सूत उवाच यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः । अनुग्रहाद्भगवतः कृष्णस्याद्भुतकर्मणः ॥
sūta uvāca yo vai drauṇyastravipluṣṭo na māturudare mṛtaḥ / anugrahādbhagavataḥ kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ //
ब्रह्मकोपोत्थिताद्यस्तु तक्षकात् प्राणविप्लवात् । न सम्मुमोहोरुभयाद्भगवत्यर्पिताशयः ॥
brahmakopotthitādyastu takṣakāt prāṇaviplavāt / na sammumohorubhayādbhagavatyarpitāśayaḥ //
उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थितिः । वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम् ॥
utsṛjya sarvataḥ saṅgaṃ vijñātājitasaṃsthitiḥ / vaiyāsakerjahau śiṣyo gaṅgāyāṃ svaṃ kalevaram //
नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात् सम्भ्रमो ऽन्तकाले ऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥
nottamaślokavārtānāṃ juṣatāṃ tatkathāmṛtam / syāt sambhramo 'ntakāle 'pi smaratāṃ tatpadāmbujam //
तावत् कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टो ऽपीह सर्वतः । यावदीशो महान् उर्व्याम् आभिमन्यव एकराट् ॥
tāvat kalirna prabhavet praviṣṭo 'pīha sarvataḥ / yāvadīśo mahān urvyām ābhimanyava ekarāṭ //
यस्मिन्न् अहनि यर्ह्येव भगवान् उत्ससर्ज गाम् । तदैवेहानुवृत्तो ऽसावधर्मप्रभवः कलिः ॥
yasminn ahani yarhyeva bhagavān utsasarja gām / tadaivehānuvṛtto 'sāvadharmaprabhavaḥ kaliḥ //
नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् । कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥
nānudveṣṭi kaliṃ samrāṭ sāraṅga iva sārabhuk / kuśalānyāśu siddhyanti netarāṇi kṛtāni yat //
किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा । अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते ॥
kiṃ nu bāleṣu śūreṇa kalinā dhīrabhīruṇā / apramattaḥ pramatteṣu yo vṛko nṛṣu vartate //
उपवर्णितम् एतद्वः पुण्यं पारीक्षितं मया । वासुदेवकथोपेतम् आख्यानं यदपृच्छत ॥
upavarṇitam etadvaḥ puṇyaṃ pārīkṣitaṃ mayā / vāsudevakathopetam ākhyānaṃ yadapṛcchata //
या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः । गुणकर्माश्रयाः पुम्भिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः ॥
yā yāḥ kathā bhagavataḥ kathanīyorukarmaṇaḥ / guṇakarmāśrayāḥ pumbhiḥ saṃsevyāstā bubhūṣubhiḥ //
ऋषय ऊचुः सूत जीव समाः सौम्य शाश्वतीर्विशदं यशः । यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानाम् अमृतं हि नः ॥
ṛṣaya ūcuḥ sūta jīva samāḥ saumya śāśvatīrviśadaṃ yaśaḥ / yastvaṃ śaṃsasi kṛṣṇasya martyānām amṛtaṃ hi naḥ //
कर्मण्यस्मिन्न् अनाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् । आपाययति गोविन्द पादपद्मासवं मधु ॥
karmaṇyasminn anāśvāse dhūmadhūmrātmanāṃ bhavān / āpāyayati govinda pādapadmāsavaṃ madhu //
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः ॥
tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunarbhavam / bhagavatsaṅgisaṅgasya martyānāṃ kim utāśiṣaḥ //
को नाम तृप्येद्रसवित् कथायां महत्तमैकान्तपरायणस्य । नान्तं गुणानाम् अगुणस्य जग्मुर् योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्याः ॥
ko nāma tṛpyedrasavit kathāyāṃ mahattamaikāntaparāyaṇasya / nāntaṃ guṇānām aguṇasya jagmur yogeśvarā ye bhavapādmamukhyāḥ //
तन् नो भवान् वै भगवत्प्रधानो महत्तमैकान्तपरायणस्य । हरेरुदारं चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन् ॥
tan no bhavān vai bhagavatpradhāno mahattamaikāntaparāyaṇasya / harerudāraṃ caritaṃ viśuddhaṃ śuśrūṣatāṃ no vitanotu vidvan //
स वै महाभागवतः परीक्षिद् येनापवर्गाख्यम् अदभ्रबुद्धिः । ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम् ॥
sa vai mahābhāgavataḥ parīkṣid yenāpavargākhyam adabhrabuddhiḥ / jñānena vaiyāsakiśabditena bheje khagendradhvajapādamūlam //
तन् नः परं पुण्यम् असंवृतार्थम् आख्यानम् अत्यद्भुतयोगनिष्ठम् । आख्याह्यनन्ताचरितोपपन्नं पारीक्षितं भागवताभिरामम् ॥
tan naḥ paraṃ puṇyam asaṃvṛtārtham ākhyānam atyadbhutayoganiṣṭham / ākhyāhyanantācaritopapannaṃ pārīkṣitaṃ bhāgavatābhirāmam //
सूत उवाच अहो वयं जन्मभृतो ऽद्य हास्म वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाताः । दौष्कुल्यम् आधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानाम् अभिधानयोगः ॥
sūta uvāca aho vayaṃ janmabhṛto 'dya hāsma vṛddhānuvṛttyāpi vilomajātāḥ / dauṣkulyam ādhiṃ vidhunoti śīghraṃ mahattamānām abhidhānayogaḥ //
कुतः पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्तपरायणस्य । यो ऽनन्तशक्तिर्भगवान् अनन्तो महद्गुणत्वाद्यम् अनन्तम् आहुः ॥
kutaḥ punargṛṇato nāma tasya mahattamaikāntaparāyaṇasya / yo 'nantaśaktirbhagavān ananto mahadguṇatvādyam anantam āhuḥ //
एतावतालं ननु सूचितेन गुणैरसाम्यानतिशायनस्य । हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूतिर् यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषते ऽनभीप्सोः ॥
etāvatālaṃ nanu sūcitena guṇairasāmyānatiśāyanasya / hitvetarān prārthayato vibhūtir yasyāṅghrireṇuṃ juṣate 'nabhīpsoḥ //
अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः । सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः ॥
athāpi yatpādanakhāvasṛṣṭaṃ jagadviriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ / seśaṃ punātyanyatamo mukundāt ko nāma loke bhagavatpadārthaḥ //
यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गम् ऊढम् । व्रजन्ति तत् पारमहंस्यम् अन्त्यं यस्मिन्न् अहिंसोपशमः स्वधर्मः ॥
yatrānuraktāḥ sahasaiva dhīrā vyapohya dehādiṣu saṅgam ūḍham / vrajanti tat pāramahaṃsyam antyaṃ yasminn ahiṃsopaśamaḥ svadharmaḥ //
अहं हि पृष्टो ऽर्यमणो भवद्भिर् आचक्ष आत्मावगमो ऽत्र यावान् । नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिणस् तथा समं विष्णुगतिं विपश्चितः ॥
ahaṃ hi pṛṣṭo 'ryamaṇo bhavadbhir ācakṣa ātmāvagamo 'tra yāvān / nabhaḥ patantyātmasamaṃ patattriṇas tathā samaṃ viṣṇugatiṃ vipaścitaḥ //
एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने । मृगान् अनुगतः श्रान्तः क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥
ekadā dhanurudyamya vicaran mṛgayāṃ vane / mṛgān anugataḥ śrāntaḥ kṣudhitastṛṣito bhṛśam //
जलाशयम् अचक्षाणः प्रविवेश तम् आश्रमम् । ददर्श मुनिम् आसीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥
jalāśayam acakṣāṇaḥ praviveśa tam āśramam / dadarśa munim āsīnaṃ śāntaṃ mīlitalocanam //
प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राण मनोबुद्धिम् उपारतम् । स्थानत्रयात् परं प्राप्तं ब्रह्मभूतम् अविक्रियम् ॥
pratiruddhendriyaprāṇa manobuddhim upāratam / sthānatrayāt paraṃ prāptaṃ brahmabhūtam avikriyam //
विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च । विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतम् अयाचत ॥
viprakīrṇajaṭācchannaṃ rauraveṇājinena ca / viśuṣyattālurudakaṃ tathābhūtam ayācata //
अलब्धतृणभूम्यादिरसम्प्राप्तार्घ्यसूनृतः । अवज्ञातम् इवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह ॥
alabdhatṛṇabhūmyādirasamprāptārghyasūnṛtaḥ / avajñātam ivātmānaṃ manyamānaścukopa ha //
अभूतपूर्वः सहसा क्षुत्तृड्भ्याम् अर्दितात्मनः । ब्राह्मणं प्रत्यभूद्ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च ॥
abhūtapūrvaḥ sahasā kṣuttṛḍbhyām arditātmanaḥ / brāhmaṇaṃ pratyabhūdbrahman matsaro manyureva ca //
स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुम् उरगं रुषा । विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरम् आगतः ॥
sa tu brahmaṛṣeraṃse gatāsum uragaṃ ruṣā / vinirgacchan dhanuṣkoṭyā nidhāya puram āgataḥ //
एष किं निभृताशेष करणो मीलितेक्षणः । मृषासमाधिराहोस्वित् किं नु स्यात् क्षत्रबन्धुभिः ॥
eṣa kiṃ nibhṛtāśeṣa karaṇo mīlitekṣaṇaḥ / mṛṣāsamādhirāhosvit kiṃ nu syāt kṣatrabandhubhiḥ //
तस्य पुत्रो ऽतितेजस्वी विहरन् बालको ऽर्भकैः । राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदम् अब्रवीत् ॥
tasya putro 'titejasvī viharan bālako 'rbhakaiḥ / rājñāghaṃ prāpitaṃ tātaṃ śrutvā tatredam abravīt //
अहो अधर्मः पालानां पीव्नां बलिभुजाम् इव । स्वामिन्यघं यद्दासानां द्वारपानां शुनाम् इव ॥
aho adharmaḥ pālānāṃ pīvnāṃ balibhujām iva / svāminyaghaṃ yaddāsānāṃ dvārapānāṃ śunām iva //
ब्राह्मणैः क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपितः । स कथं तद्गृहे द्वाःस्थः सभाण्डं भोक्तुम् अर्हति ॥
brāhmaṇaiḥ kṣatrabandhurhi gṛhapālo nirūpitaḥ / sa kathaṃ tadgṛhe dvāḥsthaḥ sabhāṇḍaṃ bhoktum arhati //
कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् । तद्भिन्नसेतून् अद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम् ॥
kṛṣṇe gate bhagavati śāstaryutpathagāminām / tadbhinnasetūn adyāhaṃ śāsmi paśyata me balam //
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यान् ऋषिबालकः । कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह ॥
ityuktvā roṣatāmrākṣo vayasyān ṛṣibālakaḥ / kauśikyāpa upaspṛśya vāgvajraṃ visasarja ha //
इति लङ्घितमर्यादं तक्षकः सप्तमे ऽहनि । दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम् ॥
iti laṅghitamaryādaṃ takṣakaḥ saptame 'hani / daṅkṣyati sma kulāṅgāraṃ codito me tatadruham //
ततो ऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् । पितरं वीक्ष्य दुःखार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥
tato 'bhyetyāśramaṃ bālo gale sarpakalevaram / pitaraṃ vīkṣya duḥkhārto muktakaṇṭho ruroda ha //
स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् । उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम् ॥
sa vā āṅgiraso brahman śrutvā sutavilāpanam / unmīlya śanakairnetre dṛṣṭvā cāṃse mṛtoragam //
विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि । केन वा ते ऽपकृतम् इत्युक्तः स न्यवेदयत् ॥
visṛjya taṃ ca papraccha vatsa kasmāddhi rodiṣi / kena vā te 'pakṛtam ityuktaḥ sa nyavedayat //
निशम्य शप्तम् अतदर्हं नरेन्द्रं स ब्राह्मणो नात्मजम् अभ्यनन्दत् । अहो बतांहो महदद्य ते कृतम् अल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृतः ॥
niśamya śaptam atadarhaṃ narendraṃ sa brāhmaṇo nātmajam abhyanandat / aho batāṃho mahadadya te kṛtam alpīyasi droha ururdamo dhṛtaḥ //
न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं सम्मातुम् अर्हस्यविपक्वबुद्धे । यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभयाः प्रजाः ॥
na vai nṛbhirnaradevaṃ parākhyaṃ sammātum arhasyavipakvabuddhe / yattejasā durviṣaheṇa guptā vindanti bhadrāṇyakutobhayāḥ prajāḥ //
अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि रथाङ्गपाणावयम् अङ्ग लोकः । तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्यत्यरक्ष्यमाणो ऽविवरूथवत् क्षणात् ॥
alakṣyamāṇe naradevanāmni rathāṅgapāṇāvayam aṅga lokaḥ / tadā hi caurapracuro vinaṅkṣyatyarakṣyamāṇo 'vivarūthavat kṣaṇāt //
तदद्य नः पापम् उपैत्यनन्वयं यन् नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् । परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियो ऽर्थान् पुरुदस्यवो जनाः ॥
tadadya naḥ pāpam upaityananvayaṃ yan naṣṭanāthasya vasorvilumpakāt / parasparaṃ ghnanti śapanti vṛñjate paśūn striyo 'rthān purudasyavo janāḥ //
तदार्यधर्मः प्रविलीयते नृणां वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमयः । ततो ऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां शुनां कपीनाम् इव वर्णसङ्करः ॥
tadāryadharmaḥ pravilīyate nṛṇāṃ varṇāśramācārayutastrayīmayaḥ / tato 'rthakāmābhiniveśitātmanāṃ śunāṃ kapīnām iva varṇasaṅkaraḥ //
धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राड्बृहच्छ्रवाः । साक्षान् महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् । क्षुत्तृट्श्रमयुतो दीनो नैवास्मच् छापम् अर्हति ॥
dharmapālo narapatiḥ sa tu samrāḍbṛhacchravāḥ / sākṣān mahābhāgavato rājarṣirhayamedhayāṭ / kṣuttṛṭśramayuto dīno naivāsmac chāpam arhati //
अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना । पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुम् अर्हति ॥
apāpeṣu svabhṛtyeṣu bālenāpakvabuddhinā / pāpaṃ kṛtaṃ tadbhagavān sarvātmā kṣantum arhati //
तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि । नास्य तत् प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ताः प्रभवो ऽपि हि ॥
tiraskṛtā vipralabdhāḥ śaptāḥ kṣiptā hatā api / nāsya tat pratikurvanti tadbhaktāḥ prabhavo 'pi hi //
इति पुत्रकृताघेन सो ऽनुतप्तो महामुनिः । स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत् ॥
iti putrakṛtāghena so 'nutapto mahāmuniḥ / svayaṃ viprakṛto rājñā naivāghaṃ tadacintayat //
प्रायशः साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिताः । न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्मागुणाश्रयः ॥
prāyaśaḥ sādhavo loke parairdvandveṣu yojitāḥ / na vyathanti na hṛṣyanti yata ātmāguṇāśrayaḥ //