Chapter 2

मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम्

matsyādirūpiṇaṃ viṣṇuṃ brūhi sargādikāraṇam

पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्

purāṇaṃ brahma cāgneyaṃ yathā viṣṇoḥ purā śrutam

मत्स्यावतारं वक्ष्ये ऽहं वसिष्ठ शृणु वै हरेः

matsyāvatāraṃ vakṣye 'haṃ vasiṣṭha śṛṇu vai hareḥ

अवतारक्रिया दुष्ट- नष्ट्यै सत्पालनाय हि

avatārakriyā duṣṭa- naṣṭyai satpālanāya hi

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः

āsīdatītakalpānte brāhmo naimittiko layaḥ

समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने

samudropaplutāstatra lokā bhūrādikā mune

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये

manurvaivasvatastepe tapo vai bhuktimuktaye

एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणं

ekadā kṛtamālāyāṃ kurvato jalatarpaṇaṃ

तस्याञ्जल्युदके मत्स्यः स्वल्प एको ऽभ्यपद्यत

tasyāñjalyudake matsyaḥ svalpa eko 'bhyapadyata

क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

kṣeptukāmaṃ jale prāha na māṃ kṣipa narottama

प्>ग्राहादिभ्यो भयं मे ऽद्य तच् छ्रुत्वा कलशे ऽक्षिपत्

p>grāhādibhyo bhayaṃ me 'dya tac chrutvā kalaśe 'kṣipat

स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे वृहत्

sa tu vṛddhaḥ punarmatsyaḥ prāha taṃ dehi me vṛhat

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाथोदञ्चने ऽक्षिपत्

sthānametadvacaḥ śrutvā rājāthodañcane 'kṣipat

तत्र वृद्धो ऽब्रवीद्भूपं पृथु देहि पदं मनो

tatra vṛddho 'bravīdbhūpaṃ pṛthu dehi padaṃ mano

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान्

sarovare punaḥ kṣipto vavṛdhe tatpramāṇavān

ऊचे देहि वृहत् स्थानं प्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः

ūce dehi vṛhat sthānaṃ prākṣipaccāmbudhau tataḥ

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सो ऽभवत्

lakṣayojanavistīrṇaḥ kṣaṇamātreṇa so 'bhavat

मत्स्यं तमद्भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राब्रवीन् मनुः

matsyaṃ tamadbhutaṃ dṛṣṭvā vismitaḥ prābravīn manuḥ

को भवान् ननु वै विष्णुर् नारायण नमोस्तुते

ko bhavān nanu vai viṣṇur nārāyaṇa namostute

मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

māyayā mohayasi māṃ kimarthaṃ tvaṃ janārdana

मनुनोक्तो ऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम्

manunokto 'bravīnmatsyo manuṃ vai pālane ratam

अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये

avatīrṇo bhavāyāsya jagato duṣṭanaṣṭaye

सप्तमे दिवसे त्वब्धिः प्लावयिष्यति वै जगत्

saptame divase tvabdhiḥ plāvayiṣyati vai jagat

उपस्थितायां नावि त्वं वीजादीनि विधाय च

upasthitāyāṃ nāvi tvaṃ vījādīni vidhāya ca

सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि

saptarṣibhiḥ parivṛto niśāṃ brāhmīṃ cariṣyasi

उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना

upasthitasya me śṛṅge nibadhnīhi mahāhinā

इत्युक्त्वान्तर्दधे मत्स्यो मनुः कालप्रतीक्षकः

ityuktvāntardadhe matsyo manuḥ kālapratīkṣakaḥ

स्थितः समुद्र उद्वेले नावमारुरुहे तदा

sthitaḥ samudra udvele nāvamāruruhe tadā

एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः

ekaśṛṅgadharo matsyo haimo niyutayojanaḥ

नावम्बबन्ध तच्छृङ्गे मत्स्याख्यं च पुराणकम्

nāvambabandha tacchṛṅge matsyākhyaṃ ca purāṇakam

शुश्राव मत्स्यात्पापघ्नं संस्तुवन् स्तुतिभिश् च तं

śuśrāva matsyātpāpaghnaṃ saṃstuvan stutibhiś ca taṃ

ब्रह्मवेदप्रहर्तारं हयग्रीवञ्च दानवं

brahmavedaprahartāraṃ hayagrīvañca dānavaṃ

अवधीत्, वेदमत्स्याद्यान् पालयामास केशवः

avadhīt, vedamatsyādyān pālayāmāsa keśavaḥ

प्राप्ते कल्पे ऽथ वाराहे कूर्मरूपो ऽभवद्धरिः

prāpte kalpe 'tha vārāhe kūrmarūpo 'bhavaddhariḥ