Chapter 256

सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरा गणाः

sīmno vivāde kṣetrasya sāmantāḥ sthavirā gaṇāḥ

गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः

gopāḥ sīmākṛṣāṇā ye sarve ca vanagocarāḥ

नयेयुरेते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः

nayeyurete sīmānaṃ sthalāṅgāratuṣadrumaiḥ

सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैर् उपलक्षिताम्

setuvalmīkanimnāsthicaityādyair upalakṣitām

सामन्ता वा समंग्रामाश् चत्वारो ऽष्टौ दशापि वा

sāmantā vā samaṃgrāmāś catvāro 'ṣṭau daśāpi vā

रक्तस्रग्वसनाः सीमान्नयेयुः क्षितिधारिणः

raktasragvasanāḥ sīmānnayeyuḥ kṣitidhāriṇaḥ

अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम्

anṛte tu pṛthagdaṇḍyā rājñā madhyamasāhasam

अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवत्तकः

abhāve jñātṛcihnānāṃ rājā sīmnaḥ pravattakaḥ

आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु

ārāmāyatanagrāmanipānodyānaveśmasu

एष एव विधिर्ज्ञेयो वर्षाम्वुप्रवहेषु च

eṣa eva vidhirjñeyo varṣāmvupravaheṣu ca

मर्यादायाः प्रभेदेषु क्षेत्रस्य हरणे तथा

maryādāyāḥ prabhedeṣu kṣetrasya haraṇe tathā

मर्यादायाश् च दण्ड्याः स्युरधमोत्तममध्यमाः

maryādāyāś ca daṇḍyāḥ syuradhamottamamadhyamāḥ

न निषेध्यो ऽल्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः

na niṣedhyo 'lpabādhastu setuḥ kalyāṇakārakaḥ

परभूमिं हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः

parabhūmiṃ haran kūpaḥ svalpakṣetro bahūdakaḥ

स्वामिने यो ऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत्

svāmine yo 'nivedyaiva kṣetre setuṃ prakalpayet

उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः

utpanne svāmino bhogastadabhāve mahīpateḥ

फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत्

phālāhatamapi kṣetraṃ yo na kuryānna kārayet

स प्रदाप्यो ऽकृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत्

sa pradāpyo 'kṛṣṭaphalaṃ kṣetramanyena kārayet

मासानष्टौ तु महिषी सत्यघातस्य कारिणी

māsānaṣṭau tu mahiṣī satyaghātasya kāriṇī

दण्डनीया तदर्धन्तु गौस्तदर्धमजाविकं

daṇḍanīyā tadardhantu gaustadardhamajāvikaṃ

भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्विगुणो दमः

bhakṣayitvopaviṣṭānāṃ yathoktād dviguṇo damaḥ

सममेषां विवीतेपि स्वराष्ट्रं महिषीसमम्

samameṣāṃ vivītepi svarāṣṭraṃ mahiṣīsamam

यावत् सत्यं विनष्टन्तु तावत् क्षेत्री फलं लभेत्

yāvat satyaṃ vinaṣṭantu tāvat kṣetrī phalaṃ labhet

पालस्ताड्यो ऽथ गोस्वामी पूर्वोक्तं दण्डमर्हति

pālastāḍyo 'tha gosvāmī pūrvoktaṃ daṇḍamarhati

पथि ग्रामविवीतान्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते

pathi grāmavivītānte kṣetre doṣo na vidyate

अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति

akāmataḥ kāmacāre cauravaddaṇḍamarhati

महोत्क्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुका च गौः

mahotkṣotsṛṣṭapaśavaḥ sūtikāgantukā ca gauḥ

पालो येषान्तु मोच्या दैवराजपरिप्लुताः

pālo yeṣāntu mocyā daivarājapariplutāḥ

यथार्पितान् पशून् गोपोः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा

yathārpitān paśūn gopoḥ sāyaṃ pratyarpayettathā

प्रमादमृतनष्टांश् च प्रदाप्यः कृतवेतनः

pramādamṛtanaṣṭāṃś ca pradāpyaḥ kṛtavetanaḥ

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते

pāladoṣavināśe tu pāle daṇḍo vidhīyate

अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च

ardhatrayodaśapaṇaḥ svāmino dravyameva ca

ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा

grāmecchayā gopracāro bhūmirājavaśena vā

द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत्

dvijastṛṇaidhaḥpuṣpāṇi sarvataḥ svavadāharet

धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत्

dhanuḥśataṃ parīṇāho grāmakṣetrāntaraṃ bhavet

द्वे शते खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम्

dve śate kharvaṭasya syānnagarasya catuḥśatam

स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्दोषो ऽप्रकाशिते

svaṃ labhetānyavikrītaṃ kreturdoṣo 'prakāśite

हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः

hīnādraho hīnamūlye velāhīne ca taskaraḥ

नष्टापहृतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेन्नरम्

naṣṭāpahṛtamāsādya hartāraṃ grāhayennaram

देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत्

deśakālātipattau vā gṛhītvā svayamarpayet

विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम्

vikreturdarśanācchuddhiḥ svāmī dravyaṃ nṛpo damam

क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तत्र विक्रयी

kretā mūlyaṃ samāpnoti tasmādyastatra vikrayī

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतो ऽन्यथा

āgamenopabhogena naṣṭaṃ bhāvyamato 'nyathā

पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते

pañcabandho damastasya rājñe tenāpyabhāvite

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात्

hṛtaṃ pranaṣṭaṃ yo dravyaṃ parahastādavāpnuyāt

अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षन्नयतिं पणान्

anivedya nṛpe daṇḍyaḥ sa tu ṣannayatiṃ paṇān

शौल्किकैः स्थानपालैर् वा नष्टापहृतमाहृतं

śaulkikaiḥ sthānapālair vā naṣṭāpahṛtamāhṛtaṃ

अर्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते परतो नृपः

arvāk saṃvatsarāt svāmī labhate parato nṛpaḥ

पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे

paṇānekaśaphe dadyāccaturaḥ pañca mānuṣe

महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके

mahiṣoṣṭragavāṃ dvau dvau pādaṃ pādamajāvike

स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते

svakuṭumbāvirodhena deyaṃ dārasutādṛte

नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम्

nānvaye sati sarvasvaṃ deyaṃ yaccānyasaṃśrutam

प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः

pratigrahaḥ prakāśaḥ syāt sthāvarasya viśeṣataḥ

देयं प्रतिश्रुतञ्चैव दत्वा नापहरेत् पुनः

deyaṃ pratiśrutañcaiva datvā nāpaharet punaḥ

दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्धमासिकं

daśaikapañcasaptāhamāsatryahārdhamāsikaṃ

वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम्

vījāyovāhyaratnastrīdohyapuṃsāṃ pratīkṣaṇam

अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते

agnau suvarṇamakṣīṇaṃ dvipalaṃ rajate śate

अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि

aṣṭau trapuṇi sīse ca tāmre pañcadaśāyasi

शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा

śate daśapalāvṛddhiraurṇe kārpāsike tathā

मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता

madhye pañcapalā jñeyā sūkṣme tu tripalā matā

कार्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः

kārmike romabaddhe ca triṃśadbhāgaḥ kṣayo mataḥ

न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च

na kṣayo na ca vṛddhistu kauśeye valkaleṣu ca

देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम्

deśaṃ kālañca bhogañca jñātvā naṣṭe balābalam

द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर्यत्तद्दाप्यमसंशयम्

dravyāṇāṃ kuśalā brūyuryattaddāpyamasaṃśayam

बलाद्दासीकृतश् चौरैर् विक्रीतश्चापि मुच्यते

balāddāsīkṛtaś caurair vikrītaścāpi mucyate

स्वामिप्राणप्रदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि

svāmiprāṇaprado bhaktatyāgāttanniṣkrayādapi

प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः

pravrajyāvasito rājño dāsa āmaraṇāntikaḥ

वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः

varṇānāmānulomyena dāsyaṃ na pratilomataḥ

कृतशिल्पोपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्गृहे

kṛtaśilpopi nivaset kṛtakālaṃ gurorgṛhe

अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्त्रत्फलप्तदः

antevāsī guruprāptabhojanastratphalaptadaḥ

राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणान्न्यस्य तत्र तु

rājā kṛtvā pure sthānaṃ brāhmaṇānnyasya tatra tu

त्रैविद्यं वृत्तिमद्ब्रूयात् स्वधर्मः पाल्यतामिति

traividyaṃ vṛttimadbrūyāt svadharmaḥ pālyatāmiti

निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत्

nijadharmāvirodhena yastu sāmayiko bhavet

सो ऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश् च यः

so 'pi yatnena saṃrakṣyo dharmo rājakṛtaś ca yaḥ

गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः

gaṇadravyaṃ haredyastu saṃvidaṃ laṅghayecca yaḥ

सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्

sarvasvaharaṇaṃ kṛtvā taṃ rāṣṭrādvipravāsayet

कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः

kartavyaṃ vacanaṃ sarvaiḥ samūhahitavādibhiḥ

यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दमम्

yastatra viparītaḥ syātsa dāpyaḥ prathamaṃ damam

समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत्

samūhakāryaprahito yallabhettattadarpayet

एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत् स्वयम्

ekādaśaguṇaṃ dāpyo yadyasau nārpayet svayam

वेदज्ञाः शुचयो ऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः

vedajñāḥ śucayo 'lubdhā bhaveyuḥ kāryacintakāḥ

कर्तव्यं वचनं तेषां समूहहितवादिनां

kartavyaṃ vacanaṃ teṣāṃ samūhahitavādināṃ

श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः

śreṇinaigamapākhaṇḍigaṇānāmapyayaṃ vidhiḥ

भेदञ्चैषां नृपो रक्षेत् पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत्

bhedañcaiṣāṃ nṛpo rakṣet pūrvavṛttiñca pālayet

गृहीतवेतनः कर्म त्यजन् द्विगुणमावहेत्

gṛhītavetanaḥ karma tyajan dviguṇamāvahet

अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः

agṛhīte samaṃ dāpyo bhṛtyai rakṣya upaskaraḥ

दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः

dāpyastu daśamaṃ bhāgaṃ bāṇijyapaśusasyataḥ

अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षिता

aniścitya bhṛtiṃ yastu kārayetsa mahīkṣitā

देशं कालञ्च यो ऽतीयात् कर्म कुर्याच्च यो ऽन्यथा

deśaṃ kālañca yo 'tīyāt karma kuryācca yo 'nyathā

तत्र तु स्वामिनश्छन्दो ऽधिकं देयं कृते ऽधिके

tatra tu svāminaśchando 'dhikaṃ deyaṃ kṛte 'dhike

यो यावत् कुरुते कर्म तावत्तस्य तु वेतनम्

yo yāvat kurute karma tāvattasya tu vetanam

उभयोरप्यसाध्यञ्चेत् साध्ये कुर्याद्यथाश्रुतम्

ubhayorapyasādhyañcet sādhye kuryādyathāśrutam

अराजदैविकन्नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः

arājadaivikannaṣṭaṃ bhāṇḍaṃ dāpyastu vāhakaḥ

प्रस्थानविघ्नकृच्चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम्

prasthānavighnakṛccaiva pradāpyo dviguṇāṃ bhṛtim

प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन्

prakrānte saptamaṃ bhāgaṃ caturthaṃ pathi saṃtyajan

भृतिमर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस्त्याजकोअपि च

bhṛtimardhapathe sarvāṃ pradāpyastyājakoapi ca

ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं गतं

glahe śatikavṛddhestu sabhikaḥ pañcakaṃ gataṃ

गृह्णीयाद्धूर्तकितवादितराद्दशकं शतं

gṛhṇīyāddhūrtakitavāditarāddaśakaṃ śataṃ

स सम्यक्पालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतं

sa samyakpālito dadyādrājñe bhāgaṃ yathākṛtaṃ

जितमुद्ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी

jitamudgrāhayejjetre dadyātsatyaṃ vacaḥ kṣamī

प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले

prāpte nṛpatinā bhāge prasiddhe dhūrtamaṇḍale

जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु

jitaṃ saśabhike sthāne dāpayedanyathā na tu

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश् च त एव हि

draṣṭāro vyavahārāṇāṃ sākṣiṇaś ca ta eva hi

राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः

rājñā sacihnā nirvāsyāḥ kūṭākṣopadhidevinaḥ

द्यूतमेकमुखं कार्यं तस्करज्ञानकारणात्

dyūtamekamukhaṃ kāryaṃ taskarajñānakāraṇāt

एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये

eṣa eva vidhirjñeyaḥ prāṇidyūte samāhvaye