Chapter 293

नागादयो ऽथ भावादिदशस्थानानि कर्म च

nāgādayo 'tha bhāvādidaśasthānāni karma ca

सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते

sūtakaṃ daṣṭaceṣṭeti saptalakṣaṇamucyate

शेषवासुकितक्षाख्याः कर्कटो ऽब्जो महाम्बुजः

śeṣavāsukitakṣākhyāḥ karkaṭo 'bjo mahāmbujaḥ

शङ्खपालश् च कुलिक इत्य् अष्टौनागवर्यकाः

śaṅkhapālaś ca kulika ity aṣṭaunāgavaryakāḥ

दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्धान्वितौ क्रमात्

daśāṣṭapañcatriguṇaśatamūrdhānvitau kramāt

विप्रौ नृपो विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु कीर्तितौ

viprau nṛpo viśau śūdrau dvau dvau nāgeṣu kīrtitau

तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः

tadanvayāḥ pañcaśataṃ tebhyo jātā asaṃkhyakāḥ

फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः

phaṇimaṇḍalirājīlavātapittakaphātmakāḥ

व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पां दर्वीकराः स्मृताः

vyantarā doṣamiśrāste sarpāṃ darvīkarāḥ smṛtāḥ

रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः

rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ

गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर् विधैश्चिताः

gonasā mandagā dīrghā maṇḍalair vidhaiścitāḥ

राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्यगूर्ध्वञ्च वाजिभिः

rājilāścitritāḥ snigdhāstiryagūrdhvañca vājibhiḥ

व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश् च भूवर्षाग्नेयवायवः

vyantarā miśracihnāś ca bhūvarṣāgneyavāyavaḥ

चतुर्विधास्ते षड्विंशभेदाः षोडश गोनसाः

caturvidhāste ṣaḍviṃśabhedāḥ ṣoḍaśa gonasāḥ

त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविंशतिः

trayodaśa ca rājīlā vyantarā ekaviṃśatiḥ

ये ऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः

ye 'nuktakāle jāyante sarpāste vyantarāḥ smṛtāḥ

आषाढादित्रिमासैः स्याद्गर्भो माषचतुष्टये

āṣāḍhāditrimāsaiḥ syādgarbho māṣacatuṣṭaye

अण्ड्कानां शते द्वे च चत्वारिंशत् प्रसूयते

aṇḍkānāṃ śate dve ca catvāriṃśat prasūyate

सर्पा ग्रसन्ति सूतौघान् विना स्त्रीपुन्नपुंसकान्

sarpā grasanti sūtaughān vinā strīpunnapuṃsakān

उन्मीलते ऽक्षि सप्ताहात् कृष्णो मासाद्भवेद्वहिः

unmīlate 'kṣi saptāhāt kṛṣṇo māsādbhavedvahiḥ

द्वादशाहात् सुबोधः स्यात् दन्ताः स्युः सूर्यदर्शनात्

dvādaśāhāt subodhaḥ syāt dantāḥ syuḥ sūryadarśanāt

द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतस्रस्तेषु दंष्त्रिकाः

dvātriṃśaddinaviṃśatyā catasrasteṣu daṃṣtrikāḥ

कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका

karālī makarī kālarātrī ca yamadūtikā

एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः

etāstāḥ saviṣā daṃṣṭrā vāmadakṣiṇapārśvagāḥ

षन्मासान्मुच्यते कृत्तिं जोवेत्सष्टिसमाद्वयं

ṣanmāsānmucyate kṛttiṃ jovetsaṣṭisamādvayaṃ

नागाः सूर्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवा निशि

nāgāḥ sūryādivāreśāḥ sapta uktā divā niśi

स्वेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्वसन्धिषु

sveṣāṃ ṣaṭ prativāreṣu kulikaḥ sarvasandhiṣu

शङ्खेन वा महाब्जेन सह तस्योदयो ऽथवा

śaṅkhena vā mahābjena saha tasyodayo 'thavā

द्वयीर्वा नाडिकामन्त्रमन्त्रकं कुलिकोदयः

dvayīrvā nāḍikāmantramantrakaṃ kulikodayaḥ

दुष्टः स कालः सर्वत्र सर्पदंशे विशेषतः

duṣṭaḥ sa kālaḥ sarvatra sarpadaṃśe viśeṣataḥ

कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्वत्रयाश्वनी

kṛttikā bharaṇī svātī mūlaṃ pūrvatrayāśvanī

विशाखार्द्रा मघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी

viśākhārdrā maghāśleṣā citrā śravaṇarohiṇī

हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः

hastā mandakujau vārau pañcamī cāṣṭamī tithiḥ

षष्ठी रैक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्दशी

ṣaṣṭhī raiktā śivā nindyā pañcamī ca caturdaśī

सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश् च राशयः

sandhyācatuṣṭayaṃ duṣṭaṃ dagdhayogāś ca rāśayaḥ

एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम्

ekadvibahavo daṃśā daṣṭaviddhañca khaṇḍitam

अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम्

adaṃśamavaguptaṃ syāddaṃśamevaṃ caturvidham

त्रयो द्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरोल्वणा

trayo dvyekakṣatā daṃśā vedanā rudhirolvaṇā

नक्तन्त्वेकाङ्घ्रिकूर्माभा दंशाश् च यमचोदिताः

naktantvekāṅghrikūrmābhā daṃśāś ca yamacoditāḥ

दीहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोथरुजान्वितः

dīhīpipīlikāsparśī kaṇṭhaśotharujānvitaḥ

सतोदो रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्विषः

satodo ranthito daṃśaḥ saviṣo nyastanirviṣaḥ

देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे

devālaye śūnyagṛhe valmīkodyānakoṭare

रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्याञ्च सिन्धुसङ्गमे

rathyāsandhau śmaśāne ca nadyāñca sindhusaṅgame

द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहे ऽब्जे पर्वताग्रतः

dvīpe catuṣpathe saudhe gṛhe 'bje parvatāgrataḥ

विलहद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके

vilahadvāre jīrṇakūpe jīrṇaveśmani kuḍyake

शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बू डुम्बरेणेषु च

śigruśleṣmātakākṣeṣu jambū ḍumbareṇeṣu ca

वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृत्कक्षजत्रुणि

vaṭe ca jīrṇaprākāre khāsyahṛtkakṣajatruṇi

तालौ शङ्खे गले मूर्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः

tālau śaṅkhe gale mūrdhni civuke nābhipādayoḥ

दंशो ऽशुभः शुभो दूतः पुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः

daṃśo 'śubhaḥ śubho dūtaḥ puṣpahastaḥ suvāk sudhīḥ

लिङ्गवर्णसमानश् च शुक्लवस्त्रो ऽमलः शुचिः

liṅgavarṇasamānaś ca śuklavastro 'malaḥ śuciḥ

अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्षणः

apadvāragataḥ śastrī pramādī bhūgatekṣaṇaḥ

विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गद्गदवर्णभाक्

vivarṇavāsāḥ pāśādihasto gadgadavarṇabhāk

शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः

śuṣkakāṣṭhāśritaḥ khinnastilāktakakarāṃśukaḥ

आर्द्रवासाः कृष्णरक्तपुष्पयुक्तशिरोरुहः

ārdravāsāḥ kṛṣṇaraktapuṣpayuktaśiroruhaḥ

कुचमर्दी नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः

kucamardī nakhacchedī gudaspṛk pādalekhakaḥ

केशमुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकशः

keśamuñcī tṛṇacchedī duṣṭā dūtāstathaikaśaḥ

इडान्या वा वहेद्द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः

iḍānyā vā vaheddvedhā yadi dūtasya cātmanaḥ

आभ्यां द्वाभ्यां पुष्टयास्मान् विद्यास्त्रीपुन्नपुंसकान्

ābhyāṃ dvābhyāṃ puṣṭayāsmān vidyāstrīpunnapuṃsakān

दूतः स्पृशति यद्गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत्

dūtaḥ spṛśati yadgātraṃ tasmin daṃśamudāharet

दूताङ्घ्रिचलनं दुष्ठमुत्थितिर्निश् चला शुभा

dūtāṅghricalanaṃ duṣṭhamutthitirniś calā śubhā

जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टो ऽन्यत्र सम्मागतः

jīvapārśve śubho dūto duṣṭo 'nyatra sammāgataḥ

जीवो गतागतैर् दुष्टः शुभो दूतनिवेदने

jīvo gatāgatair duṣṭaḥ śubho dūtanivedane

दूतस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्वामजार्धनिन्दिता

dūtasya vāk praduṣṭā sā pūrvāmajārdhaninditā

विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्विषर्निर्विषकालता(?)

vibhaktaistasya vākyāntairviṣarnirviṣakālatā(?)

आद्यैः स्वरैश् च काद्यश् च वर्गैर् भिन्नलिपिर्द्विधा

ādyaiḥ svaraiś ca kādyaś ca vargair bhinnalipirdvidhā

स्वरजो वसुमान्वर्गी इतिक्षेपा च मातृका

svarajo vasumānvargī itikṣepā ca mātṛkā

वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम्

vātāgnīndrajalātmāno vargeṣu ca catuṣṭayam

नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः

napuṃsakāḥ pañcamāḥ syuḥ svarāḥ śakrāmbuyonayaḥ

दुष्टौ दूतस्य वाक्पादौ वाताग्नी मध्यमो हरिः

duṣṭau dūtasya vākpādau vātāgnī madhyamo hariḥ

प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः

praśastā vāruṇā varṇā atiduṣṭā napuṃsakāḥ

प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्जितं मेघहस्तिनोः

prasthāne maṅgalaṃ vākyaṃ garjitaṃ meghahastinoḥ

प्रदक्षिणं फले वृक्षे वामस्य च रुतं जितं

pradakṣiṇaṃ phale vṛkṣe vāmasya ca rutaṃ jitaṃ

शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये

śubhā gītādiśabdāḥ syurīdṛśaṃ syādasiddhaye

अनर्थगीरथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम्

anarthagīrathākrando dakṣiṇe virutaṃ kṣutam

वेश्या क्षुतो नृपः कन्या गौर्दन्ती मुरजध्वजौ

veśyā kṣuto nṛpaḥ kanyā gaurdantī murajadhvajau

क्षीराज्यदधिशङ्खाम्बु छत्रं भेरी फलं सुराः

kṣīrājyadadhiśaṅkhāmbu chatraṃ bherī phalaṃ surāḥ

तण्डुला हेम रुप्यञ्च सिद्धये ऽभिमुखा अमी

taṇḍulā hema rupyañca siddhaye 'bhimukhā amī

सकाष्ठः सानलः कारुर्मलिनाम्बरभावभृत्

sakāṣṭhaḥ sānalaḥ kārurmalināmbarabhāvabhṛt

गलस्थटङ्गो गोमायुगृध्रोलूककपर्दिकाः

galasthaṭaṅgo gomāyugṛdhrolūkakapardikāḥ

तैलं कपालकार्पासा निषेधे भस्म नष्टये

tailaṃ kapālakārpāsā niṣedhe bhasma naṣṭaye

विषरोगाश् च सप्त स्युर्धातोर्धात्वन्तराप्तितः

viṣarogāś ca sapta syurdhātordhātvantarāptitaḥ

विषदंशो ललाटं यात्यतोनेत्रं ततौ सुखम्

viṣadaṃśo lalāṭaṃ yātyatonetraṃ tatau sukham