अथोष्टसप्ततितमो ऽध्यायः
athoṣṭasaptatitamo 'dhyāyaḥ
पवित्रारोहणकथनं
pavitrārohaṇakathanaṃ
ईश्वर उवाच
īśvara uvāca
पवित्रारोहणं वक्ष्ये क्रियार्चादिषु पूरणं
pavitrārohaṇaṃ vakṣye kriyārcādiṣu pūraṇaṃ
नित्यं तन्नित्यमुद्दिष्टं नैमित्तिकमथापरं
nityaṃ tannityamuddiṣṭaṃ naimittikamathāparaṃ
आषाढादिचतुर्दश्यामथ श्रावणभाद्रयोः
āṣāḍhādicaturdaśyāmatha śrāvaṇabhādrayoḥ
सितासितासु कर्तव्यं चतुर्दश्यष्टमीषु तत्
sitāsitāsu kartavyaṃ caturdaśyaṣṭamīṣu tat
कुर्याद्वा कार्त्तिकीं यावत्तिथौ प्रतिपादिके
kuryādvā kārttikīṃ yāvattithau pratipādike
वह्निब्रह्माम्बिकेभास्यनागस्कन्दार्कशूलिनां
vahnibrahmāmbikebhāsyanāgaskandārkaśūlināṃ
दुर्गायमेन्द्रगोविन्दस्मरशम्भुसुधाभुजां
durgāyamendragovindasmaraśambhusudhābhujāṃ
सौवर्णं राजतं ताम्रं कृतादिषु यथाक्रमं
sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ kṛtādiṣu yathākramaṃ
कलौ कार्पासजं चापि पट्टपद्मादिसूत्रकं
kalau kārpāsajaṃ cāpi paṭṭapadmādisūtrakaṃ
प्रणवश् चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो हरिः
praṇavaś candramā vahnirbrahmā nāgo guho hariḥ
सर्वेशः सर्वदेवाः स्युः क्रमेण नवतन्तुषु
sarveśaḥ sarvadevāḥ syuḥ krameṇa navatantuṣu
अष्टोत्तरशतान्यर्धं तदर्धं चोत्तमादिकं
aṣṭottaraśatānyardhaṃ tadardhaṃ cottamādikaṃ
एकाशीत्याथवा सूत्रैस्त्रिंशताप्पष्टयुक्तया
ekāśītyāthavā sūtraistriṃśatāppaṣṭayuktayā
पञ्चाशता वा कर्तव्यं तुल्यग्रन्थ्यन्तरालकं
pañcāśatā vā kartavyaṃ tulyagranthyantarālakaṃ
द्वादशाङ्गुलमानानि व्यासादष्टाङ्गुलानि च
dvādaśāṅgulamānāni vyāsādaṣṭāṅgulāni ca
लिङ्गविस्तारमानानि चतुरङ्गुलकानि वा
liṅgavistāramānāni caturaṅgulakāni vā
तथैव पिण्डिकास्पर्शं चतुर्थं सर्वदैवतं
tathaiva piṇḍikāsparśaṃ caturthaṃ sarvadaivataṃ
गङ्गावतारकं कार्यं सुजातेन सुधौतकं
gaṅgāvatārakaṃ kāryaṃ sujātena sudhautakaṃ
ग्रन्थिं कुर्याच्च वामेन अघोरणाथ शोधयेत्
granthiṃ kuryācca vāmena aghoraṇātha śodhayet
रञ्जयेत् पुरुषेणैव रक्तचन्दनकुङ्कुमैः
rañjayet puruṣeṇaiva raktacandanakuṅkumaiḥ
कस्तूरीरोचनाचन्द्रैर् हरिद्रागैर् इकादिभिः
kastūrīrocanācandrair haridrāgair ikādibhiḥ
ग्रन्थयो दश कर्तव्या अथवा तन्तुसङ्ख्यया
granthayo daśa kartavyā athavā tantusaṅkhyayā
अन्तरं वा यथाशोभमेकद्विचतुरङ्गुलं
antaraṃ vā yathāśobhamekadvicaturaṅgulaṃ
प्रकृतिः पौरुषी वीरा चतुर्थी त्वपराजिता
prakṛtiḥ pauruṣī vīrā caturthī tvaparājitā
जयान्या विजया षष्ठी अजिता च सदाशिवा
jayānyā vijayā ṣaṣṭhī ajitā ca sadāśivā
मनोन्मनी सर्वमुखी ग्रन्थयो ऽभ्यधिकाः शुभाः
manonmanī sarvamukhī granthayo 'bhyadhikāḥ śubhāḥ
कार्या वा चन्द्रवह्न्यर्कपवित्रं शिववद्धृदि
kāryā vā candravahnyarkapavitraṃ śivavaddhṛdi
एकैकं निजमूर्तौ वा पुप्तके गुरुके गणे
ekaikaṃ nijamūrtau vā puptake guruke gaṇe
स्यादेकैकं तथा द्वारदिक्पालकलशादिषु
syādekaikaṃ tathā dvāradikpālakalaśādiṣu
हस्तादिनवहस्तान्तं लिङ्गानां स्यात्पवित्रकं
hastādinavahastāntaṃ liṅgānāṃ syātpavitrakaṃ
अष्टाविंशतितो युद्धं दशभिर्दशभिः क्रमात्
aṣṭāviṃśatito yuddhaṃ daśabhirdaśabhiḥ kramāt
द्व्यङ्गुलाभ्यन्तरास्तत्र क्रमादेकाङ्गुलान्तराः
dvyaṅgulābhyantarāstatra kramādekāṅgulāntarāḥ
ग्रन्थयो मानमप्येषां लिङ्गविस्तारसस्मितं
granthayo mānamapyeṣāṃ liṅgavistārasasmitaṃ
सप्तम्यां वा त्रयोदश्यां कृतनित्यक्रियः शुचिः
saptamyāṃ vā trayodaśyāṃ kṛtanityakriyaḥ śuciḥ
भूषयेत् पुष्पवस्त्राद्यैः सायाह्ने यागमन्दिरं
bhūṣayet puṣpavastrādyaiḥ sāyāhne yāgamandiraṃ
कृत्वा नैमित्तिकीं सन्ध्यां विशेषेण च तर्पणं
kṛtvā naimittikīṃ sandhyāṃ viśeṣeṇa ca tarpaṇaṃ
परिगृहीते भूभागे पवित्रे सूर्यमर्चयेत्
parigṛhīte bhūbhāge pavitre sūryamarcayet
आचम्य सकलीकृत्य प्रणवार्घ्यकरो गुरुः
ācamya sakalīkṛtya praṇavārghyakaro guruḥ
द्वाराण्यस्त्रेण सम्प्रोक्ष्य पूर्वादिक्रमतो ऽर्चयेत्
dvārāṇyastreṇa samprokṣya pūrvādikramato 'rcayet
हां शान्तिकलाद्वाराय तथा विद्याकलात्मने
hāṃ śāntikalādvārāya tathā vidyākalātmane
निवृत्तिकलाद्वाराय प्रतिष्ठाख्यकलात्मने
nivṛttikalādvārāya pratiṣṭhākhyakalātmane
तच्छाखयोः प्रतिद्वारं द्वौ द्वौ द्वाराधिपौ यजेत्
tacchākhayoḥ pratidvāraṃ dvau dvau dvārādhipau yajet
नन्दिने महाकालाय भृङ्गिणे ऽथ गणाय च
nandine mahākālāya bhṛṅgiṇe 'tha gaṇāya ca
वृषभाय च स्कन्दाय देव्यै चण्डाय च क्रमात्
vṛṣabhāya ca skandāya devyai caṇḍāya ca kramāt
नित्यं च द्वारपालादीन् प्रविश्य द्वारपश्चिमे
nityaṃ ca dvārapālādīn praviśya dvārapaścime
इष्ट्वा वास्तुं भूतशुद्धिं विशेषार्घ्यकरः शिवः
iṣṭvā vāstuṃ bhūtaśuddhiṃ viśeṣārghyakaraḥ śivaḥ
प्रोक्षणाद्यं विधायाथ यज्ञसम्भारकृन्नरः
prokṣaṇādyaṃ vidhāyātha yajñasambhārakṛnnaraḥ
मन्त्रयेद्दर्भदूर्वाद्यैः पुष्पाद्यैश् च हृदादिभिः
mantrayeddarbhadūrvādyaiḥ puṣpādyaiś ca hṛdādibhiḥ
शिवहस्तं विधायेत्थं स्वशिरस्यधिरोपयेत्
śivahastaṃ vidhāyetthaṃ svaśirasyadhiropayet
शिवो ऽहमादिः सर्वज्ञो मम यज्ञप्रधानता
śivo 'hamādiḥ sarvajño mama yajñapradhānatā
अत्यर्थं भावयेद्देवं ज्ञानखद्गकरो गुरुः
atyarthaṃ bhāvayeddevaṃ jñānakhadgakaro guruḥ
नैरृतीं दिशमासाद्य प्रक्षिपेदुदगाननः
nairṛtīṃ diśamāsādya prakṣipedudagānanaḥ
अर्घ्याम्बु पञ्चगव्यञ्च समस्तान् मखमण्डपे
arghyāmbu pañcagavyañca samastān makhamaṇḍape
चतुष्पथान्तसंस्कारैर् वीक्षणाद्यैः सुसंस्कृतैः
catuṣpathāntasaṃskārair vīkṣaṇādyaiḥ susaṃskṛtaiḥ
विक्षिप्य विकिरांस्तत्र कुशकूर्चोपसंहरेत्
vikṣipya vikirāṃstatra kuśakūrcopasaṃharet
तानीशदिशि वर्धन्यामासनायोपकल्पयेत्
tānīśadiśi vardhanyāmāsanāyopakalpayet
नैरृते वास्तुगीर्वाणा द्वारे लक्ष्मीं प्रपूजयेत्
nairṛte vāstugīrvāṇā dvāre lakṣmīṃ prapūjayet
पश्चिमाभिमुखं कुम्भं सर्वधान्योपरि स्थितं
paścimābhimukhaṃ kumbhaṃ sarvadhānyopari sthitaṃ
प्रणवेन वृषारूढं सिंहस्थां वर्धनीन्ततः
praṇavena vṛṣārūḍhaṃ siṃhasthāṃ vardhanīntataḥ
कुम्भे साङ्गं शिवन्देवं वर्धन्यामर्चयेत्
kumbhe sāṅgaṃ śivandevaṃ vardhanyāmarcayet
दिक्षु शक्रादिदिक्पालान् विष्णुब्रह्मशिवादिकान्
dikṣu śakrādidikpālān viṣṇubrahmaśivādikān
वर्धनीं सम्यगादाय घटपृष्टानुगामिनीं
vardhanīṃ samyagādāya ghaṭapṛṣṭānugāminīṃ
शिवाज्ञां श्रावयेन्मन्त्री पूर्वादीशानगोचरं
śivājñāṃ śrāvayenmantrī pūrvādīśānagocaraṃ
अविच्छिन्नपयोधारां मूलमन्त्रमुदीरयेत्
avicchinnapayodhārāṃ mūlamantramudīrayet
समन्ताद् भ्रामयेदेनां रक्षार्थं शस्त्ररूपिणीं
samantād bhrāmayedenāṃ rakṣārthaṃ śastrarūpiṇīṃ
पूर्वं कलशमारोप्य शस्त्रार्थन्तस्य वामतः
pūrvaṃ kalaśamāropya śastrārthantasya vāmataḥ
समग्रासनके कुम्भे यजेद्देवं स्थिरासने
samagrāsanake kumbhe yajeddevaṃ sthirāsane
वर्धन्यां प्रणवस्थायामायुधन्तदनु द्वयोः
vardhanyāṃ praṇavasthāyāmāyudhantadanu dvayoḥ
भगलिङ्गसमायोगं विदध्याल्लिङ्गमुद्रया
bhagaliṅgasamāyogaṃ vidadhyālliṅgamudrayā
कुम्भे निवेद्य बोधासिं मूलमन्त्रजपन्तथा
kumbhe nivedya bodhāsiṃ mūlamantrajapantathā
तद्दशांशेन वर्धन्यां रक्षां विज्ञापयेदपि
taddaśāṃśena vardhanyāṃ rakṣāṃ vijñāpayedapi
गणेशं वायवे ऽभ्यर्च्य हरं पञ्चामृतादिभिः
gaṇeśaṃ vāyave 'bhyarcya haraṃ pañcāmṛtādibhiḥ
स्नापयेत् पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डे च शिवपावकं
snāpayet pūrvavat prārcya kuṇḍe ca śivapāvakaṃ
विधिवच्च चरुं कृत्वा सम्पाताहुतिशोधितं
vidhivacca caruṃ kṛtvā sampātāhutiśodhitaṃ
देवाग्र्यात्मविभेदेन दर्ष्या तं विभजेत् त्रिधा
devāgryātmavibhedena darṣyā taṃ vibhajet tridhā
दत्वा भागौ शिवाग्निभ्यां संरक्षेद्भागमात्मनि
datvā bhāgau śivāgnibhyāṃ saṃrakṣedbhāgamātmani
शरेण चर्मणा देयं पूर्वतो दन्तधावनं
śareṇa carmaṇā deyaṃ pūrvato dantadhāvanaṃ
तस्माद्घोरशिखाभ्यां वा दक्षिणे पश्चिमे मृदं
tasmādghoraśikhābhyāṃ vā dakṣiṇe paścime mṛdaṃ
साद्योजातेन च हृदा चोत्तरे वामनीकृतं
sādyojātena ca hṛdā cottare vāmanīkṛtaṃ
जलं वामेन शिरसा ईशे गन्धान्वितं जलं
jalaṃ vāmena śirasā īśe gandhānvitaṃ jalaṃ
पञ्चगव्यं पलाशादिपुटकं वै समन्ततः
pañcagavyaṃ palāśādipuṭakaṃ vai samantataḥ
ऐशान्यां कुसुमं दद्यादाग्नेय्यां दिशि रोचनां
aiśānyāṃ kusumaṃ dadyādāgneyyāṃ diśi rocanāṃ
अगुरुं निरृताशायां वायव्यां च चतुःसमं
aguruṃ nirṛtāśāyāṃ vāyavyāṃ ca catuḥsamaṃ
होमद्रव्याणि सर्वाणि सद्योजातैः कुशैः सह
homadravyāṇi sarvāṇi sadyojātaiḥ kuśaiḥ saha
दण्डाक्षसूत्रकौपीनभिक्षापात्राणि रूपिणे
daṇḍākṣasūtrakaupīnabhikṣāpātrāṇi rūpiṇe
कज्जलं कुङ्कुमन्तैलं शलाकां केशशोधनीं
kajjalaṃ kuṅkumantailaṃ śalākāṃ keśaśodhanīṃ
ताम्बूलं दर्पणं दद्यादुत्तरे रोचनामपि
tāmbūlaṃ darpaṇaṃ dadyāduttare rocanāmapi
आसनं पादुके पात्रं योगपट्टातपत्रकं
āsanaṃ pāduke pātraṃ yogapaṭṭātapatrakaṃ
ऐशान्यामीशमन्त्रेण दद्यादीशानतुष्टये
aiśānyāmīśamantreṇa dadyādīśānatuṣṭaye
पूर्वस्याञ्चरुकं साज्यं दद्याद्गन्धादिकं नवे
pūrvasyāñcarukaṃ sājyaṃ dadyādgandhādikaṃ nave
पूर्वित्राणि समादाय प्रोक्षितान्यर्घ्यवारिणा
pūrvitrāṇi samādāya prokṣitānyarghyavāriṇā
संहितामन्त्रपूतानि नीत्वा पावकसन्निधिं
saṃhitāmantrapūtāni nītvā pāvakasannidhiṃ
कृष्णाजिनादिना.अच्छाद्य स्मरन् संवत्सरात्मकं
kṛṣṇājinādinā.acchādya smaran saṃvatsarātmakaṃ
साक्षिणं सर्वकृत्यानां गोप्तारं शिवमव्ययं
sākṣiṇaṃ sarvakṛtyānāṃ goptāraṃ śivamavyayaṃ
स्वेति हेति प्रयोगेण मन्त्रसंहितया पुनः
sveti heti prayogeṇa mantrasaṃhitayā punaḥ
शोधयेच्च पवित्राणि वाराणामेकविंशतिं
śodhayecca pavitrāṇi vārāṇāmekaviṃśatiṃ
गृहादि वेष्टयेत्सूत्रैर् गन्धाद्यं रवये ददेत्
gṛhādi veṣṭayetsūtrair gandhādyaṃ ravaye dadet
पूजिताय समाचम्य कृतन्यासः कृतार्घ्यकः
pūjitāya samācamya kṛtanyāsaḥ kṛtārghyakaḥ
नन्द्यादिभ्यो ऽथ गन्धाख्यं वास्तोश्चाथ प्रविश्य च
nandyādibhyo 'tha gandhākhyaṃ vāstoścātha praviśya ca
शस्त्रेभ्यो लोकपालेभ्यः स्वनाम्ना शिवकुम्भके
śastrebhyo lokapālebhyaḥ svanāmnā śivakumbhake
वर्धन्यै विघ्नराजाय गुरवे ह्य् आत्मने यजेत्
vardhanyai vighnarājāya gurave hy ātmane yajet
अथ सर्वौषधीलिप्तं धूपितं पुष्पदूर्वया
atha sarvauṣadhīliptaṃ dhūpitaṃ puṣpadūrvayā
आमन्त्र्य च पवित्रं तत् विधायाञ्जलिमध्यगं
āmantrya ca pavitraṃ tat vidhāyāñjalimadhyagaṃ
ओं समस्तविधिच्छिद्रपूरणे च विधिं प्रति
oṃ samastavidhicchidrapūraṇe ca vidhiṃ prati
प्रभवमन्त्रयामि त्वां त्वदिच्छावाप्तिकारिकां
prabhavamantrayāmi tvāṃ tvadicchāvāptikārikāṃ
तत्सिद्धिमनुजानीहि यजतश्चिदचित्पते
tatsiddhimanujānīhi yajataścidacitpate
सर्वथा सर्वदा शम्भो नमस्ते ऽस्तु प्रसीद मे
sarvathā sarvadā śambho namaste 'stu prasīda me
आमन्त्रितो ऽसि देवेश सह देव्या गणेश्वरैः
āmantrito 'si deveśa saha devyā gaṇeśvaraiḥ
मन्त्रेशैर् लोकपालैश् च सहितः परिचारकैः
mantreśair lokapālaiś ca sahitaḥ paricārakaiḥ
निमन्त्रयाम्यहन्तुभ्यं प्रभाते तु पवित्रकं
nimantrayāmyahantubhyaṃ prabhāte tu pavitrakaṃ
नियमञ्च करिष्यामि परमेश तवाज्ञया
niyamañca kariṣyāmi parameśa tavājñayā
इत्येवन्देवमामन्त्र्य रेचकेनामृतीकृतं
ityevandevamāmantrya recakenāmṛtīkṛtaṃ
शिवान्तं मूलमुच्चार्य तच्छिवाय निवेदयेत्
śivāntaṃ mūlamuccārya tacchivāya nivedayet
जपं स्तोत्रं प्रमाणञ्च कृत्वा शम्भुं क्षमापयेत्
japaṃ stotraṃ pramāṇañca kṛtvā śambhuṃ kṣamāpayet
हुत्वा चरोस्तृतीयांशं तद्दद्दीत शिवाग्नये
hutvā carostṛtīyāṃśaṃ taddaddīta śivāgnaye
दिग्वासिभ्यो दिगीशेभ्यो भूतमातृगणेभ्य उ
digvāsibhyo digīśebhyo bhūtamātṛgaṇebhya u
रुद्रेभ्यो क्षेत्रपादिभ्यो नमः स्वाहा बलिस्त्वयं
rudrebhyo kṣetrapādibhyo namaḥ svāhā balistvayaṃ
दिङ्नागाद्यैश् च पूर्वादौ क्षेत्राय चाग्नये बलिः
diṅnāgādyaiś ca pūrvādau kṣetrāya cāgnaye baliḥ
समाचम्य विधिच्छिद्रपूरकं होममाचरेत्
samācamya vidhicchidrapūrakaṃ homamācaret
पूर्णां व्याहृतिहोमञ्च कृत्वा रुन्धीत पावकं
pūrṇāṃ vyāhṛtihomañca kṛtvā rundhīta pāvakaṃ
तत ओमग्नये स्वाहा स्वाहा सोमाय चैव हि
tata omagnaye svāhā svāhā somāya caiva hi
ओमग्नीषोमाभ्यां स्वाहाग्नये स्विष्टकृते तथा
omagnīṣomābhyāṃ svāhāgnaye sviṣṭakṛte tathā
इत्याहुतिचतुष्कन्तु दत्वा कुर्यात्तु योजनां
ityāhuticatuṣkantu datvā kuryāttu yojanāṃ
वह्निकुण्डार्चितं देवं मण्डलाभ्यर्चिते शिवे
vahnikuṇḍārcitaṃ devaṃ maṇḍalābhyarcite śive
नाडीसन्धानरूपेण विधिना योजयेत्ततः
nāḍīsandhānarūpeṇa vidhinā yojayettataḥ
वंशादिपात्रे विन्यस्य अस्त्रञ्च हृदयन्ततः
vaṃśādipātre vinyasya astrañca hṛdayantataḥ
अधिरोप्य पवित्राणि कलाभिर्वाथ मन्त्रयेत्
adhiropya pavitrāṇi kalābhirvātha mantrayet
षडङ्गं ब्रह्ममूलैर् वा हृद्धर्मास्त्रञ्च योजयेत्
ṣaḍaṅgaṃ brahmamūlair vā hṛddharmāstrañca yojayet
विधाय सूत्रैः संवेष्ट्य पूजयित्वाङ्गसम्भवैः
vidhāya sūtraiḥ saṃveṣṭya pūjayitvāṅgasambhavaiḥ
रक्षार्थं जगदीशाय भक्तिनम्रः समर्पयेत्
rakṣārthaṃ jagadīśāya bhaktinamraḥ samarpayet
पूजिते पुष्पधूपाद्यैर् दत्वा सिद्धान्तपुस्तके
pūjite puṣpadhūpādyair datvā siddhāntapustake
गुरोः पादान्तिकं गत्वा भक्त्या दद्यात् पवित्रकं
guroḥ pādāntikaṃ gatvā bhaktyā dadyāt pavitrakaṃ
निर्गत्य वहिराचम्य गोमये मण्डलत्रये
nirgatya vahirācamya gomaye maṇḍalatraye
पञ्चगव्यञ्चरुन्दन्तधावनञ्च क्रमाद् यजेत्
pañcagavyañcarundantadhāvanañca kramād yajet
आचान्तो मन्त्रसम्बद्धः कृतसङ्गीतजागरः
ācānto mantrasambaddhaḥ kṛtasaṅgītajāgaraḥ
स्वपेदन्तः स्मरन्नीशं बुभुक्षुर्दर्भसंस्तरे
svapedantaḥ smarannīśaṃ bubhukṣurdarbhasaṃstare
अनेनैव प्रकारेण मुमुक्षुरपि संविशेत्
anenaiva prakāreṇa mumukṣurapi saṃviśet
केवलम्भस्मशय्यायां सोपवासः समाहितः
kevalambhasmaśayyāyāṃ sopavāsaḥ samāhitaḥ
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्राधिवासनविधिर्नाम अष्टसप्ततितमो ऽध्यायः ॥
ity ādimahāpurāṇe āgneye pavitrādhivāsanavidhirnāma aṣṭasaptatitamo 'dhyāyaḥ ||