Chapter 340

चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः

ceṣṭāviśeṣamapyaṅgapratyaṅge karma cānayoḥ

शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः

śarīrārambhamicchanti prāyaḥ pūrvo 'valāśrayaḥ

लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं

līlā vilāso vichittirvibhramaṃ kilakiñcitaṃ

मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा

moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ vivvoko lalitantathā

विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः

vikṛtaṃ krīḍitaṃ keliriti dvādaśadhaiva saḥ

लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये

līleṣṭajanaceṣṭānukaraṇaṃ saṃvṛtakṣaye

विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते

viśeṣān darśayan kiñcidvilāsaḥ sadbhiriṣyate

हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं

hasitakrānditādīnāṃ saṅkaraḥ kilakiñcitaṃ

विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः

vikāraḥ kopi vivvoko lalitaṃ saukumāryataḥ

शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्

śiraḥ pāṇiruraḥ pārśvaṅkaṭiraṅghririti kramāt

अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते

aṅgāni bhrūlatādīni pratyaṅgānyabhijānate

अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना

aṅgapratyaṅgayoḥ karma prayatnajanitaṃ vinā

न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित्

na prayogaḥ kvacinmukhyantiraścīnañca tat kvacit

आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च

ākampitaṃ kampitañca dhūtaṃ vidhūtameva ca

परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं

parivāhitamādhūtamavadhūtamathācitaṃ

निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्

nikuñcitaṃ parāvṛttamutkṣiptañcāpyadhogatam

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः

lalitañceti vijñeyaṃ trayodaśavidhaṃ śiraḥ

भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं

bhrūkarma saptadhā jñeyaṃ pātanaṃ bhrūkuṭīmukhaṃ

दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना

dṛṣtistridhā ramasthāyisañcāripratibandhanā

षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा

ṣaṭtriṃśadbhedavidhurā rasajā tatra cāṣṭadhā

नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं

navadhā tārakākarma bhramaṇañcalanādikaṃ

षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः

ṣoḍhā ca nāsikā jñeyā niśvāso navadhā mataḥ

षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया

ṣoṭauṣṭhakarmakaṃ pāpaṃ saptadhā civukakriyā

कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता

kaluṣādimukhaṃ ṣoḍhā grīvā navavidhā smṛtā

असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते

asaṃyutaḥ saṃyutaś ca bhūmnā hastaḥ pramucyate

पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः

patākastripātākaś ca tathā vai kartarīmukhaḥ

अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च

ardhacandrotkarālaś ca śukatuṇḍastathaiva ca

सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः

suṣṭiś ca śikharaś caiva kapitthaḥ kheṭakāmukhaḥ

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः

sūcyāsyaḥ padmakoṣo hi śirāḥ samṛgaśīrṣakāḥ

कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा

kāṃmūlakālapadmau* ca caturabhramarau tathā

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा

haṃsāsyahaṃsapakṣau ca sandaṃśamukulau tathā

उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी

urṇanābhastāmracūḍaś caturviṃśatirityamī

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश

asaṃyutakarāḥ proktāḥ saṃyutāstu trayodaśa

अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा

añjaliś ca kapotaś ca karkaṭaḥ svastikas tathā

कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा

kaṭako vardhamānaścāpyasaṅgo niṣadhas tathā

दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च

dolaḥ puṣpapuṭaś caiva tathā makara eva ca

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः

gajadanto vahistambho vardhamāno 'pare karāḥ

उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्

uraḥ pañcavidhaṃ syāttu ābhugnanartanādikam

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा

udaranduratikṣāmaṃ khaṇḍaṃ pūrṇamiti tridhā

पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा

pārśvayoḥ pañcakarmāṇi jaṅghākarma ca pañcadhā

अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्

anekadhā pādakarma nṛtyādau nāṭake smṛtam

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ॥

ity āgneye mahāpurāṇe alaṅkāre nṛtyādāvaṅgakarmanirūpaṇam nāma catvariṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ ||