यात् त्रिंशाहश् चैव भावनः

darśāddarśastu cāndraḥ syāt triṃśāhaś caiva bhāvanaḥ

मासः सौरस्तु सङ्क्रान्तेर्नाक्षत्रो भविवर्तनात्

māsaḥ saurastu saṅkrānternākṣatro bhavivartanāt

सौरो मासो विवाहादौ यज्ञादौ सावनः स्मृतः

sauro māso vivāhādau yajñādau sāvanaḥ smṛtaḥ

आव्धिके पितृकार्ये च चान्द्रो मासः प्रशस्यते

āvdhike pitṛkārye ca cāndro māsaḥ praśasyate

आषाढीमवधिं कृत्वा यः स्यात्पक्षस्तु पञ्चमः

āṣāḍhīmavadhiṃ kṛtvā yaḥ syātpakṣastu pañcamaḥ

कुर्याच्छ्राद्धन्तत्र रविः कन्यां गच्छतु वा न वा

kuryācchrāddhantatra raviḥ kanyāṃ gacchatu vā na vā

मासि संवत्सरे चैव तिथिद्वैधं यदा भवेत्

māsi saṃvatsare caiva tithidvaidhaṃ yadā bhavet

तत्रोत्तरोत्तमा ज्ञेया पूर्वा तु स्यान् मलिम्लुचा

tatrottarottamā jñeyā pūrvā tu syān malimlucā

उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः

upoṣitavyaṃ nakṣatraṃ yenāstaṃ yāti bhāskaraḥ

दिवा पुण्यास्तु तिथयो रात्रौ नक्तव्रते शुभाः

divā puṇyāstu tithayo rātrau naktavrate śubhāḥ

युग्माग्निकृतभूतानि षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः

yugmāgnikṛtabhūtāni ṣaṇmunyorvasurandhrayoḥ

रुद्रेण द्वादशो युक्ता चतुर्दश्याथ पूर्णिमा

rudreṇa dvādaśo yuktā caturdaśyātha pūrṇimā

प्रतिपदा त्वमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलं

pratipadā tvamāvāsyā tithyoryugmaṃ mahāphalaṃ

एतद्व्यस्तं महाघोरं हन्ति पुण्यं पुराकृतं

etadvyastaṃ mahāghoraṃ hanti puṇyaṃ purākṛtaṃ

नरेन्द्रमन्त्रिव्रतिनां विवाहोपद्रवादिषु

narendramantrivratināṃ vivāhopadravādiṣu

सद्यः शौचं समाख्यातं कान्तारापदि संषदि

sadyaḥ śaucaṃ samākhyātaṃ kāntārāpadi saṃṣadi

आरब्धदीर्घतपसां न राजा व्रतहा स्त्रियाः

ārabdhadīrghatapasāṃ na rājā vratahā striyāḥ

गर्भिणी सूतिका नक्तं कुमारी च रजस्वला

garbhiṇī sūtikā naktaṃ kumārī ca rajasvalā

यदाशुद्धा तदान्येन कारयेत क्रियाः सदा

yadāśuddhā tadānyena kārayeta kriyāḥ sadā

क्रोधात् प्रमादाल्लोभाद्वा व्रतभङ्गो भवेद्यदि

krodhāt pramādāllobhādvā vratabhaṅgo bhavedyadi

दिनत्रयं न भुञ्ञीत मुण्डनं शिरसो ऽथ वा

dinatrayaṃ na bhuññīta muṇḍanaṃ śiraso 'tha vā

असामर्थ्ये व्रतकृतौ पत्नीं वा कारयेत् सुतं

asāmarthye vratakṛtau patnīṃ vā kārayet sutaṃ

सूतके मृतके कार्त्यं प्रारब्धं पूजनोज्झितं

sūtake mṛtake kārtyaṃ prārabdhaṃ pūjanojjhitaṃ

व्रतस्थं मूर्छितं दुग्धपानाद्यैर् उद्धरेद् गुरुः

vratasthaṃ mūrchitaṃ dugdhapānādyair uddhared guruḥ

अष्तौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः

aṣtau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ

हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधं

havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadhaṃ

कीर्तिसन्ततिविद्यादिसौभाग्यारोग्यवृद्धये

kīrtisantatividyādisaubhāgyārogyavṛddhaye

नैर्मल्यभुक्तिमुक्त्यर्थं कुर्वे व्रतपते व्रतं

nairmalyabhuktimuktyarthaṃ kurve vratapate vrataṃ

इदं व्रतं मया श्रेष्ठं गृहीतं पुरतस्तव

idaṃ vrataṃ mayā śreṣṭhaṃ gṛhītaṃ puratastava

निर्विघ्नां सिद्धिमायातु त्वत्प्रसादात् जगत्पते

nirvighnāṃ siddhimāyātu tvatprasādāt jagatpate

गृहीते ऽस्मिन् व्रतवरे यद्यपूर्णे म्रिये ह्य् अहं

gṛhīte 'smin vratavare yadyapūrṇe mriye hy ahaṃ

तत्सर्वं पूर्णमेवास्तु प्रसन्ने त्वयि सत्पतौ

tatsarvaṃ pūrṇamevāstu prasanne tvayi satpatau

व्रतमूर्तिं जगद्भूतिं मण्डले सर्वसिद्धये

vratamūrtiṃ jagadbhūtiṃ maṇḍale sarvasiddhaye

आवहये नमस्तुभ्यं सन्निधीभव केशव

āvahaye namastubhyaṃ sannidhībhava keśava

मनसा कल्पितैर् भक्त्या पञ्चगव्यैर् जलैः शुभैः

manasā kalpitair bhaktyā pañcagavyair jalaiḥ śubhaiḥ

पञ्चामृतैः स्नापयामि त्वं मे च भव पापहा

pañcāmṛtaiḥ snāpayāmi tvaṃ me ca bhava pāpahā

गन्धपुष्पोदकैर् युक्तमर्घ्यमर्घ्यपते शुभं

gandhapuṣpodakair yuktamarghyamarghyapate śubhaṃ

गृहाण पाद्यमाचाममर्घ्यार्हङ्कुरु मां सदा

gṛhāṇa pādyamācāmamarghyārhaṅkuru māṃ sadā

वस्त्रं वस्त्रपते पुण्यं गृहाण कुरु मां सदा

vastraṃ vastrapate puṇyaṃ gṛhāṇa kuru māṃ sadā

भूषणाद्यैः सुवस्त्राद्यैश्छादितं व्रतसत्पते

bhūṣaṇādyaiḥ suvastrādyaiśchāditaṃ vratasatpate

सुगन्धिगन्धं विमलं गन्धमूर्ते गृहाण वै

sugandhigandhaṃ vimalaṃ gandhamūrte gṛhāṇa vai

पापगन्धविहीनं मां कुरु त्वं हि सुगन्धिकं

pāpagandhavihīnaṃ māṃ kuru tvaṃ hi sugandhikaṃ

पुष्पं गृहाण पुष्पादिपूर्ण मां कुरु सर्वदा

puṣpaṃ gṛhāṇa puṣpādipūrṇa māṃ kuru sarvadā

पुष्पगन्धं सुविमलं आयुरारोग्यवृद्धये

puṣpagandhaṃ suvimalaṃ āyurārogyavṛddhaye

दशाङ्गं गुग्गुलुघृतयुक्तं धूपं गृहाण वै

daśāṅgaṃ guggulughṛtayuktaṃ dhūpaṃ gṛhāṇa vai

सधूप धूपित मां त्वं कुरु धूपितसत्पते

sadhūpa dhūpita māṃ tvaṃ kuru dhūpitasatpate

दीपमूर्धशिखं दीप्तं गृहाणाखिलभासकं

dīpamūrdhaśikhaṃ dīptaṃ gṛhāṇākhilabhāsakaṃ

दीपमूर्ते प्रकाशाढ्यं सर्वदोर्ध्वगतिं कुरु

dīpamūrte prakāśāḍhyaṃ sarvadordhvagatiṃ kuru

अन्नादिकञ्च नैवेद्यं गृहाणान्नादि सत्पते

annādikañca naivedyaṃ gṛhāṇānnādi satpate

अन्नादिपूर्णं कुरु मामन्नदं सर्वदायकं

annādipūrṇaṃ kuru māmannadaṃ sarvadāyakaṃ

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं मया प्रभो

mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ mayā prabho

यत् पूजितं व्रतपते परिपूर्णन्तदसु मे

yat pūjitaṃ vratapate paripūrṇantadasu me

धर्मं देहि धनं देहि सौभाग्यं गुणसन्ततिं

dharmaṃ dehi dhanaṃ dehi saubhāgyaṃ guṇasantatiṃ

कीर्तिं विद्यां देहि चायुः स्वर्गं मोक्षञ्च देहि मे

kīrtiṃ vidyāṃ dehi cāyuḥ svargaṃ mokṣañca dehi me

इमां पूजां व्रतपते गृहीत्वा व्रज साम्प्रतं

imāṃ pūjāṃ vratapate gṛhītvā vraja sāmprataṃ

पुनरागमनायैव वरदानाय वै प्रभो

punarāgamanāyaiva varadānāya vai prabho

स्नात्वा व्रतवता सर्वव्रतेषु व्रतमूर्तयः

snātvā vratavatā sarvavrateṣu vratamūrtayaḥ

पूज्याः सुवर्णजास्ता वै शक्त्या वै भूमिशायिना

pūjyāḥ suvarṇajāstā vai śaktyā vai bhūmiśāyinā

जपो होमश् च सामान्यव्रतान्ते दानमेव च

japo homaś ca sāmānyavratānte dānameva ca

चतुर्विंशा द्वादश वा पञ्च वा त्रय एककः

caturviṃśā dvādaśa vā pañca vā traya ekakaḥ

विप्राः प्रपूज्या गुरवो भोज्याः शक्त्या तु दक्षिणा

viprāḥ prapūjyā guravo bhojyāḥ śaktyā tu dakṣiṇā

देया गावः सुवर्णाद्याः पादुकोपानहौ पृथक्

deyā gāvaḥ suvarṇādyāḥ pādukopānahau pṛthak

जलपात्रञ्चान्नपात्रमृत्तिकाच्छत्रमासनं

jalapātrañcānnapātramṛttikācchatramāsanaṃ

शय्या वस्त्रयुगं कुम्भाः परिभाषेयमीरिता

śayyā vastrayugaṃ kumbhāḥ paribhāṣeyamīritā