Chapter 342

स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः

syādāvṛttiranuprāso varṇānāṃ padavākyayoḥ

एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा

ekavarṇānekavarṇāvṛttervarṇaguṇo dvidhā

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः

ekavarṇagatāvṛtterjāyante pañca vṛttayaḥ

मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह

madhurā lalitā prauṭā bhadrā paruṣayā saha

मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ

madhurāyāś ca vargantādadho vargyā raṇau svanau

ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः

hrasvasvareṇāntaritau saṃyuktatvaṃ nakārayoḥ

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका

na kāryā vargyavarṇānāmāvṛttiḥ pañcamādhikā

महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ

mahāprāṇoṣmasaṃyogapravimuktalaghūttarau

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा

lalitā balabhūyiṣṭhā prauṭā yā paṇavargajā

ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः

ūrdhvaṃ repheṇa yujyante naṭavargonapañcamāḥ

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते

bhadrāyāṃ pariśiṣṭāḥ syuḥ paruṣā sābhidhīyate

भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः

bhavanti yasyāmūṣmāṇaḥ saṃyuktāstattadakṣaraiḥ

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी

akāravarjamāvṛttiḥ svarāṇāmatibhūyasī

अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ

anusvāravisargau ca pāruṣyāya nirantarau

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा

śaṣasā rephasaṃyuktāścākāraścāpi bhūyasā

अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः

antasthābhinnamābhyāñca haḥ pāruṣyāya saṃyutaḥ

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि

anyathāpi gururvarṇaḥ saṃyukteparipanthini

पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो

pāruṣyāyādimāṃstatra pūjitā na tu pañcamo

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते

kṣepe śabdānukāre ca paruṣāpi prayujyate

कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका

karṇāṭī kauntalī kauntī kauṅkaṇī vāmanāsikā

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात्

drāvaṇī mādhavī pañcavarṇāntasthoṣmabhiḥ kramāt

अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका

anekavarṇāvṛttiryā bhinnārthapratipādikā

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा

yamakaṃ sāvyapetañca vyapetañceti taddvidhā

आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः

ānantaryādavyapetaṃ vyapetaṃ vyavadhānataḥ

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम्

dvaividhyenānayoḥ sthānapādabhedāccaturvidham

आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः

ādipādādimadhyānteṣvekadvitriniyogataḥ

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः

saptadhā saptapūrveṇa cet pādenottarottaraḥ

एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं

ekadvitripadārambhastulyaḥ ṣoḍhā tadāparaṃ

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम्

tṛtīyaṃ trividhaṃ pādasyādimadhyāntagocaram

पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च

pādāntayamakañcaiva kāñcīyamakameva ca

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा

saṃsargayamakañcaiva vikrāntayamakantathā

पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च

pādādiyamakañcaiva tathāmreḍitameva ca

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च

caturvyavasitañcaiva mālāyamakameva ca

दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे

daśadhā yamakaṃ śreṣṭhaṃ tadbhedā bahavo 'pare

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा

svatantrasyānyatantrasya padasyāvartanā dvidhā

भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः

bhinnaprayojanapadasyāvṛttiṃ manujā viduḥ

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः

dvayorāvṛttapadayoḥ samastā syātsamāsataḥ

असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्

asamāsāttayorvyastā pāde tvekatra vigrahāt

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते

vākyasyāvṛttirapyevaṃ yathāsambhavamiṣyate

अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *

alaṅkārādyanuprāso laghumadhyevamarhaṇāt *

यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते

yayā kayācidvṛtyā yat samānamanubhūyate

तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा

tadrūpādipadāsattiḥ sānuprasā rasāvahā

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते

goṣṭhyāṃ kutūhalādhyāyī vāgbandhaścitramucyate

प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्

praśnaḥ prahelikā guptaṃ cyutadatte tathobhayam

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः

samasyā sapta tadbhedā nānārthasyānuyogataḥ

यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं

yatra pradīyate tulyavarṇavinyāsamuttaraṃ

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः

sa praśnaḥ syādekapṛṣṭadvipṛṣṭottarabhedataḥ

द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च

dvidhaikapṛṣṭo dvividhaḥ samasto vyasta eva ca

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका

dvayorapyarthayorguhyamānaśabdā prahelikā

सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः

sā dvidhārtho ca śābdī ca tatrārthī cārthabodhataḥ

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां

śabdāvabodhataḥ śābdī prāhuḥ ṣoḍhā prahelikāṃ

यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः

yasmin gupte 'pi vākyāṅge bhāvyartho 'pāramārthikaḥ

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः

tadaṅgavihitākāṅkṣastadguptaṃ gūḍhamapyadaḥ

यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः

yatrārthāntaranirbhāso vākyāṅgacyavanādibhiḥ

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम्

tadaṅgavihitākāṅkṣastaccutaṃ syāccaturvidham

स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः

svaravyañjanavindūnāṃ visargasya ca vicyuteḥ

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते

dattepi yatra vākyāṅge dvitīyorthaḥ pratīyate

दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः

dattantadāhustadbhedāḥ svarādyaiḥ pūrvavanmatāḥ

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च

apanītākṣarasthāne nyaste varṇāntare 'pi ca

भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते

bhāsate 'rthāntaraṃ yatra cyutadattaṃ taducyate

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम्

suśliṣṭapadyamekaṃ yannānāślokāṃśanirmitam

सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्

sā mamasyā parasyātmaparayoḥ kṛtisaṅkarāt

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम्

duḥkhena kṛtamatyarthaṃ kavisāmarthyasūcakam

दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः

duṣkaraṃ nīrasatvepi vidagdhānāṃ mahotsavaḥ

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा

niyamācca vidarbhāca bandhācca bhavati tridhā

कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः

kaveḥ pratijñā nirmāṇaramyasya niyamaḥ smṛtaḥ

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा

sthānenāpi svareṇāpi vyañjanenāpi sa tridhā

विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते

vikalpaḥ prātilomyānulomyādevābhidhīyate

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते

pratilomyānulomyañca śabdenārthena jāyate

अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना

anekadhāvṛttavarṇavinyāsaiḥ śilpakalpanā

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते

tattatprasiddhavastūnāṃ bandha ity abhidhīyate

गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्

gomūtrikārdhabhramaṇe sarvatobhadramambujam

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा

cakrañcakrābjakaṃ daṇḍo murajāśceti cāṣṭadhā

प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा

pratyardhaṃ pratipādaṃ syādekāntarasamākṣarā

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे

dvidhā gomūtrikāṃ pūrvāmāhuraśvapadāṃ pare

अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि

antyāṅgomūtrikāṃ dhenuṃ jālabandhaṃ vadanti hi

अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः

ardhābhyāmardhapādaiś ca kuryādvinyāsametayoḥ

न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां

nyastānāmiha varṇānāmadhodhaḥ kramabhāgināṃ

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत्

adhodhaḥsthitavarṇānāṃ yāvattūryapadannayet

तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः

turyapādānnayedūrdha pādārdhaṃ prātilomyataḥ

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं

tadeva sarvatobhadraṃ trividhaṃ sarasīruhaṃ

चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि

catuṣpatraṃ tato vighnaṃ catuṣpatre ubhe api

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं

atha prathamapādasya mūrdhanyastripadākṣaraṃ

सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते

sarveṣāmeva pādānāmante tadupajāyate

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः

prākpadasyāntimaṃ pratyak pādādau prātilomyataḥ

अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं

antyapādāntimañcādyapādādāvakṣaradvayaṃ

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः

catuśchade bhavedaṣṭacchade varṇatrayaṃ punaḥ

स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं

syāt ṣoḍaśacchade tvekāntarañcedekamakṣaraṃ

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं

karṇikāṃ tolayedūrdhvaṃ patrākārākṣarāvaliṃ

प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे

praveśayet karṇikāyāñcatuṣpatrasaroruhe

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च

karṇikāyāṃ likhedekaṃ dve dve dikṣu vidikṣu ca

प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे

praveśanirgamau dikṣu kuryādaṣṭacchade 'mbuje

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां

viśvagviṣamavarṇānāṃ tāvat patrābalījuṣāṃ

मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे

madhye samākṣaranyāsaḥsaroje ṣoḍaśacchade

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं

dvidhā cakraṃ caturaraṃ ṣaḍarantatra cādimaṃ

पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः

pūrvārdhe sadṛśā varṇāḥ pādaprathamapañcamāḥ

अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि

ayujo 'śvayujaś caiva turyāvapyaṣṭamāvapi

तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं

tasyopapādaprākpratyagareṣu ca yathākramaṃ

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं

syātpādārdhacatuṣkantu nābhau tasyādyamakṣaraṃ

पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी

paścimārāvadhi nayennemau śeṣe padadvayī

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ

tṛtīyaṃ turyapādānte prathamau sadṛśāvubhau

वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि

varṇau pādatrayasyāpi daśamaḥ sadṛśo yadi

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि

prathame carame tasya ṣaḍtarṇāḥ pathime yadi

भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं

bhavanti dvyantaraṃ tarhi vṛhacca kramudāhṛtaṃ

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत्

sammukhāradvaye pādamekaikaṃ kramaśo likhet

नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्

nābhau tu varṇaṃ daśamaṃ nemau tūryapadannayet

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः

ślokasyādyantadaśamāḥ samā ādyantimau yujoḥ

आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः

ādau varṇaḥ samau turyapañcamāvādyataryayoḥ

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि

dvitīyaprātilomyena tṛtīyaṃ jāyate yadi

पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः

padaṃ vidadhyāt patrasya daṇḍaś cakrābjakaṃ kṛteḥ

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ

dvitīyau prāgdale tulyau saptamau ca tathāparau

सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः

sadṛśāvuttaradalau dvitīyābhyāmathārdhayoḥ

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि

dvitīyaṣaṣṭhāḥ sadṛśāś caturthapañcamāvapi

आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि

ādyantapādayostulyau parārdhasaptamāvapi

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत्

samau turyaṃ pañcamantu krameṇa viniyojayet

तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः

turyau yojyau tu tadvacca dalāntāḥ kramapādayoḥ

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ

ardhayorantimādyau tu muraje sadṛśāvabhau

पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः

pādārdhapatito varṇaḥ prātilomyānulomataḥ

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत्

antimaṃ paribadhnīyādyāvatturyamihādimat

पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि

pādātturyādyadevādyaṃ navamāt ṣoḍaśādapi

अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम्

akṣarāt puṭake madhye madhye 'kṣaracatuṣṭayam

कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्

kṛtvā kuryādyathaitasya murajākāratā bhavet

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम्

dvitīyaṃ cakraśārdūlavikrīḍitakasampadam

गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा

gomūtrikā sarvavṛttair anye bandhāstvanuṣṭubhā

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः

nāmadheyaṃ yadi na cedamīṣu kavikāvyayoḥ

मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा

mitradheyābhituṣyanti nāmitraḥ khidyate tathā

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः

vāṇavāṇāsanavyomakhaḍgamudgaraśaktayaḥ

द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः

dvicaturthatriśṛṅgāṭā dambholimuṣalāṅkuśāḥ

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका

padaṃ rathasya nāgasya puṣkariṇyasiputrikā

एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः

ete bandhās tathā cānye evaṃ jñeyāḥ svayaṃ budhaiḥ