Chapter 381

यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे

yamagītāṃ pravakṣyāmi uktā yā nāciketase

पठतां शृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां

paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ bhuktyai muktyai mokṣārthināṃ satāṃ

आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम्

āsanaṃ śayanaṃ yānaparidhānagṛhādikam

वाञ्छत्यहो ऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः

vāñchatyaho 'timohena susthiraṃ svayamasthiraḥ

भोगेषु शक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं

bhogeṣu śaktiḥ satataṃ tathaivātmāvalokanaṃ

श्रेयः परं मनुष्यानां कपिलोद्गीतमेव हि

śreyaḥ paraṃ manuṣyānāṃ kapilodgītameva hi

सर्वत्र समदर्शित्वं निर्मसत्वमसङ्गता

sarvatra samadarśitvaṃ nirmasatvamasaṅgatā

श्रेयः परम् मनुष्यानां गीतं पञ्चशिखेन हि

śreyaḥ param manuṣyānāṃ gītaṃ pañcaśikhena hi

आगर्भजन्मबाल्यादिवयो ऽवस्थादिवेदनं

āgarbhajanmabālyādivayo 'vasthādivedanaṃ

श्रेयः परं मनुष्याणाम् गङ्गाविष्णुप्रगीतकं

śreyaḥ paraṃ manuṣyāṇām gaṅgāviṣṇupragītakaṃ

आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया

ādhyātmikādiduḥkhānāmādyantādipratikriyā

श्रेयः परं मन्ष्याणां जनकोद्गीतमेव च

śreyaḥ paraṃ manṣyāṇāṃ janakodgītameva ca

अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः

abhinnayorbhedakaraḥ pratyayo yaḥ parātmanaḥ

तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं

tacchāntiparamaṃ śreyo brahmodgītamudāhṛtaṃ

कर्तव्यमिति यत्कर्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं

kartavyamiti yatkarma ṛgyajuḥsāmasaṃjñitaṃ

कुरुते श्रेयसे सङ्गान् जैगीषव्येण गीयते

kurute śreyase saṅgān jaigīṣavyeṇa gīyate

हानिः सर्वविधित्सानामात्मनः सुखहैतुकी

hāniḥ sarvavidhitsānāmātmanaḥ sukhahaitukī

श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं

śreyaḥ paraṃ manuṣyāṇāṃ devalodgītamīritaṃ

कामत्यागात्तु विज्ञानं सुखं ब्रह्म परं पदं

kāmatyāgāttu vijñānaṃ sukhaṃ brahma paraṃ padaṃ

कामिनां न हि विज्ञानं सनकोद्गीतमेव तत्

kāmināṃ na hi vijñānaṃ sanakodgītameva tat

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्यं कर्मपरो ऽब्रवीत्

pravṛttañca nivṛttañca kāryaṃ karmaparo 'bravīt

श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः

śreyasāṃ śreya etaddhi naiṣkarmyaṃ brahma taddhariḥ

पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः

pumāṃścādhigatajñāno bhedaṃ nāpnoti sattamaḥ

ब्रह्मणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च

brahmaṇā viṣṇusaṃjñena parameṇāvyayena ca

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम्

jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ saubhāgyaṃ rūpamuttamam

तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति

tapasā labhyate sarvaṃ manasā yadyadicchati

नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं

nāsti viṣṇusamandhyeyaṃ tapo nānaśanātparaṃ

नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित्

nāstyārogyasamaṃ dhanyaṃ nāsti gaṅgāsamā sarit

न सो ऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं

na so 'sti bāndhavaḥ kaścidviṣṇuṃ muktvā jagadguruṃ

अधश्चोर्धं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे

adhaścordhaṃ hariścāgre dehendriyamanomukhe

इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत्

ityevaṃ saṃsmaran prāṇān yastyajetsa harirbhavet

यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम्

yattad brahma yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ tasya saṃsthitam

अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं

agrāhyakamanirdeśyaṃ supratiṣṭhañca yatparaṃ

परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्वहृदि स्थितः

parāparasvarūpeṇa viṣṇuḥ sarvahṛdi sthitaḥ

यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं

yajñeśaṃ yajñapuruṣaṃ kecidicchanti tatparaṃ

केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं

kecidviṣṇuṃ haraṃ kecit kecid brahmāṇamīśvaraṃ

इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्यं सोमञ्च कालकम्

indrādināmabhiḥ kecit sūryaṃ somañca kālakam

ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च

brahmādistambhaparyantaṃ jagadviṣṇuṃ vadanti ca

स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः

sa viṣṇuḥ paramaṃ brahma yato nāvartate punaḥ

सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः

suvarṇādimahādānapuṇyatīrthāvagāhanaiḥ

ध्यानैर् व्रतैः पूजया च धर्मश्रुत्या तदाप्नुयात्

dhyānair vrataiḥ pūjayā ca dharmaśrutyā tadāpnuyāt

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु

ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu

बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च

buddhintu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca

इन्द्रयाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान्

indrayāṇi hayānāhurviṣayāṃśceṣugocarān

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः

ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ

यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा

yastvavijñānavān bhavatyayuktena manasā sadā

न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति

na satpadamavāpnoti saṃsārañcādhigacchati

यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा

yastu vijñānavān bhavati yuktena manasā sadā

स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते

sa tatpadamavāpnoti yasmādbhūyo na jāyate

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः

vijñānasārathiryastu manaḥpragrahavānnaraḥ

सो ऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्

so 'dhvānaṃ paramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः

indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaś ca paraṃ manaḥ

मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः

manasastu parā buddhiḥ buddherātmā mahān paraḥ

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः

mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ

पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः

puruṣānna paraṃ kiñcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ

एषु सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते

eṣu sarveṣu bhūteṣu gūḍhātmā na prakāśate

दृश्यते त्वग्र्यया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः

dṛśyate tvagryayā budhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ

यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि

yacchedvāṅmanasī prājñaḥ tadyacchejjñānamātmani

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि

jñānamātmani mahati niyacchecchānta ātmani

ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर् ब्रह्म सद्भवेत्

jñātvā brahmātmanoryogaṃ yamādyair brahma sadbhavet

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau

यमाश् च नियमाः पञ्च शौचं सन्तोषसत्तपः

yamāś ca niyamāḥ pañca śaucaṃ santoṣasattapaḥ

स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं

svādhyāyeśvarapūjā ca āsanaṃ padmakādikaṃ

प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः

prāṇāyāmo vāyujayaḥ pratyāhāraḥ svanigrahaḥ

शुभे ह्य् एकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं

śubhe hy ekatra viṣaye cetaso yat pradhāraṇaṃ

निश् चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते

niś calatvāttu dhīmadbhirdhāraṇā dvija kathyate

पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा

paunaḥpunyena tatraiva viṣayeṣveva dhāraṇā

ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः

dhyānaṃ smṛtaṃ samādhistu ahaṃ brahmātmasaṃsthitiḥ

घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत्

ghaṭadhvaṃsādyathākāśamabhinnaṃ nabhasā bhavet

मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत्

mukto jīvo brahmaṇaivaṃ sadbrahma brahma vai bhavet

आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा

ātmānaṃ manyate brahma jīvo jñānena nānyathā

जीवो ह्य् अज्ञानतत्कार्यमुक्तः स्यादजरामरः

jīvo hy ajñānatatkāryamuktaḥ syādajarāmaraḥ

वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा

vaśiṣṭha yamagītoktā paṭhatāṃ bhuktimuktidā

आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः

ātyantiko layaḥ prokto vedāntabrahmadhīmayaḥ