Chapter 341

आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः

ābhimukhyannayannarthānvijñeyo 'bhinayo budhaiḥ

चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः

caturdhā sambhavaḥ sattvavāgaṅgāharaṇāśrayaḥ

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः

stambhādiḥ sāttviko vāgārambho vācika āṅgikaḥ

शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः

śarīrārambha āhāryo buddhyārambhapravṛttayaḥ

रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः

rasādiviniyogo 'tha kathyate hy abhimānataḥ

तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता

tamantareṇa sarve ṣāmapārthaiva svatantratā

सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः

sambhogo vipralambhaś ca śṛṅgāro dvividhaḥ smṛtaḥ

प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः

pracchannaś ca prakāśaś ca tāvapi dvividhau punaḥ

विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः

vipralambhābhidhāno yaḥ śṛṅgāraḥ sa caturvidhaḥ

पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः

pūrvānurāgānākhyaḥ pravāmakaruṇātmakaḥ

एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम्

etebhyo 'nyataraṃ jāyamānamambhogalakṣaṇam

विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते

vivartate caturdhaiva na ca prāgativartate

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः

strīpuṃsayostadudayastasya nirvirtikā ratiḥ

निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना

nikhilāḥ sāttvikāstatra vaivarṇyapralayau vinā

धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते

dharmārthakāmamokṣaiś ca śṛṅgāra upacīyate

आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः

ālamvanaviśeṣaiś ca tadviśeṣair nirantaraḥ

शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम्

śṛṅgāraṃ dvividhaṃ vidyādvāṅnepathyakriyātmakam

हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः

hāsaś ca turvidho 'lakṣyadantaḥ smita itīritaḥ

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम्

kiñcillakṣitadantāgraṃ hasitaṃ phullalocanam

विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्

vihasitaṃ sasvanaṃ syājjihmopahasitantu tat

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं

saśabdaṃ pāpahasitamaśabdamatihāsitaṃ

यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्

yaścāsau karuṇo nāma sa rasastrividho bhavet

धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा

dharmopaghātajaścittavilāsajanitas tathā

शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः

śokaḥ śokādbhavet sthāyī kaḥ sthāyī pūrvajo mataḥ

अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः

aṅganepathyavākyaiś ca raudro 'pi trividho rasaḥ

तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः

tasya nirvartakaḥ krodhaḥ svedo romāñcavapathuḥ

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम्

dānavīro dharmavīro yuddhavīra iti trayam

वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते

vīrastasya ca niṣpattiheturutsāha iṣyate

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते

ārambheṣu bhavedyatra vīramevānuvartate

भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं

bhayānako nāma rasastasya nirvartakaṃ bhayaṃ

उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः

udvejanaḥ kṣobhaṇaś ca vībhatso dvividhaḥ smṛtaḥ

उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः

udvejanaḥ syāt plutyādyaiḥ kṣobhaṇo rudhirādibhiḥ

जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते

jagupsārambhikā tasya sāttvikāṃśo nivartate

काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते

kāvyaśobhākarān dharmānalaṅkārān pracakṣyate

अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा

alaṅkariṣṇavaste ca śabdamarthamubhau tridhā

ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः

ye vyutpattyādinā śabdamalaṅkartumiha kṣamāḥ

शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः

śabdālaṅkāramāhustān kāvyamīmāṃsakā vidaḥ

छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह

chāyā mudrā tathoktiś ca yuktirgumphanayā saha

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च

vākovākyamanuprāsaścitraṃ duṣkarameva ca

ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्

jṇeyā navālaṅkṛtayaḥ śabdānāmityasaṅkarāt

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा

tatrānyokteranukṛtiśchāyā sāpi catruvvidhā

लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः

lokacchekārbhakoktīnāmekokteranukārataḥ

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः

ābhāṇakoktirlokoktiḥ sarvasāmānya eva tāḥ

यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः

yānudhāvati lokoktiśchāyāmicchanti tāṃ budhāḥ

छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः

chekā vidagdhā vaidagdhyaṃ kalāsu kuśalā matiḥ

तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते

tāmullikhantī chekoktiśchāyā kavibhiriṣyate

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते

avyutpannoktirakhilair arbhakoktyopalakṣyate

तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती

tenārbhakoktiśchāyā tanmātroktimanukurvatī

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी

viplutākṣaramaślīlaṃ vaco mattasya tādṛśī

या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते

yā sā bhavati mattoktiśchāyoktāpyatiśobhate

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती

abhiprāyaviśeṣeṇa kaviśaktiṃ vivṛṇvatī

मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते

mutpradāyinīti sā mudrā saiva śayyāpi no mate

उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान्

uktiḥ sā kathyate yasyāmarthako 'pyupapattimān

लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां

lokayātrārthavidhinā dhinoti hṛdayaṃ satāṃ

उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि

ubhau vidhiniṣedhau ca niyamāniyamāvapi

विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः

vikalpaparisaṅkhye ca tadīyāḥ ṣaḍathoktayaḥ

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः

ayuktayoriva mitho vācyavācakayordvayoḥ

योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः

yojanāyai kalpyamānā yuktiruktā manīṣibhiḥ

पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च

padañcaiva padārthaś ca vākyaṃ vākyarthameva ca

विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः

viṣayo 'styāḥ prakaraṇaṃ prapañcaśceti ṣaḍvidhaḥ

गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा

gumphanā racanācaryā śabdārthakramagocarā

शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा

śabdānukārādarthānupūrvārtheyaṃ kramāttridhā

उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत्

uktipratyuktimadvākyaṃ vākovākyaṃ dvidhaiva tat

ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः

ṛjuvakroktibhedena tatrādyaṃ sahajaṃ vacaḥ

सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत्

sā pūrvapraśnikā praśnapūrviketi dvidhā bhavet

वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा

vakroktistu bhaveḍbhaṅgyā kākustena kṛtā dvidhā