Source appendix 6

मार्कण्डेयेन मिनिना कथं मृत्युः पराजितः

mārkaṇḍeyena mininā kathaṃ mṛtyuḥ parājitaḥ

एतदाख्याहि मे सूत त्वयैतत् सुचिरं पुरा

etadākhyāhi me sūta tvayaitat suciraṃ purā

इदन्तु महादाख्यानं भरद्वाज शृणष्व मे

idantu mahādākhyānaṃ bharadvāja śṛṇaṣva me

शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे पुरावृत्तं व्रवीम्यहं

śṛṇvantu ṛṣayaḥ sarve purāvṛttaṃ vravīmyahaṃ

कुरुक्षेत्रे महापुण्ये व्यासपीठौ वराश्रमे

kurukṣetre mahāpuṇye vyāsapīṭhau varāśrame

तत्रासीनं मुनिश्रेष्ठं कृष्णद्वैपायणं मुनिं

tatrāsīnaṃ muniśreṣṭhaṃ kṛṣṇadvaipāyaṇaṃ muniṃ

कृतस्नानं कृतजपं मुनिशिष्यैः समावृतं

kṛtasnānaṃ kṛtajapaṃ muniśiṣyaiḥ samāvṛtaṃ

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञं सर्वशास्त्रविशारदं

vedavedāṅgatattvajñaṃ sarvaśāstraviśāradaṃ

प्रणिपत्य यथान्यायं शुकः परमधार्मिकः

praṇipatya yathānyāyaṃ śukaḥ paramadhārmikaḥ

इदमेव समुद्दिश्य तम् पप्रच्छ कृताञ्जलिः

idameva samuddiśya tam papraccha kṛtāñjaliḥ

यदुद्दिश्य वयं पृष्टास्त्वयात्र मुनिसन्निधौ

yaduddiśya vayaṃ pṛṣṭāstvayātra munisannidhau

नरसिंहस्य भक्तेन पुण्यतीर्थनिवासिना

narasiṃhasya bhaktena puṇyatīrthanivāsinā

मार्कण्डेयेन मुनिना कथं मृत्युः पराजितः

mārkaṇḍeyena muninā kathaṃ mṛtyuḥ parājitaḥ

एतदाख्याहि मे तात श्रोतुमिच्छामि ते ऽधुना

etadākhyāhi me tāta śrotumicchāmi te 'dhunā

मार्कण्डेयेन मुनिना यथा मृत्युः पराजितः

mārkaṇḍeyena muninā yathā mṛtyuḥ parājitaḥ

तथा ते कथयिष्यामि शृणु वत्स समाहितः

tathā te kathayiṣyāmi śṛṇu vatsa samāhitaḥ

शृण्वन्तु मुनयश्चेमे कथ्यमानं मयाधुना

śṛṇvantu munayaśceme kathyamānaṃ mayādhunā

महिष्याश् चैव शृन्वन्तु महदाख्यानमुत्तमं

mahiṣyāś caiva śṛnvantu mahadākhyānamuttamaṃ

भृगोः ख्यात्यां ममुत्पन्नो मृकण्डुर्नाम वै सुतः

bhṛgoḥ khyātyāṃ mamutpanno mṛkaṇḍurnāma vai sutaḥ

सुमित्रा नाम पत्री च मृकण्डोस्तु महात्मनः

sumitrā nāma patrī ca mṛkaṇḍostu mahātmanaḥ

धर्मज्ञा धर्मनिरतां पतिशुश्रूषणे रता

dharmajñā dharmaniratāṃ patiśuśrūṣaṇe ratā

तस्यां तस्य सुतो जातो मार्कण्डेयो महामतिः

tasyāṃ tasya suto jāto mārkaṇḍeyo mahāmatiḥ

भृगोः पौत्रो महाभागो वमोत्वच महामतिः

bhṛgoḥ pautro mahābhāgo vamotvaca mahāmatiḥ

बुबुधे वल्लभो वालः पिता तत्र कृतक्रियः

bubudhe vallabho vālaḥ pitā tatra kṛtakriyaḥ

तस्मिन् वै जातमात्रे तु आदेशी कश्चिदब्रवीत्

tasmin vai jātamātre tu ādeśī kaścidabravīt

वर्षे द्वादशमे पुत्रो मृत्व्यार्तश् च भविष्यति

varṣe dvādaśame putro mṛtvyārtaś ca bhaviṣyati

श्रुत्वा तन्मातापितरौ दुःखितौ तौ बभूवतुः

śrutvā tanmātāpitarau duḥkhitau tau babhūvatuḥ

परिभूयमानहृदयौ तं निरीक्ष्य महामतिं

paribhūyamānahṛdayau taṃ nirīkṣya mahāmatiṃ

तथापि तत् पिता धीमान् यत्नात् कालक्रियां ततः

tathāpi tat pitā dhīmān yatnāt kālakriyāṃ tataḥ

चकार सर्वां मेधावी प्रहितो ऽसौ गुरोर्गृहं

cakāra sarvāṃ medhāvī prahito 'sau gurorgṛhaṃ

वेवमेवाद्यस्त्रास्ते गुरुशुश्रुषनोद्यतः

vevamevādyastrāste guruśuśruṣanodyataḥ

स्वीकृत्य वेदशास्त्राणि स पुण्यगृहमागतः

svīkṛtya vedaśāstrāṇi sa puṇyagṛhamāgataḥ

मातापित्रोर्नमस्कृत्य पादयोर्विनयान्वितः

mātāpitrornamaskṛtya pādayorvinayānvitaḥ

तस्थौ तत्र गृहे धीमान् मार्कण्डेयो महाद्युतिः

tasthau tatra gṛhe dhīmān mārkaṇḍeyo mahādyutiḥ

तं निरीक्ष्य महात्मानं तत्श्रद्धाञ्च विलक्षणां

taṃ nirīkṣya mahātmānaṃ tatśraddhāñca vilakṣaṇāṃ

दुःखितौ तौ भृशं तत्र तन्मातृपितरौ शुक

duḥkhitau tau bhṛśaṃ tatra tanmātṛpitarau śuka

तौ दृष्ट्वा दुःखमापन्नौ मार्कण्डेयो महाद्युतिः

tau dṛṣṭvā duḥkhamāpannau mārkaṇḍeyo mahādyutiḥ

उवाच वचनं तत्र किमर्थं दुःखमीदृशं

uvāca vacanaṃ tatra kimarthaṃ duḥkhamīdṛśaṃ

यदेतत् कुरुषे मातस्तातेन सह धीमता

yadetat kuruṣe mātastātena saha dhīmatā

वक्तुम् अर्हसि दुःखस्य कारणं मम पृच्छतः

vaktum arhasi duḥkhasya kāraṇaṃ mama pṛcchataḥ

इत्युक्ता पुत्रकेणाथ माता तस्य महात्मनः

ityuktā putrakeṇātha mātā tasya mahātmanaḥ

कथयामास तत्सर्वं आदेशी यद् उवाच ह

kathayāmāsa tatsarvaṃ ādeśī yad uvāca ha

तच् छ्रुत्वासौ सुनिश्चाह मातरं पितरं पुनः

tac chrutvāsau suniścāha mātaraṃ pitaraṃ punaḥ

पित्रा सार्धं त्वया मातर्मर्कार्यं दुःखमन्वपि

pitrā sārdhaṃ tvayā mātarmarkāryaṃ duḥkhamanvapi

अपनेष्यामि मृत्युं X तपसा नात्र संशयः

apaneṣyāmi mṛtyuṃ X tapasā nātra saṃśayaḥ

यथा चाहं चिरायुःस्थां कुर्यां तथा महत्तपः

yathā cāhaṃ cirāyuḥsthāṃ kuryāṃ tathā mahattapaḥ

इत्युक्त्वासौ समाश्वासन् पितरौ न सद्यसात्

ityuktvāsau samāśvāsan pitarau na sadyasāt

त्यजन्वीन(?) वनं नाम नानाऋषिसमाकुलं

tyajanvīna(?) vanaṃ nāma nānāṛṣisamākulaṃ

तत्रासौ मुनिभिः सार्धं स्वासीनं स्वपितामहं

tatrāsau munibhiḥ sārdhaṃ svāsīnaṃ svapitāmahaṃ

भृगुं ददर्श धर्मज्ञं मार्कण्डेयो महामतिः

bhṛguṃ dadarśa dharmajñaṃ mārkaṇḍeyo mahāmatiḥ

भृगुराह महाभागं मार्कण्डेयं तदा शिशुं

bhṛgurāha mahābhāgaṃ mārkaṇḍeyaṃ tadā śiśuṃ

किमागतो ऽसि पुत्रस्तु पितुस्ते कुशलं पुनः

kimāgato 'si putrastu pituste kuśalaṃ punaḥ

मातुश् च बान्धवानाञ्च किमागमनकारणं

mātuś ca bāndhavānāñca kimāgamanakāraṇaṃ

इत्येवमुक्तो मुनिना मार्कण्डेयो महात्मना

ityevamukto muninā mārkaṇḍeyo mahātmanā

उवाच सकलं तस्मै आदेशिवचनन्तदा

uvāca sakalaṃ tasmai ādeśivacanantadā

पौत्रस्य वचनं श्रुत्वा पुनस्तं भृगुरब्रवीत्

pautrasya vacanaṃ śrutvā punastaṃ bhṛgurabravīt

एवं मतिमहावुद्धे किं त्वं कर्म चिकीर्षसि

evaṃ matimahāvuddhe kiṃ tvaṃ karma cikīrṣasi

भूतापहारिणं मृत्युं जेतुमिच्छामि साम्प्रतं

bhūtāpahāriṇaṃ mṛtyuṃ jetumicchāmi sāmprataṃ

तवओपदेशात्तु गुरो तत्रोपायं वदस्व नः

tavaopadeśāttu guro tatropāyaṃ vadasva naḥ

नारायणमनभ्यर्च्य तपसा मनसा सुत

nārāyaṇamanabhyarcya tapasā manasā suta

को जेतुं शक्नुयान् मृत्युं ततस्तं तपसार्चय

ko jetuṃ śaknuyān mṛtyuṃ tatastaṃ tapasārcaya

तम ??? न्तमजं विष्णुं अच्युतं पुरुषोत्तमं

tama ??? ntamajaṃ viṣṇuṃ acyutaṃ puruṣottamaṃ

भक्तप्रियं सुरश्रेष्ठं भक्त्या तं शरणं व्रज

bhaktapriyaṃ suraśreṣṭhaṃ bhaktyā taṃ śaraṇaṃ vraja

तमेव शरणं पूर्वं गतवान्नारदो मुनिः

tameva śaraṇaṃ pūrvaṃ gatavānnārado muniḥ

तपसा महता वत्स नारायणमनामयं

tapasā mahatā vatsa nārāyaṇamanāmayaṃ

तत्प्रसादान्महाभाग नारदो ब्रह्मणः सुतः

tatprasādānmahābhāga nārado brahmaṇaḥ sutaḥ

जरां मृत्युं विजित्यासौ दीर्घायुर्वर्तते सुखं

jarāṃ mṛtyuṃ vijityāsau dīrghāyurvartate sukhaṃ

तमृते पुण्डरीकाक्षं नारसिंहं जनार्दनं

tamṛte puṇḍarīkākṣaṃ nārasiṃhaṃ janārdanaṃ

भक्तानां वत्सलः कुर्यात् मृत्युसेनानिवारणं

bhaktānāṃ vatsalaḥ kuryāt mṛtyusenānivāraṇaṃ

तस्मात् त्वं लोककर्तारं विष्णुं जिष्णुं श्रियःपतिं

tasmāt tvaṃ lokakartāraṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ śriyaḥpatiṃ

गोविन्दं गोपतिं देवं सततं शरणं व्रज

govindaṃ gopatiṃ devaṃ satataṃ śaraṇaṃ vraja

नारसिंहमजं देवं यदि पूजयसे सदा

nārasiṃhamajaṃ devaṃ yadi pūjayase sadā

वत्स जेतासि मृत्युं त्वं ससैन्यं नात्र संशयः

vatsa jetāsi mṛtyuṃ tvaṃ sasainyaṃ nātra saṃśayaḥ

उक्तः पितामहेनैवं भृगुणाथ तमब्रवीत्

uktaḥ pitāmahenaivaṃ bhṛguṇātha tamabravīt

मार्कण्डेयो महातेजा विनयात्स पितामहं

mārkaṇḍeyo mahātejā vinayātsa pitāmahaṃ

आराध्यः कथितस्तात विष्णुरेवेति निश् चयात्

ārādhyaḥ kathitastāta viṣṇureveti niś cayāt

आराधितश् च भगवान् मम मृत्युं हरेदिति

ārādhitaś ca bhagavān mama mṛtyuṃ harediti

कथमत्र मया काम्यमच्युताराधनं गुरो

kathamatra mayā kāmyamacyutārādhanaṃ guro

येनासौ मम तुष्टस्तु मृत्युं सद्यो ऽपनेष्यति

yenāsau mama tuṣṭastu mṛtyuṃ sadyo 'paneṣyati

भृगुर् उवाचतुङ्गा च भगिनी भद्रा द्वे नद्यौ मन्त्रसम्भवे

bhṛgur uvācatuṅgā ca bhaginī bhadrā dve nadyau mantrasambhave