अथ त्र्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः
atha tryadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
नरकस्वरूपम्
narakasvarūpam
अग्निर् उवाच
agnir uvāca
पुष्पाद्यैः पूजनाद्विष्णोर् न याति नरकान्दवे
puṣpādyaiḥ pūjanādviṣṇor na yāti narakāndave
आयुषो ऽन्ते नरः प्राणैरनिच्छन्नपि मुच्यते
āyuṣo 'nte naraḥ prāṇairanicchannapi mucyate
जलमग्निर्विषं शस्त्रं क्षुद्व्याधिः पतनं गिरेः
jalamagnirviṣaṃ śastraṃ kṣudvyādhiḥ patanaṃ gireḥ
निमित्तं किञ्चिदासाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते
nimittaṃ kiñcidāsādya dehī prāṇairvimucyate
अन्यच्छरीरमादत्ते यातनीयं स्वकर्मभिः
anyaccharīramādatte yātanīyaṃ svakarmabhiḥ
भुङ्क्ते ऽथ पापकृत् दुःखं सुखं धर्माय सङ्गतः
bhuṅkte 'tha pāpakṛt duḥkhaṃ sukhaṃ dharmāya saṅgataḥ
नीयते यमदूतैस्तु यमं प्राणिभयङ्करैः
nīyate yamadūtaistu yamaṃ prāṇibhayaṅkaraiḥ
कुपथे दक्षिणद्वारि धर्मिकः पश्चिमादिभिः
kupathe dakṣiṇadvāri dharmikaḥ paścimādibhiḥ
यमाज्ञप्तैः किङ्करैस्तु पात्यते नरकेषु च
yamājñaptaiḥ kiṅkaraistu pātyate narakeṣu ca
स्वर्गे तु नीयते धर्माद् वसिष्ठाद्युक्तिसंश्रयात्
svarge tu nīyate dharmād vasiṣṭhādyuktisaṃśrayāt
गोघाती तु महावीच्यां वर्षलक्षन्तु पीड्यते
goghātī tu mahāvīcyāṃ varṣalakṣantu pīḍyate
आमकुम्भे महादीप्ते ब्रह्महा भूमिहारकः
āmakumbhe mahādīpte brahmahā bhūmihārakaḥ
महाप्रलयकं यावद्रौरवे पीड्यते शनैः
mahāpralayakaṃ yāvadraurave pīḍyate śanaiḥ
स्त्रीबालवृद्धहन्ता तु यावदिन्द्राश् चतुर्दश
strībālavṛddhahantā tu yāvadindrāś caturdaśa
महारौरवके रौद्रे गृहक्षेत्रादिदीपकः
mahārauravake raudre gṛhakṣetrādidīpakaḥ
दह्यते कल्पमेकं स चौरस्तामिस्रके पतेत्
dahyate kalpamekaṃ sa caurastāmisrake patet
नैककल्पन्तु शूलाद्यैर्भिद्यते यमकिङ्करैः
naikakalpantu śūlādyairbhidyate yamakiṅkaraiḥ
महातामिस्रके सर्पजलौकाद्यैश् च पीड्यते
mahātāmisrake sarpajalaukādyaiś ca pīḍyate
यावद्भूमिर्मातृहाद्या असिपत्रवने ऽसिभिः
yāvadbhūmirmātṛhādyā asipatravane 'sibhiḥ
नैककल्पन्तु नरके करम्भवालुकासु च
naikakalpantu narake karambhavālukāsu ca
येन दग्धो जनस्तत्र दह्यते वालुकादिभिः
yena dagdho janastatra dahyate vālukādibhiḥ
काकोले कृमिविष्ठाशी एकाकी मिष्टभोजनः
kākole kṛmiviṣṭhāśī ekākī miṣṭabhojanaḥ
कुट्टले मूत्ररक्ताशी पञ्चयज्ञक्रियोज्झितः
kuṭṭale mūtraraktāśī pañcayajñakriyojjhitaḥ
सुदुर्गन्धे रक्तभोजी भवेच्चाभक्ष्यभक्ष्यकः
sudurgandhe raktabhojī bhaveccābhakṣyabhakṣyakaḥ
तैलपाके तु तिलवत् पीड्यते परपीडकः
tailapāke tu tilavat pīḍyate parapīḍakaḥ
तैलपाके तु पच्येत शरणागतघातकः
tailapāke tu pacyeta śaraṇāgataghātakaḥ
निरुच्छासे दाननाशी रसविक्रयको ऽध्वरे
nirucchāse dānanāśī rasavikrayako 'dhvare
नाम्ना वज्रकवाटेन महापाते तदानृती
nāmnā vajrakavāṭena mahāpāte tadānṛtī
महाज्वाले पापबुद्धिः क्रकचे ऽगम्यगामिनः
mahājvāle pāpabuddhiḥ krakace 'gamyagāminaḥ
सङ्करी गुडपाके च प्रतुदेत् परमर्मनुत्
saṅkarī guḍapāke ca pratudet paramarmanut
क्षारह्रदे प्राणिहन्ता क्षुरधारे च भूमिहृत्
kṣārahrade prāṇihantā kṣuradhāre ca bhūmihṛt
अम्बरीषे गोस्वर्णहृद् द्रुमच्छिद्वज्रशस्त्रके
ambarīṣe gosvarṇahṛd drumacchidvajraśastrake
मधुहर्ता परीतापे कालसूत्रे परार्थहृत्
madhuhartā parītāpe kālasūtre parārthahṛt
कश्मले ऽत्यन्तमांसाशी उग्रगन्धे ह्य् अपिण्डदः
kaśmale 'tyantamāṃsāśī ugragandhe hy apiṇḍadaḥ
दुर्धरे तु काचभक्षी वन्दिग्राहरताश् च ये
durdhare tu kācabhakṣī vandigrāharatāś ca ye
मञ्जुषे नरके लोहे ऽप्रतिष्ठे श्रुतिनिन्दकः
mañjuṣe narake lohe 'pratiṣṭhe śrutinindakaḥ
पूतिवक्त्रे कूटसाक्षी परिलुण्ठे धनापहा
pūtivaktre kūṭasākṣī pariluṇṭhe dhanāpahā
बालस्त्रीवृद्धघाती च कराले ब्राह्मणार्तिकृत्
bālastrīvṛddhaghātī ca karāle brāhmaṇārtikṛt
विलेपे मद्यपो विप्रो महाताम्रे तु मेदिनः ॥20
vilepe madyapo vipro mahātāmre tu medinaḥ //20
तथाक्रम्य पारदारान् ज्वलन्तीमायसीं शिलां
tathākramya pāradārān jvalantīmāyasīṃ śilāṃ
शाल्मलाख्ये तमालिङ्गेन् नारी बहुनरङ्गमा
śālmalākhye tamāliṅgen nārī bahunaraṅgamā
आस्फोटजिह्वोद्धरणं स्त्रीक्षणान् नेत्रभेदनं
āsphoṭajihvoddharaṇaṃ strīkṣaṇān netrabhedanaṃ
अङ्गारराशौ क्षिप्यन्ते मातृपुत्र्यादिगामिनः
aṅgārarāśau kṣipyante mātṛputryādigāminaḥ
चौराः क्षुरैश् च भिद्यन्ते स्वमांसाशी च मांसभुक्
caurāḥ kṣuraiś ca bhidyante svamāṃsāśī ca māṃsabhuk
मासोपवासकर्ता वै न याति नरकन्नरः
māsopavāsakartā vai na yāti narakannaraḥ
एकादशीव्रतकरो भीष्मपञ्चकसद् व्रती
ekādaśīvratakaro bhīṣmapañcakasad vratī
इत्य् आग्नेये महापुराणे नरकस्वरूपवर्णनं नाम त्र्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥
ity āgneye mahāpurāṇe narakasvarūpavarṇanaṃ nāma tryadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||
