Source appendix 5

सृष्टिस्ते कथिता विष्णोर्मया ते जगतो द्विज

sṛṣṭiste kathitā viṣṇormayā te jagato dvija

देवदानवयक्षाद्या यथोत्पन्ना महात्मना

devadānavayakṣādyā yathotpannā mahātmanā

यमुदिश्य त्वया पृष्ठः पुराहमृषिसन्निधौ

yamudiśya tvayā pṛṣṭhaḥ purāhamṛṣisannidhau

मित्रावरुणपुत्रत्वं वसिष्ठस्य कथन्त्विति

mitrāvaruṇaputratvaṃ vasiṣṭhasya kathantviti

तदहं कथयिष्यामि पुण्याख्यानं पुरातनं

tadahaṃ kathayiṣyāmi puṇyākhyānaṃ purātanaṃ

शृणुष्वैकाग्रमनसा भरद्वाज मयेरितं

śṛṇuṣvaikāgramanasā bharadvāja mayeritaṃ

सर्वधर्मार्थतत्वज्ञः सर्ववेदिदांवरः

sarvadharmārthatatvajñaḥ sarvavedidāṃvaraḥ

पारागः सर्वविद्यानां दक्षो नाम प्रजापतिः

pārāgaḥ sarvavidyānāṃ dakṣo nāma prajāpatiḥ

तेन दत्ताः शुभाः कन्याः कश्यपाय त्रयोदश

tena dattāḥ śubhāḥ kanyāḥ kaśyapāya trayodaśa

तासां नामानि वक्ष्यामि निबोध च ममाधुना

tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi nibodha ca mamādhunā

अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा मुहूर्ता सिंहिका मुने

aditirditirdanuḥ kāṣṭhā muhūrtā siṃhikā mune

स्रुता क्रोष्टा च सुरभिर्विनता सुरसा---

srutā kroṣṭā ca surabhirvinatā surasā---

कद्रुश् च सुरसा चैव यातुदेवी शुनी स्मृता

kadruś ca surasā caiva yātudevī śunī smṛtā

दक्षस्यैता दुहितरस्ताः प्रादात् कश्यपाय सः

dakṣasyaitā duhitarastāḥ prādāt kaśyapāya saḥ

तासां ज्येष्ठा वरिष्ठा च अदितिर्नामनामतः

tāsāṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca aditirnāmanāmataḥ

अदितिः सुसुवे पुत्रान् द्वादशाग्निसमप्रभान्

aditiḥ susuve putrān dvādaśāgnisamaprabhān

तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुत द्विजसत्तमाः

teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇuta dvijasattamāḥ

यैर् इदं वासवं नक्तं वर्तते क्रमशः सदा

yair idaṃ vāsavaṃ naktaṃ vartate kramaśaḥ sadā

भर्गो ऽंशुश्चार्यमा चैव मित्रो ऽथ वरुणस् तथा

bhargo 'ṃśuścāryamā caiva mitro 'tha varuṇas tathā

सविता चैव धाता च विवस्वांश् च महामत

savitā caiva dhātā ca vivasvāṃś ca mahāmata

त्वष्टा पूषा ततैवेन्द्रो विष्णुर्द्वादशमः स्मृतः

tvaṣṭā pūṣā tataivendro viṣṇurdvādaśamaḥ smṛtaḥ

एते वै द्वादशादित्या वर्षन्ति---पतन्ति च

ete vai dvādaśādityā varṣanti---patanti ca

तस्यास्तु मध्यमः पुत्रो वरुणो नामनामतः

tasyāstu madhyamaḥ putro varuṇo nāmanāmataḥ

लोकपाल इतिख्यातो वारुण्यां दिशि शब्द्यते

lokapāla itikhyāto vāruṇyāṃ diśi śabdyate

पश्चिमस्य समुद्रस्य प्रतीच्यां दिशि राजते

paścimasya samudrasya pratīcyāṃ diśi rājate

जातरूपमयः श्रीमानस्तो नाम शिलोच्चयः

jātarūpamayaḥ śrīmānasto nāma śiloccayaḥ

सर्वरत्नमयैः शृङ्गैः धातुप्रस्रवणान्वितैः

sarvaratnamayaiḥ śṛṅgaiḥ dhātuprasravaṇānvitaiḥ

संयुक्तोभाति शैलो ऽसौ नानारत्नमयः शुभः

saṃyuktobhāti śailo 'sau nānāratnamayaḥ śubhaḥ

महोदरीगुहाभिश् च सिंहसार्दूलनादितः

mahodarīguhābhiś ca siṃhasārdūlanāditaḥ

नानाविविक्तभूमीषु देवगन्धर्वसेवितः

nānāviviktabhūmīṣu devagandharvasevitaḥ

यस्मिन् गते दिनकरे तमसा पूर्यते जगत्

yasmin gate dinakare tamasā pūryate jagat

तस्य शृङ्गे महादिव्या जाम्बुनदमयी शुभा

tasya śṛṅge mahādivyā jāmbunadamayī śubhā

रम्या मणिमयैस्तम्भैर् विहिता विश्वकर्मणा

ramyā maṇimayaistambhair vihitā viśvakarmaṇā

पुरी सुखावती नाम समृद्धा भोगसाधनैः

purī sukhāvatī nāma samṛddhā bhogasādhanaiḥ

तस्यां वरुण आदित्यो दीप्यमानः स्वतेजसा

tasyāṃ varuṇa ādityo dīpyamānaḥ svatejasā

पाति सर्वानिमान् लोकान्नियुक्तो ब्रह्मणा स्वयं

pāti sarvānimān lokānniyukto brahmaṇā svayaṃ

उपास्यमानीगन्धर्वैस्तथैवाप्सरसाङ्गणैः

upāsyamānīgandharvaistathaivāpsarasāṅgaṇaiḥ

दिव्यगन्धानुदीप्ताङ्गो दिव्याभरणभूषितः

divyagandhānudīptāṅgo divyābharaṇabhūṣitaḥ

कदाचिद्वरुणो यातो मित्रेण सहितो वनं

kadācidvaruṇo yāto mitreṇa sahito vanaṃ

कुरुक्षेत्रे शभे ऽरण्ये सदा ब्रह्मर्षिसेविते

kurukṣetre śabhe 'raṇye sadā brahmarṣisevite

नानापुष्पफलोपेते नानार्थो --- समन्विते

nānāpuṣpaphalopete nānārtho --- samanvite

आश्रमायX दृश्यन्ते मुनीनामूर्धरेतसां

āśramāyaX dṛśyante munīnāmūrdharetasāṃ

तस्मिंस्तीर्थे समाश्रित्य वहुपुष्पफलोदके

tasmiṃstīrthe samāśritya vahupuṣpaphalodake

चीरकृष्णाजिनधरौ चेरतुस्तप उत्तमं

cīrakṛṣṇājinadharau ceratustapa uttamaṃ

तत्रैकस्मिन् वनोद्देशे विमलो ऽथ ह्रदः शुभः

tatraikasmin vanoddeśe vimalo 'tha hradaḥ śubhaḥ

बहुगुल्मलताकीर्णो नानापक्षिनिषेवितः

bahugulmalatākīrṇo nānāpakṣiniṣevitaḥ

नानातरुवनच्छन्नो नलिन्या चोपशोभितः

nānātaruvanacchanno nalinyā copaśobhitaḥ

पौण्डरीक इतिख्यातो मीनकच्छपसेवितः

pauṇḍarīka itikhyāto mīnakacchapasevitaḥ

चेरतुर्मित्रावरुणौ भ्रातरौ ब्रह्मचारिणौ

ceraturmitrāvaruṇau bhrātarau brahmacāriṇau

तन्तु देशं गतौ देशात् विचरन्तौ यदृच्छया

tantu deśaṃ gatau deśāt vicarantau yadṛcchayā

ताभ्यां तत्र तदाकृष्टा उर्वशी तु वराप्सराः

tābhyāṃ tatra tadākṛṣṭā urvaśī tu varāpsarāḥ

स्नापयन्ती सहितान्याभिः सखीभिः सा वरानना

snāpayantī sahitānyābhiḥ sakhībhiḥ sā varānanā

गायन्ती दिहसन्ती च मनोज्ञा मधुरस्वना

gāyantī dihasantī ca manojñā madhurasvanā

गौरी कमलगर्भाभा स्निग्धा कृष्णशिरोरुहा

gaurī kamalagarbhābhā snigdhā kṛṣṇaśiroruhā

पद्मपत्रविशालाक्षी रक्तोष्ठी मृदुभाषिणी

padmapatraviśālākṣī raktoṣṭhī mṛdubhāṣiṇī

शङ्खकुन्देन्दुसदृशैर् दन्तैर् अविरलैः समैः

śaṅkhakundendusadṛśair dantair aviralaiḥ samaiḥ

सुभ्रुः सुनासा सुनखा सुरनाटा मनस्विनी

subhruḥ sunāsā sunakhā suranāṭā manasvinī

करसम्मितमध्याङ्गी पीनोरुजघनस्थली

karasammitamadhyāṅgī pīnorujaghanasthalī

तन्वङ्गी मधुरालापा सुमध्या चारुहासिनी

tanvaṅgī madhurālāpā sumadhyā cāruhāsinī

रक्तोत्पलकरापादामुपदी विनयान्विता

raktotpalakarāpādāmupadī vinayānvitā

पूर्णचन्द्रनिभा बाला मत्ताकुञ्जरगामिनी

pūrṇacandranibhā bālā mattākuñjaragāminī

दृष्ट्वा तन्व्यास्तु तद्रूपं तौ देवौ विषयंगतौ

dṛṣṭvā tanvyāstu tadrūpaṃ tau devau viṣayaṃgatau

तस्या हास्येन लास्येन स्मितेन ललितेन च

tasyā hāsyena lāsyena smitena lalitena ca

मृदुना वामनाचैव शीतलेन सुगन्धिना

mṛdunā vāmanācaiva śītalena sugandhinā

मत्तभ्रमरगीतेन पुंस्कोकिलरुतेन च

mattabhramaragītena puṃskokilarutena ca

सुस्वरेण हि गीतेन उर्वश्या मधुरेण च

susvareṇa hi gītena urvaśyā madhureṇa ca

ईक्षितौ च कटाक्षेण स्कन्दतुस्ता वुभावपि

īkṣitau ca kaṭākṣeṇa skandatustā vubhāvapi

वसिष्ठ मित्रावरुणात्मजो ऽसि तत्रोचुरागत्य हि विश्वदेवाः

vasiṣṭha mitrāvaruṇātmajo 'si tatrocurāgatya hi viśvadevāḥ

रेतस्त्रभागं कमलेच वन्तौ वसिष्ठ सेवन्तु पितामहोजं

retastrabhāgaṃ kamaleca vantau vasiṣṭha sevantu pitāmahojaṃ

तत्त्रिधा पतितं रेतः कमले ऽथ स्थले जले

tattridhā patitaṃ retaḥ kamale 'tha sthale jale

कमले ऽथ वसिष्ठस्तु जातो हि मुनिसत्तम

kamale 'tha vasiṣṭhastu jāto hi munisattama

स्थले त्वगस्त्यः सम्भूतो जले मत्स्यो महाद्युतिः

sthale tvagastyaḥ sambhūto jale matsyo mahādyutiḥ

स तत्र जातो महिमान् वसिष्ठः

sa tatra jāto mahimān vasiṣṭhaḥ

कुम्भेत्वगस्त्यः सलिले च मत्स्यः

kumbhetvagastyaḥ salile ca matsyaḥ

स्थले तावपि तप्येते पुनरुग्रतरन्तपः

sthale tāvapi tapyete punarugratarantapaḥ

तपसा प्राप्तकामो ऽसौ परं ज्योतिः सनातनं

tapasā prāptakāmo 'sau paraṃ jyotiḥ sanātanaṃ

तपस्यन्तौ सुरश्रेष्ठौ ब्रह्मागत्येदमब्रवीत्

tapasyantau suraśreṣṭhau brahmāgatyedamabravīt

मित्रावरुणौ देवौ पुत्रवन्तौ महाद्युती

mitrāvaruṇau devau putravantau mahādyutī

सिद्धिर्भवत्वतिशया युवयोर्वैष्णवी पुनः

siddhirbhavatvatiśayā yuvayorvaiṣṇavī punaḥ

खाधिकारे तु स्थीयेतामधुना लोकसाक्षिणौ

khādhikāre tu sthīyetāmadhunā lokasākṣiṇau

इत्युक्त्वान्तर्दधे ब्रह्मा तौ स्थित्रौ स्वाधिकारके

ityuktvāntardadhe brahmā tau sthitrau svādhikārake

एवं ते कथितं विप्र वसिष्ठस्य महात्मनः

evaṃ te kathitaṃ vipra vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

मित्रावरुणपुत्रत्वमगस्त्यस्य च धीमतः

mitrāvaruṇaputratvamagastyasya ca dhīmataḥ

इदं पुंसीयमाख्यानं पुराणं पापनाशनं

idaṃ puṃsīyamākhyānaṃ purāṇaṃ pāpanāśanaṃ

सामात्यपुत्रो नृपतिः श्रुत्वा पापात् प्रमुच्यते

sāmātyaputro nṛpatiḥ śrutvā pāpāt pramucyate

पुत्रकामाश् चये केचित् शृण्वन्तीदं शुचिव्रताः

putrakāmāś caye kecit śṛṇvantīdaṃ śucivratāḥ

अचिरादेव पुत्रांस्तु लभन्ते नात्र संशयः

acirādeva putrāṃstu labhante nātra saṃśayaḥ

यश् चैतत् पठते नित्यं हव्यकव्ये द्विजोत्तम

yaś caitat paṭhate nityaṃ havyakavye dvijottama

देवाश् च पितरस्तस्य तृप्ता यान्ति यथासुखं

devāś ca pitarastasya tṛptā yānti yathāsukhaṃ

यश् चैतत् पठते नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः

yaś caitat paṭhate nityaṃ prātarutthāya mānavaḥ

विन्दते सुमहापुत्रान् स्वर्गलोकञ्च गच्छति

vindate sumahāputrān svargalokañca gacchati

वरं मयेरितं पुरा वेदपरैर् उदीरितं

varaṃ mayeritaṃ purā vedaparair udīritaṃ

पठिष्यते यस्तु शृणोति सर्वदा

paṭhiṣyate yastu śṛṇoti sarvadā

स यातिशुद्धो ऽधिकलोकमञ्जसा

sa yātiśuddho 'dhikalokamañjasā